quarta-feira, 9 de março de 2016

Timor-Leste é cada vez mais usado pelas redes de tráfico de droga - EUA

.

Washington, 08 mar (Lusa) - Timor-Leste é cada vez mais usado pelas redes internacionais de tráfico de droga como uma zona de transbordo, problema que o Governo timorense começa agora a tentar abordar, conclui o Departamento de Estado Norte-Americano.

No seu relatório de 2016 sobre a Estratégia Internacional de Controlo aos Narcóticos, o Departamento de Estado dedica um capítulo de três páginas ao caso de Timor-Leste, país que "continua a ser um mercado menor para as drogas ilícitas".

Apesar disso, escreve o Departamento de Estado, "as redes internacionais de tráfico parecem estar a explorar progressivamente o país como zona de transbordo".

As autoridades timorenses e os observadores internacionais, esclarece o relatório, acreditam que os traficantes estão a aproveitar-se das fronteiras porosas de Timor-Leste e da sua "insuficiente capacidade de aplicar a lei" para transportar narcóticos ilegais através de Timor-Leste para a Indonésia e para outras partes da região.

Segundo fontes timorenses citadas no documento, as drogas que transitam por Timor-Leste são quantidades desconhecidas de metanfetaminas, heroína, marijuana e cocaína.

"Timor-Leste está só a começar a focar-se e a compreender bem a dimensão das questões do tráfico. Há vontade política para combater as drogas, mas os quadros legal e de investigação necessários para montar uma estratégia nacional eficaz de combate ao tráfico de droga estão ainda a dar os primeiros passos", conclui o Departamento de Estado.

No mesmo relatório, a Guiné-Bissau é descrita como um centro de trânsito do tráfico de cocaína da América do Sul para a Europa.

"A falta de capacidade de aplicação da lei no país, a sua demonstrada suscetibilidade à corrupção, as fronteiras porosas e a sua conveniente localização fornecem um ambiente oportuno para os traficantes", escreve o Departamento de Estado na página relativa à Guiné-Bissau.

O Departamento de Estado acusa ainda o sistema político guineense de ser "suscetível e estar sob influência de traficantes de droga" e escreve que "a cumplicidade de responsáveis governativos a todos os níveis nesta atividade criminosa inibe uma completa avaliação e resolução do problema".

O relatório cita o gabinete das Nações Unidas sobre Drogas e Crime (UNODC) para dizer que o consumo de droga é um problema crescente na Guiné-Bissau, embora ainda a um nível reduzido, mas sublinha que não há qualquer estudo sistemático que permita avaliar a dimensão do problema.

Já sobre Cabo Verde, o Departamento de Estado conclui que o país não é um produtor significativo de narcóticos, mas refere que a sua localização estratégica no Oceano Atlântico faz do arquipélago um centro de trânsito importante para o tráfico de cocaína proveniente da América do Sul para a Europa.

O relatório sublinha que "o governo cabo-verdiano tem tomado medidas para responder ao tráfico de droga, que é visto pelos responsáveis governativos e pelo público em geral como um problema sério".

O relatório refere depois os setores em que a cooperação norte-americana tem ajudado Cabo Verde a lidar com o narcotráfico, nomeadamente no combate à lavagem de dinheiro, na luta contra o crime através da formação das forças armadas e forças policiais de Cabo Verde, na assistência financeira e técnica à unidade de investigação financeira do Ministério da Justiça ou na partilha de informação sobre aplicação da lei.

FPA // VM

Lusa/Fim
.

terça-feira, 8 de março de 2016

Governu Sei Rekore Desijaun TR Hasoru PR Taur

.

Suara Timor Lorosae - 08 de março de 2016

DILI – Maske Tribunal Rekursu haruka fila ona rekursu neebe mak governu hatama relasiona ho desizaun Prezidenti Republika ba nomeasaun Maijor jeneral F-FDTL foun, maibe Governu kontinua firme, hodi mantein pozisaun hodi haruka fila rekursu nee ba Tribunal Rekursu.

Deklarasaun nee fo sai husu Xefi Governu, Rui Maria de Araujo, ba jornalista sira liu husi konferensia neebe mak halao iha salaun enkontru Aeroportu Nicolao Lobato, wainhira fila husi vijita ba Santa Se, Tersa (08/03/2016).

Pozisaun Governu nian nee firmi no governu agora sei estuda argumentu husi Tribunal nian nee para atu rekore fila fali tanba governu sei iha direitu atu rekore ba resposta neebe mak mai husu Tribunal Rekursu,” hatete PM Rui.

Nia hatutan Tribunal deside katak asuntu neebe mak governu koloka ba TR atu deside lolos nee TR lakohi atu deside ho rajaun laos kompetensia TR nian nomos asuntu nee laos asuntu administrative, maibe asuntu politiku konstitusional.

Laos nee deit tuir PM katak antes nee governu nia pedidu neebe mak haruka ba TR nee iha rua, ida husu ba TR atu deside labele fo pose no sigundu husu ba Tribunal Rekursu atu anula desijaun neebe mak Prezidente da Republika foti tanba tuir governu desijaun nee la tuir prosediemntu neebe mak iha.

Iha fatin ketak tuir Diretor Ezekutivu Luta Hamutuk, Mericio Akara, hatete desizaun neebe mak governu foti hodi lori desizaun PR ba Tribunal Rekursu normal, maibe governu ansi liu no lolos rejolve ho ulun malirin wainhira rona malu no konsidera diferensia idea nee hanesan prosesu demokrasia normal.
.

Mudança de comando militar timorense está dentro das competências do PR - tribunal

.

Díli, 08 mar (Lusa) - O Tribunal de Recurso timorense considera que a decisão do chefe de Estado de alterar o comando das forças de Defesa é um ato "praticado no âmbito das competências político-constitucionais" do Presidente da República.

Segundo o acórdão do tribunal, a que a Lusa teve hoje acesso, esse ato é "característico da função política do exercício do poder" do Presidente e, assim, "é insuscetível de recurso contencioso de anulação", como pretendia um recurso apresentado pelo Governo.

O recurso do Governo pretendia anular a decisão do Presidente da República de exonerar o chefe das forças de Defesa e tinha dois componentes, um de providência cautelar, para travar a publicação "iminente" do decreto presidencial com a decisão, e outro de contencioso administrativo.

Na decisão, o Tribunal de Recurso considera que por ser um ato político não pode ser sujeito a uma providência cautelar, "mesmo ainda que porventura seja ilegal".

"Trata-se de um ato prático no âmbito das competências político-constitucionais do chefe do Estado e não de um ato administrativo", refere o acórdão assinado por três dos quatro juízes do Tribunal de Recurso: Maria Natércia Gusmão (presidente interina), Deolindo dos Santos e Jacinta Correia da Costa.

Caso fosse considerado um ato administrativo, sublinha o tribunal, só a pessoa afetada diretamente pela decisão, o comandante das forças de Defesa, o major general Lere Anan Timur, "como pessoa prejudicada teria legitimidade em demandar".

"Tratando-se de um ato prático no âmbito das competências político-constitucionais do chefe de Estado, está vedado aos tribunais sindicar a sua validade mediante recurso contencioso de anulação", refere o texto.

O tribunal conclui, por isso, não ter "competência judiciária" para apreciar o recurso contencioso e a providência cautelar.

Noutro aspeto, recorda que só os atos administrativos definitivos e executórios "podem ser impugnados judicialmente", algo que ainda não se verifica neste caso, visto não ter sido, até agora, publicado o decreto do Presidente da República com a decisão de alterar o comando das F-FDTL.

"Neste momento ainda não produz qualquer efeito jurídico e também por isso o recurso não seria admissível", conclui o tribunal.

O objetivo do Governo, que apresentou o recurso a 24 de fevereiro, era tentar travar judicialmente a iniciativa do chefe de Estado, Taur Matan Ruak, e, ao mesmo tempo, a alternativa que estava a ser equacionada a nível parlamentar, de um processo de destituição presidencial, segundo disse à Lusa fonte do executivo.

Ao definir este ato como político-constitucional, o Tribunal de Recurso pode ter aberto a porta para os partidos no parlamento avançarem para a contestação do ato constitucional, podendo conduzir à destituição do chefe de Estado.

Com este acórdão permanece assim o impasse e a tensão política em torno da decisão do Presidente da República sobre o comando das forças de Defesa (F-FDTL), que não seguiu a proposta do Governo, o qual defendia a renovação do mandato de Lere Anan Timur.

O caso acabou por envolver outro órgão de soberania, com as forças parlamentares a estudarem um eventual processo contra o Presidente da República por violação das suas obrigações constitucionais.

Para este processo avançar falta ainda a publicação no Jornal da República do decreto presidencial 3/2016, datado de 09 de fevereiro, em que Taur Matan Ruak confirma a sua decisão.

ASP // MP

Lusa/Fim
.

segunda-feira, 7 de março de 2016

Ansi Liu, PM Rui Lori PR Taur Ba TR

.

Suara Timor Lorosae - 07 de fevereiro de 2016

DILI - Problema Ezonerasaun ba Xefi Estadu Maior Jeneral F-FDTL Maijor Jeneral Lere Anan Timur, Primeiru Ministru (PM) Rui Maria de Araujo, lori Prezidente Republika (PR) Taur Matan Ruak, ba Tribunal Rekursu (TR) nee ansi no hatudu odiu, neduni sira nia evidensia la forte, tamba ezonersaun nee seidauk publika iha Jornal da Republika, neduni Tribunal Rekursu rejeta e haruka fila rekursu nee.

Lia hirak nee hatoo husi Direitor Ezekutivu Luta Hamutuk Mericio Akara, ba STL iha nia knar fatin, Farol, Dili, Segunda (07/03/2016).

Iha momentu nee hotu-hotu ho rasional no ulun malirin la iha emosaun, nee la presiza lori malu ba Tribunal, satan ita lori ema ida sein dadus forte, nee hanesan ita ansi liu no hatudu odiu ba ema, maibe la ho rasional, Institusaun estadu la bele hanesan nee, bele lori malu ba Tribunal maibe presiza evidensia, pruzemplu wainhira lori ema ninia desizaun nee publika ona iha jornal da republika, maibe siedauk ba jornal da republika komu ho emosaun hakarak hakilar malu deit entau ida nee la dun eduka ita, tamba ita hanesan ansi, interse pesoal, ego ho sentimentu pesoal ita lori malu ba Tribunal, nee la dun diak ba governu, ” hateten Akara.

Nia hatutan iha governu nia laran nee ema lei nain no Assesor mos barak, maibe nusa maka bele tama sala hanesan nee, nee iha parte ida governu selu ema saugate deit tamba Asessor sira nee fo konsellu sala, neduni governu lori Prezidente ba Tribunal sein evidensia forte, tamba ezonersaun nee sei koalia deit, seidauk publika iha jornal republika.

Iha parte seluk Direitur Ezekutivu Asosiasaun HAK Manuel Monteiro hateten Tribunal nee institusaun estadu nebe interpreta lei no wainhira sira nia intrepretsaun final, ema hotu-hotu kumpri no lao tuir, tamba sira deit maka orgaun uniku halo intrepretasaun ba konstitusionalidade ka inkostitusinal, wainhira sira halo ona intrepretsaun sala ka los nee ema hotu hotu tuir ona. Joao Anibal
.

TR Rezeita Rekursu Governu, PR Mantein Pozisaun

.
Foto: Presidência da República de Timor-Leste
Suara Timor Lorosae - 07 de março de 2016

DILI-Tribunal Rekursu (TR) rezeita hikas karta neebe mak governu haruka ba Tribunal Rekursu atu halo rekursu kontra Presidenti Republika Taur Matan Ruak kona ba ezonerasaun.

Tuir Assesor Politika Presidensia Republika Filipe da Costa katak, pozisaun Presidenti Republika too ohin loron seidauk halo mudansa konaba ezonerasaun Major General Lere Anan Timur neebe oras nee publiku hatene.

Hau hanoin Prezidente too ohin loron seidauk halo mudansa ba nia pozisaun neebe nia foti ona kona ba ezonerasaun General LERE, neebe ita hotu hatene,” dehan nia ba STL liu husi via kontaktu, Segunda (07/03/2016).

Nia hatutan, kona ba ezonerasaun nee tuir lolos hare liu ba implementasaun lei Estatutu Militar Armada 7/2014. Tanba lei nee kabe ba Ministeriu Defesa mak tenke hare didiak, nunee ba oin bele hare nia implementasaun ho kondisaun sira neebe presija prepara ba implementasaun lei.

Iha parte seluk official justisa neebe lakohi fo sai naran hatete, rekursu ezenorasaun neebe mak mai husi governu, tribunal rekursu haruka fila ona iha loron (4/03) loraik, ba iha assessor governu, tanba karta refere seidauk publiku iha Jornal da Republika.

Nia hatutan, desizaun neebe mak tribunal rekursu hatun ona mak rekursu kona ba lei partidu politiku nian neebe mai husi Presidenti da Republika Taur Matan Ruak. Rekursu nee mai iha loron (5/1/2016) ho konteudu aktus fiskalizasaun preventiva da konstitusionalidade husi PR nian. Rekursu nee, juis kolektivu husi tribunal rekursu justifika ona rezultadu lei partidu politiku.

Desizaun nee rasik tribunal rekursu haruka ona ba iha assessor Presidenti da Republika iha loron (03/03) loraik tuku 17:00 otl entrega ba assesor Tiago Sarmento.  Domingas Gomes/Timotio Gusmao
.

Dom Basílio: Prezidenti koalia iha PN bazeia ba faktus

.

Jornal Nacional Diário - 07 de fevereiro de 2016

Bispo Diocese Baucau, Dom Basílio do Nascimento hateten katak, deklarasaun sira ne’ebé mak Prezidenti Repúblika (PR) Taur Matan Ruak hasai iha Parlamentu Nasionál (PN) foin lalais ne’e, bazeia ba faktus ne’ebé Prezidenti hatene.

Dom Basílio haktuir, intervensaun Prezidenti Repúblika nian foin lalais iha PN ne’e, tanba Prezidenti Repúblika iha liberdade espresaun hanesan Xefi Estadu.

“Ha’u hano’in katak buat ne’ebé mak Prezidenti hateten ne’e, buat ne’ebé mak Prezidenti kala haree ho matan, Prezidenti rona, Prezidenti bele iha dadus, tanba ha’u hanoin katak, Prezidenti Repúblika la’os ko’alia arbiru de’it, maibé ha’u hanoin katak, Prezidenti iha mós dadus atu halo afirmasaun sira hanesan ne’e,” dehan Dom Basílio do Nascimento ba Jornalista sira iha Câmara Excleciástica Diocese Dili, Sesta (04/03).

Bispo Diocese Baucau ne’e esklarese, iha buat rua mak hanesan, liafuan Prezidente Repúblika nian ne’e, alto mastradu ka aas liu ba nasaun, no fatin ne’ebé mak atu ko’alia ne’e, mak Parlamentu Nasionál (PN).

“Ne’eduni ha’u hanoin katak, Prezidenti Repúblika mós la ba hateten buat arbiru iha ne’eba, ha’u hanoin katak, Prezidenti hatete buat ne’ebé mak nia haree, nia rona nia sente hanesan Prezidenti,” katak Dom Basilio.

Nia dehan, Prezidenti Repúblika koalia ne’e, bazeia ba buat ne’ebé mak nia haree iha nia vizita sira ne’ebé mak durante ne’e nia halo ba Suku hotu iha Timor laran tomak.

“Ha’u hanoin katak, ema ida iha Timor Leste ne’e mak Suku-Suku hirak ne’e hotu, tanba nia dehan katak, nia vizita ona Suku 401, i la’o ain de’it, ne’eduni ha’u hanoin katak, nia hatene Timor Leste,” Dom Basílio afirma.

Konvida PR Taur

Enkontru ne’ebé Bispo Diocese Baucau, Dom Basílio do Nascimento, Bispo Diocese Maliana, Dom Norberto do Amaral no Bispo foun Diocese Dili, Dom Virgílio do Carmo da Silva ne’e, hodi aprezenta Bispo foun Diocese Dili nian ba Prezidenti Repúblika Taur Matan Ruak, no konvida Xefi Estadu ne’e atu partisipa iha ordenasaun Bispo foun Dili nian, ne’ebé sei hala’o iha Tasi Tolu.

“Ami ho Prezidenti koalia asuntu rua de’it, asuntu ida, ami hanesan Konferensia Episkopal, hakarak aprezenta Dom Virgilio hanesan Bispo Dili nian. Ami aprezenta hodi dehan katak, depois Dom Ricardo matebian mate, Diocese Dili Bispo laiha, ne’ebé agora Santo Padre hili Dom Virgílio hanesan Bispo Dili nian,” informa Dom Basílio ba Jornalista sira iha Câmara Excleciástica Diocese Dili, hafoin enkontru ho PR Taur Matan Ruak, Sesta (04/03).

Tanba ne’e mak Igreja fó hatene ba Prezidenti, oinsa mak uma kreda iha Timor Leste (TL), durante tinan ida nia laran, la’o ho Bispo rua, maibé agora Bispo Dili iha ona mak Virgílio.

Dom Basílio dehan, iha sorumutu ho Xefi Estadu ne’e mós, sira konvida Prezidenti Repúblika atu partisipa iha ordenasaun Dom Virgílio nian iha dia 19 de Marsu de 2016, ne’ebé sei hala’o iha Tasi Tolu.

Dom Basilio dehan, partisipasaun povu nian ba ordenasaun Dom Virgílio nian ne’e, mai husi sarani Diocese tolu nian.

Dom Basílio dehan, ordenasaun Bispo Diocese Dili Dom Virgílio ne’e mós, Konferensia Episkopal konvida hotu Dom Carlos Filipi Ximenes Belo.

Dom Basílio esplika, prosesu ba Vatikanu hili Bispu foun Diocese Dili nian ne’e, tinan-tinan, Konferensia Episkopal rai ida nian, haruka naran Amo Lulik na’in tolu ba Roma.

“Depois komu iha momentu ida ne’e ita seida’uk iha Amu Lulik barak, ne’eduni kuandu Nunsiatura husu, ita haruka,” relata Dom Basílio.

Nia haktuir, husi naran tolu ne’ebé mak haruka ba Roma ne’e, sira haree ida ne’ebé mak adekuadu ka cocok iha Diocese ida hanesan ne’e, ho kondisaun ne’ebé mak Diocese ne’e ninian, tanba ida ne’e Santo Padre ninia servisu.cos
.

quinta-feira, 3 de março de 2016

Prezidente haktuir katak fronteira hanesan asuntu pendent ba iha relasaun ho Austrália

.
Foto: Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak, ohin haktuir katak demarkasaun ba fronteira maritima, “asuntu pendente hosi relasaun ho Austrália”, hanesan prioridade nasionál no tenke fó kontribuisaun hodi hametin liu tan relasaun bilaterál. 

“Ha’u fi’ar katak ita-ninia povu, durante istória sempre apoia malu, ita-ninia demokrasia rua ne’e, hatene hetan, liu hosi negosiasaun no diálogu, solusaun ne’ebé fó vantajen ba parte rua, maka liu hosi prosesu ida ne’e sei hametin liu tan estabilidade, konfiansa no lideransa rejionál”, dehan xefe Estadu. 

“Solusaun hosi dosié ne’e sei hametin liu tan ita-ninia relasaun ho viziñasa no amizade di’ak nomós reforsa konfiansa hosi parte rua”, dehan. 

Taur Matan Ruak ko’alia lia hirak ne’e molok oferese almosa ho onra ba governadór jerál Austrália, Peter Cosgrove, ema ne’ebé iha tinan 1999 lidera ona forsa multinasionál hodi estabelese hikas dame iha Timor-Leste hafoin referendu autodeterminasaun nian. 

Cosgrove ne’ebé to’o iha Timor-Leste horisehik, sei hala’o enkontru la’os de’it ho xefe Estadu no Governu, maibé sei halo diskursu iha Parlamentu Nasionál nomós hasoru malu ho veteranu sira. 

Vizita ne’ebé tuir xefe Estadu hodi komemora “amizade duradoura no estável” entre nasaun no povu rua nian nomós hodi hanoin hokas kona-ba kontributu “desizivu” hosi Cosgrove ba “páz no seguransa timor-oan nian sira”. 

Lasu ka relasaun ne’ebé metin ona ba iha istória povu rua nian, tanba “sofre no hasoru dezafiu bot”, inklui durante 2ª Guerra Mundial, bainhira timor-oan sira “sai hanesan vítima” hodi apoia militár indonézia. 

Molok bá almosa Estadu, Taur Matan Ruak entrega Grande Colar da Ordem de Timor-Leste ba Cosgrove, kondekorasaun as liu hosi Timór ba ema estranjeiru sira. 

“Reflete ba iha rekoñesimentu, ha’u-nian nomós timor-oan hotu nian, ba iha asaun notável hosi vossa eselénsia nomós ninia kontributu pesoál, durante tinan barak, liu-liu ba estabilidade no seguransa Timór no rejiaun ne’e nian, nomós hodi hametin amizade ho konfiansa entre Timor-Leste no Austrália”, nia esplika. 

Grande Colar da Ordem de Timor-Leste só fó de’it ba xefe Estadu estranjeiru ne’ebé “halo buat hotu hodi fó benefísiu ba komunidade, nasaun ka ba Umanidade”. 

Prezidente Repúblika fó rekoñesimentu ba papel Austrália nian iha tinan 1999 no hahú hosi ne’ebá, maka fó apoia ba setór oioin iha Timor-Leste no ba mos prosesu konstrusaun nasionál ne’ebé la’o hela. 

“Interkámbiu kulturál no ekonómika entre povu rua ne’e, barak tebes. Asisténsia hosi Austrália importante no hetan apresiasaun hosi timor-oan sira”, dehan. 

“Koperasaun entre Timor-Leste ho Austrália fó ona kontribuisaun hodi hametin liu tan seguransa rejionál. Ami hakarak kontinua hametin no habot tan koperasaun ne’e, hodi promove dezenvolvimentu ekonómika rejionál ne’ebé integradu liu, no sai jeradór ba bemestar populasaun nian”, dehan. 

SAPO TL ho Lusa 
.

Kontentor 2 lakon deskonfia kilat ho droga

.
Foto:Jornal Nacional Diário
Jornal Nacional Diário - 03 de março de 2016

Komandante Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), Komisariu Julio da Costa Hornay informa, kontentor rua (2) lakon iha Portu Dili, fulan Outubro tinan 2015 ne’e deskonfia Kilat ho Droga mak iha laran.

“Iha informasaun dehan Kilat ho Droga mak iha laran, mas sei hein delegasaun kompetensia husi Ministeriu Publiku hodi investiga informasaun ne’e lo’os ka lae,” Komandante Jeral PNTL, Komisariu Julio da Costa Hornay, relata asuntu ne’e ba Jornalista sira iha ninia knar fatin, Caicoli-Dili, Kuarta (02/03/2016).

Nia hatutan, kazu ne’e sedauk iha delegasaun kompetensia husi Ministeriu Publiku (MP), maibe oras ne’e dadauk polisia buka tuir hodi bele hatene se mak apoiu husi kotuk hodi bele prosesa tuir lei.

Hatan konaba oras ne’e dadauk polisia asegura hela kontentor rua ne’e, nia hatete sedauk iha informasaun husi parte polisia investigasaun nian asegura hela ka la asegura.

Iha opurtunidade ne’e, nia informa mos konaba serveja illegal Crocodile kontentor 5 ne’ebe tama iha Timor Leste responslave ba serveja crocodile Tribunal Distrital Dili aplika ona Termu Intidade Rezidensia (TIR).

Konaba nain lolos ba serveja illegal ne’e, nia informa kompania nain ne’e sei iha estrangeiru wainhira sira mai sei lori sira ba prosesu.

“Wainhira ita hetan ona suspeitu sira ne’e ita lori ba prosesu Tribunal, portantu Tribunal aplika ona TIR ba responsalve Cerveja Crocodille ne’ebe iha Timor,”haklaken Julio Hornay. Eus
.

quarta-feira, 2 de março de 2016

Kazu Emilia Pires, Alkatiri mos hatan deit politika “Ya pak”

.

Hamutuk Ita Bele

FRETILIN radikal sira hirus ema hotu que ba buka iha arkivu internet nian deklarasaun balun hodi hatudu ba ema hotu katak politika FRETILIN ohin loron la konsistente ho sira nia politika tinan balun kotuk. Ema que la hatene demokrasia mak la hatene katak prosedimentu normal hela no ema hotu iha direitu hodi kestiona nain ulun sira satan nain ulun bot husi partidu bot hanesan partidu FRETILIN tanba ema barak mate ho bandeira FRETILIN iha sira nia liman no fuan.

Politika FRETILIN ohin loron la dignifika duni partidu istoriku tanba ita bele deskonfia katak sira la halo sira nia knar hodi defende povu nia intrese tanba hetan projetu bobot sira, tanba uluk FRETILIN iha PN servisu ba povu no hakilar povu nia direitu. Maibe 2013 too dauk ita bele husu, FRETILIN ba ne’ebe? FRETILIN lakon nia nanar, lakon lian ka saida? ZEESM mak halo FRETILIN sae matan delek no tilun diuk ka saida? Ita militantes FRENTE iha duni direitu atu kestiona ita nia nai ulun nia hahalok tanba bele foo inpactu bot tebes iha eleisaun tuir mai. Karik lideransa la troka hau diskonfia katak povu baruk tebes ho Maun Lu no Maun Alkatiri no sei hakiduk ba partidu seluk, tanba FRETILIN laos ona ita nia FRETILIN hanesan iha tinan 1975-1999.

Manuel Gaspar, mauhu bot ida hosi FRETILIN Alkatiri nian, nia mai husu iha Facebook, “Manuel Castro: Husu ba nain sira nbe iha arquivo b ida nee, lalika posting tun sae ita htu buka ajuda atu situasaun hakmatek oin x lider sira halo dialogo koalia b malu hodi ultrapassa tensaun politika ne... Hu hare maluk sira mk sunu lider sira atu fahe malu...Agora laos tempo atu sunu malu mbe tempo atu fo liman b malu obgdo”.

Manuel Gaspar la hatene FRETILIN nia prinsipiu rasik, kritika no auto kritika tanba ida nee mak nia mai ho liafuan sunu. Hakmatek laos husik sira halo hotu que sira hakarak. FRETILIN radikal 2000, sira mak gosta sunu duni iha Facebook, sira mak hatun lideransa iha Facebook, ita ba buka deit deputadu Osorio Florindo nia liafuan ba PR, Veronika Fernandes ida mos que koalia aat liu manu inan dezesperadu ida iha Facebook, feto ida nee hamoe duni matebian feto hosi FRETILIN, senora ida nee koalia hasoru TMR no la sukat nia liafuan, karik tauk lakon nia taixu no hamoe nia aan tebes iha Facebook bainhira la haree faktus que ema balun aprezenta no defende nafatin buat que laiha ona defeza. FRETILIN radikal hanesan sira mak hafoer naran FRETILIN no hafoer saudozu sira nia memoria. Tanba ema hanesan sira radikal mak ema barak haksoit ba partidu seluk.

Maun Mari iha tinan 2009 nia akuza ba jornal ida katak “Ministeriu Finansas mak halo korupsaun bot”no iha tinan 2016 Mari Alkatiri foo sasin hodi foo tulun ba Emilia Pires. Tuir ajensia Lusa, Alkatiri ohin presta dia deklarasaun hanesan sasin defeza nian iha julgamentu ba eis-ministra nain rua ne’ebé akuzadu ba partisipasaun ekonómiku iha negósiu no administrasaun danoza.

Iha tinan 2009 Maun Alkatiri dehan katak Ministeriu Finansas mak sentru korupsaun no iha tinan 2016 nia ba defende Emilia Pires iha tribunal? Se mak iha tinan 2009 Ministru Finansas nian? Hau laos dehan katak Emilia kulpadu ka la kulpadu tanba hau laos juiz maibe hau la dun kumpriende Maun Alkatiri nia hahalok tanba sa mak ba defende ministra ida que nia akuza nia Ministeriu sentru korupsaun ida? Tanba sa sai ema defeza ba Emilia Pires?

Hahalok Maun Alkatiri nian halo hau hanoin katak folin ZEESM nian mak, “YA PAK”. KASIHAN.
.

Padre Juvito: Não devemos questionar o discurso do PR Taur

.
Foto de: Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
Jornal Nacional Diário - 03 de março de 2016 - Tradução de Timor Hau Nian Doben

O vigário da Diocese de Díli, padre Juvito Rego de Jesus Araújo, declarou que na verdade não se pode questionar o discurso que o Presidente da República (PR), Taur Matan Ruak, proferiu há uns dias no Parlamento Nacional (PN) porque muitas coisas que foram ditas são na verdade realidades que o país enfrenta.

“O que o Presidente disse, certo ou errado, mas muitas coisas que foram ditas são certas e porquê que se questiona? Ele como Presidente tem a liberdade de decidir o que vai dizer no Parlamento”, disse ontem o Padre Juvito Rego de Jesus Araújo ao Jornal Nacional Diário, no seu local de trabalho.

Por este motivo, o padre Juvito fundamentou que as críticas que o PR Taur Matan Ruak fez abriram uma página nova, para que deste modo se corrijam algumas coisas que se calhar durante este tempo não estão certas.

“Eu penso que as críticas do Presidente, pelo menos abriram uma página nova, começa uma página nova, para que as páginas que escreveram a História até aqui tenham uma interrupção, para que nós possamos alargar, mudar um bocado a perspetiva, mudar um pouco a atitude, mudar um pouco o comportamento, para que a sociedade se possa tornar boa, se nós não mudarmos, não há mudança”, afirmou o padre Juvito.

O sacerdote acrescentou que, como o Presidente disse, no Parlamento todos estão em unanimidade, isso quer dizer que todos têm uma só alma, um só pensamento e  uma só consciência para fazerem tudo.

“Uma política para se complementarem, aumentarem  as mãos  para criarem uma oposição para verem e corrigirem as coisas que o governo faz de errado, em cinco anos muitas coisas ainda não foram corrigidas”, disse o padre Juvito.

O eclesiástico explicou ainda que o Presidente tem uma coragem profética, para levantar bem questões que as pessoas não pensam nelas, isto é como um tumor (ou furúnculo)  na consciência de todo o povo, este tumor tem de ser extraído para que se possa respirar”, explicou o padre Juvito.

“Todas as pessoas podem dizer que pelo menos esta pessoa ainda tem coragem, pode ver o risco que corre ao dizer estas coisas, mas nós podemos dizer que a mensagem do Presidente é comungada por muitas pessoas”, explicou o Padre Juvito de Jesus.

De acordo com o sacerdote Juvito de Jesus, olhando para a realidade todos gostam de se defenderem a eles próprios, mas não há uma pessoa que defenda o direito do povo, todos procuram apenas posições e defendem as pessoas que lhes deram os cargos. eni
.

Pe. Juvito: Labele kestiona diskursu PR Taur

.
Foto: Presidência da República de Timor-Leste
Jornal Nacional Diário - 02 de março de 2016

Vigariu Re-Evangelizasaun Diocese Dili, Padre Juvito Rego de Jesus Araujo deklara, tuir lolos labele kestiona diskursu Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak foin lalais ne’e iha Parlamentu Nasional (PN), tanba buat barak maka koalia sai ne’e loos tuir realidade ne’ebé maka nasaun ne’e hasoru.

“Buat ne’ebé Prezidenti koalia ne’e los ka sala, iha buat barak ne’ebé los, i los nusa maka kestiona? Nia hanesan Prezidenti iha liberdade atu desidi buat ida nia ba hato’o iha Parlamentu,”Pe. Juvito Rego de Jesus Araújo hato’o kestaun ne’e ba JN-Diário Tersa, (01/03) iha nia knar fatin, Lecidere Dili.

Tanba ne’e Amo Juvito fundamenta katak, krítika ne’ebé maka PR Taur Matan Ruak fó sai ne’e loke pajina foun ida oinsa atu bele hadia buat balun karik durante ne’e la’o naksalak hela.

“Kritika Prezidenti nian ne’e ha’u hanoin katak, pelo menus loke fali pájina foun ida, hahú fali pájina foun ida, atu pájina sira hakerek hela história nian mai to’o iha ne’e, ita dehan iha interupsaun oan ida, atu ita bele muda haluan, muda prespetiva oituan, muda atitudi oituan, muda komportamentu oituan, atu sosiedade ne’e bele sai di’ak sé ita la muda, mudansa laiha,”afirma Pe. Juvito.

Amo Juvito fundamenta katak, buat barak ne’ebé Prezidenti koalia ne’e los hela, povu ki’ik kontente tanba laiha ema ida iha korajen atu koalia buat ne’ebé aat iha rai laran ne’e.

Pe. Juvito de Jesus akresenta katak, hanesan Prezidenti dehan, opozisaun iha parlamentu, hot-hotu iha unanimidade, katak hot-hotu klamar ida neon ida, laran ida atu halo buat hot-hotu.

“Poltika ida atu komplementa malu, atu tutan liman ba malu, atu hari’i, opozisaun, hodi haree no hadia buat ne’ebé Governu halo sala, iha tinan lima nia laran buat barak seidauk hadia,”tenik Pe. Juvito de Jesus.

Amo Juvito de Jesus esplika liu tan katak, Prezidenti iha korajen profétika, hodi foti netik buat ida ema la hanoin kona, ida ne’e sai hanesan fisur ida, iha povu hot-hotu nia neon, fisur ida ne’e, hodi sukit nia iis sai oituan.

“Ema hotu bele dehan, pelomenus ema ne’ebé sei iha korajen, bele haree risku atu ba koalia buat ne’e, maibé ita dehan katak, mensajen ida ne’e, ema barak komunga, saida maka prezidenti dehan,”esplika Pe. Juvito de Jesus.

Tuir Pe. Juvito de Jesus katak, haree ba realidade, hotu hotu gosta defende nia-an, maibé laiha ema ida, defende povu nia direitu, hotu-hotu buka atu defende kadeira, defende ema ne’ebé fó kadeira ba sira.eni
.

Tapol calls on the government of East Timor to respect freedom of expression

.


ETAN 

Dear All,

This is truly disgraceful.

We in Tapol campaigned for more than twenty years for East Timor which was illegally occupied by Indonesia from 1975 until 1998 to be free from the yoke of that occupation. Like so many other organizations, we strongly condemned  the lack of freedom of expression and assembly both in Indonesia as well as in occupied East Timor.

It breaks my heart to know that the government in East Timor in now threatening to charge a journalist for defamation simply because he is drawing attention to what he regards as unacceptable activities of a member of the government.

Mr Araujo  please be true the principles and values - freedom of expression and assembly - that we and so many people around the world fought for for the East Timorese.

Don't start behaving like the Indonesian authorities whose repression your people suffered for more than two decades. 

Carmel Budiardjo
020 8771 2904

On Feb 29, 2016, at 18:52, Committee to Protect Journalists - Asia <cpj_asia@cpj.org> wrote:

To view this email as a web page, go here. 
 CPJ   Committee to Protect Journalists  News Alert 


Bangkok, February 29, 2016 - The Committee to Protect Journalists calls on East Timor's prime minister, Rui Maria de Araujo, to drop the criminal defamation complaint he is pursuing against freelance journalist Raimundos Oki. Oki faces up to three years in prison if convicted of defamation for a report for the Timor Post newspaper alleging possible irregularities in a government computerization project, according to press reports.

The legal complaint stems from an article Oki published on November 10, 2015, about possible bid-rigging in a project Araujo's government awarded to a private company to supply and install computers at the Ministry of Finance, according to press reports. Oki's article, citing internal government documents, alleged that Araujo had, while working as an advisor to the minister of finance in 2014, recommended that the same company win the multi-million dollar contract.

Oki told CPJ that he first received written notice of the criminal complaint on January 22, and that public prosecutors summoned him for questioning twice since, but later cancelled the scheduled meetings for unknown reasons. The prosecutor's investigations, which Oki said were still in progress as of February 26, would determine whether the state would file formal charges, Oki said.

Oki said anonymous callers have called his mobile several times since he received written notice of the investigation against him, accusing him of trying to destroy the ruling Fretilin Party, and telling him he needs to be "careful." In response to those threats, Oki says that he now travels only with a group of colleagues when returning home from work at night.

"We call on Prime Minister Araujo to drop his criminal defamation complaint against journalist Raimundos Oki and to instruct police to investigate the anonymous threats Oki has received," said Shawn Crispin, CPJ's senior Southeast Asia representative. "Criminal defamation laws have a toxic effect on press freedom in all countries that have them on their books. Araujo should work to abolish East Timor's defamation laws, not use them."

Oki told CPJ that Araujo declined the opportunity to comment for his original story, an opportunity East Timor's Press Law requires journalists give to subjects of critical news articles. One week after Oki's original report ran, the Timor Post published, on its front page, Araujo's reply, in which he denied any irregularities in the project's bidding procedures. The following day, the paper published a correction to the spelling of the name of the private company that won the contract, but not to the spirit or content of the original story, according to Oki.

East Timorese officials have used criminal defamation laws to suppress media criticism of their actions in the past. Oki faced a similar criminal defamation suit in 2013 over his reporting, then for the local Jornal Independente newspaper, on a state prosecutor's controversial handling of an automobile homicide case. A District Court judge ruled that Oki's reporting was not defamatory, but nonetheless made him pay a $150 fine for causing the official "psychological disturbance."

###
CPJ is an independent, nonprofit organization that works to safeguard press freedom worldwide.
Contact:
Shawn Crispin
Senior Southeast Asia Representative
Tel. +66.81.488.4264Â  (Bangkok)
Email: swcrispin@yahoo.com

Bob Dietz
Asia Program Coordinator 
Tel. +1.212.465.1004 ext. 140 or +1.609.647.3075 (New York)
Email: bdietz@cpj.org
facebook.com/cpjasia, @cpjasia
 Facebook  Â   Twitter    email 

Link: https://cpj.org/2016/02/journalist-faces-criminal-defamation-threat-in-eas.php 
.

terça-feira, 1 de março de 2016

Maun Lu hananu fali FRETILIN muzika tuan:Fahe Hodi Ukun

.

Hamutuk Ita Bele

Lagu lama, fahe hodi ukun sai slogan fali ba FRETILIN hodi sira esplora povu nia riku soin.

Tinan balun ba kotuk uainhira FRETILIN lakon poder ba Maun Xanana, Maun Mari no Maun Lu no radikal FRETILIN 2000 sira seluk sira hananu loron kalan katak Maun Xanana asalta poder, Maun Xanana hadau poder no uza estratejia fahe timor oan sira hodi ukun, maibe karik Maun boot sira no FRETILIN radikal sira laran moras no bosok tanba lakon poder.

Bosok tanba ita ohin loron hare katak Maun Xanana la dun fahe ba ukun tan ba ohin loron iha Parlamentu sira hotu hamutuk, Maun Xanana halibur ema hotu, FRETILIN radikal sira hotu nonok kedan no foin sira tau foto tun sae ho Xanana no Alkatiri hamutuk iha Facebook, hakoak malu, han hamutuk, hamanasa hamutuk no sst. Klaru  ita hotu kontenti tanba ita nia lideransa hamutuk hodi lori ita nia nasaun ba oin, too gora ita sei hein benefisiu saida mak sira nia hamutuk foo ba ita kiik, ita sei hein. Pasensia deit.

Hamutuk ita bele  sai duni estratejia ida diak tebes hodi hadia maubere nia moris, maibe too gora  ita tenki husik  hadia lae ukun nain sira nia moris, sira nia familia no belun balun. Pois, karik sei iha osan mak sira fo restu ba hadia povu kiik nia moris, tanba osan sira nian, sira hotu hamutuk hodi kria estabilidade no sira merese duni sai riku ho povu nia osan. La sala tanba sira nia unidade no leis Timor nian foo duni dalan ba hahalok ida ne, karik la foo dalan, la buat ida, sira hasai rezolusaun ida hodi foo poder ba sira. Povu nia intrese bele hein tan tinan atus ka rihun ida.

Lalalalalalalalalalalalalalalala, FRETILIN moe laiha hamrok ba poder antaun haluha tiha hotu no sira komesa ataka ema defende povu ho musika tuan ida, sira troka deit naran, gora laos ona Maun Xanana mak hakarak ukun hodi fahe, gora sira troka naran Maun Xanana nian ho Maun Taur nia naran. Maun Lu seriu tebes uainhira halo konfrensia inprensa, lolos hanesa Maun Mari uainhira ba Portugal no dehan, “O ex-primeiro-ministro acusou o antigo Presidente de "unir para comandar ou dividir para reinar".

FRETILIN nia estratejia tuan no ita baruk ona, sira hakilar to ema foo saida mak sira hakarak, pois sira nonok kedan, sira halo ha’u hanoin bebe sira tanis no inan foo xupeta no sira nonok kedan. Iha kazu FRETILIN nian Maun Xanana foo ona xupeta barak no radikal sira hotu nonok kedan.

Maun Lu husu hodi Prezidenti la fahe ema no hau mos hakarak husu ba Maun Lu hodi FRETILIN halo sira nia knar iha PN hanesa opozisaun, ha' u proveita mos ba husu ba FRETILIN halo kampana hodi halakon pensaun vitalisia que sira rasik  harii hodi esplora povu nia osan no halo riku ukun nain sira hotu inklui mos Maun Lu.

FRETILIN no CNRT nia politika hamutuk mak bele sai fator ida hodi harii instabilidade iha rai laran, tan ba too gora politika saida mak sira foti hodi foo benefisiu ba povu? Unanimidade lolos benefisiu saida mak foo ba povu no Timor Loro Sae? Labele sai politiku ai kakeu deit.

Haree tok saida mak Maun Mari dehan.
.

Bankada CNRT-Fretilin: PR Taur “insulta” PN

.

Jornal Nacional Diário

Bankada parlmentar, CNRT ho FRETILIN konsidera mensajen Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak nian, iha Parlamentu Nasional, foin lalais ne’e, la iha edukasaun sivika.

Liu husi deklarasaun politika ne’ebe mak halo iha plenaria PN, Segunda (29/02/2016), Bankada CNRT reafirma katak, PR Taur uja uma fukun PN insultu propriu PN hanesan segundu orgaun soberania ho ninia kompetensia apropriadu atu halo legislasaun, fiskalizasaun no desizoens politika.

CNRT konsidera PR Taur uza PN hodi halo mensajen ne’ebe la iha karakter edukasaun sivika. “Ida ne’e ita hanorin ita nia povu atu halo julgamentu publiku ba ema kualker ida ne’ebe sira la gosta hodi hamate karater ema ninian, maske nune’e ita nia povu matenek no maduru liu ita Lolos ne’e orgaun soberania sira hatudu exemplu ne’ebe diak hodi ajuda hametin koesaun nasional no hatudu exemplu ba povu katak ita nunka julga ema iha publiku, bainhira tribunal seidauk hamosu sentensa ba ema ne’e, maibe hahalok ida ne’e refleta situasaun ida seriu no fomenta liu tan situasaun ne’ebe oras ne’e la’o hela iha ita nia nasaun ne’ebe presiza koriji maka ema ida seidauk hetan julgamentu ka sentensa iha tribunal maibe publiku halo uluk ona julgamentu ba nia iha tempu ne’e mos bele hamate ema nia karater atu defende nia an, maske ita hakarak defende nasaun ne’e sai hanesan ne’e,” hateten deputado bankada CNRT, Aderito Hugo da Costa ne’ebe reprezenta bankada CNRT.
.


Atual Vise Prezidenti PN ne’e mensiona katak, mensajen hirak ne’e larefleta ba substansia ezonerasaun Xefi Estadu Maior Lere Anan Timur no nomeasaun Xefi Estadu Maior Jeneral foun, Brigadeiro Filomeno da Paixão de Jesus, ne’ebe mak sai polemika durante semana rua iha publiku.

Bankaka CNRT lamenta tebes, tanba PR Taur akuza deputadu sira autoriza Governu halo esbanizamentu ba osan Estado nian, ami hakarak hato’o ba Prezidente republika katak, deputado sira iha uma fukun PN hatene povu nia susar no terus, tanba ami mos semana-semana tun ba aldeia no suku hodi koalia ho povu hodi hatene sira nia susar, atu hateten lolos katak, partidu sira ne’ebe iha asentu parlamentar ninia estrutura husi nasional to’o baze ne’ebe sira nia kuadru serbisu sira fo serbisu no informasaun ba deputado sira ne’ebe deputado sira hatene liu do que orgaun pesoal ida, atu deklara katak nia (red-prezidente) mak hatene liu povu nia susar no terus loron bailoron.

Tanba ne’e maka PN mos iha sentidu responsabilidade ba povu, liu husi aprova orsamentu iha PN, tanba sira hatene katak orsamentu pelu minimu mai atu responde ba nesesidade povu nian, to’o ohin loron pelu menus povu barak mak muda ona sira nia vida. Desde iha tinan 2002-2016 situasaun iha TL muda maka’as ona, estrada balun ne’ebe liga ho munisipius hanesan Dili-Ermera, Dili-Liquisa no ba to’o ba mota ain batugede halo halo ona no parte balun diak dadauk ona. Irigasaun mos diak ona no agora ajuda ona ita nia povu sira halo natar, nune’e mos central elektrisidade rua ne’ebe mak fornese ona elektrisidade rua ba iha povu teritorio TL laran tomak.

Estabilidade no seguransa la’o diak hela, mensajen PR nian ne’e mos minimiza poder orgaun Estadu nian hanesan parlamentu nasional ne’ebe tuir prezidente republika konsidera hanesan orgaun yes men ka tau deit karimbu ba aktu ejekutivu nian.

Bankada CNRT hakarak esklarese katak, Prezidente Republika hato’o iha nina diskursu katak mandatu ba xefi Estado Maior Jeneral F-FDTL no ninia vise tinan rua-rua deit, ne’e lalos, tanba tuir numeru 3 artigu 74 dekretu lei numeru 7/2014, 12 de Marsu estatutu dos militares katak exerciciu ba kargus de xefi- Estado- Maior-General F-FDTL no Vice-Xefi Estado-Maior-Jeneral das F-FDTL ninia duração maxima tinan hat, bele renova ka foti hikas fali ba dala ida tan.

Maior Jeneral Lere Anan Timur asumi kargu xefi Estadu Maior Jeneral das F-FDTL hahu iha Outubru 2011, to’o Outubro 2015 mandatu ba primeiru mandatu hotu no sei bele prolonga tan dala ida tuir numeru 3, artigu 74º ne’e.

Ba kargu xefi Estado Maior das F-FDTL e de komandante de Componente sira mandatu ho durasaun maxima rua rua no bele renova dala ida deit, tuir no. 2, artigu 75º, mas ba kargu Chefe Estadu Maior no Vice Chefe Estado Maior lae, tuir lei tinan hahat.

Tuir alinea (m) art. 86 Constituicao da Republica katak : Nomeia no hasai Chefe-Estado-Maior General Forcas Armadas no Vice xefi Estadu Maior general das Forcas Armadas tuir proposta Governo nian. Ida ne’e atu hatete katak poder ida ne,e nudar poder kondisionado tamba hirarkiakamente no administrativamente xefi Estado-Maior-General das Forcas Armadas responde ba Governo no Governo mak defini Politika Geral do Pais inklui mos politika defesa nasional nian, tuir art. 115 CRDTL, tamba ida ne’e mak nomeasaun no exenorasaun ba CEMG no Vice CEMG das Forcas Armadas la liu hosi propopsta do Governo ne la los no viola CRDTL no Lei oan sira seluk.

Baseia ba Artigos hirak ne’e, tuir Lei no mos CRDTL, Bankada CNRT deklara apoia inkondisionalmente apoiu rekursu kontensiozo nebe mak IV Governu konstitusional hato’o ba iha Tribunal de Rekursu hodi halo apresiasaun ba aktu Prezidente republika kona ba asuntu refere.

Bankada CNRT profundamente lamenta ho hahalok Prezidente Republica ne’ebe la mai ho preparadu ho intervensaun eskrita hodi fahe ba membru Parlamentu Nasional tuir CRDTL ne’ebe mak Prezidente Republica husu.

Bankada CNRT ejiji formalidade no labele uza improvizaun politika, PR uza espasu publiku (plenaria do PN) hodi halo atakes no insultus pesoal sem fundamentu ba lider nain rua mak, Kayrala Xanana Gusmao nudar Prezidente Partidu mais votadu, CNRT no Mari Alkatiri nudar Sekretario Geral Partidu Fretilin.
.
.

Partidu Politiku nudar Instituisaun demokratiku ne’ebe mak Prezidente Republika tenke respeita. Ho atake pessoal ka defamasaun ne’ebe PR halo nudar hahalok ida ne’ebe mak hatun mos Instituisaun do Estado Prezidensia Republika nia reputasaun.

Iha fatin hanesan, deputado Francisco Miranda Branco reprezenta Bankada FRETILIN dehan katak, FRETILIN hakarak aproveita antena hodi lori edukasaun sivika ba sidadaun tomak la’os aproveita fali antena ida ne’e hodi dezeduka sivikamente povu no sosiedade.

“Iha sosiedade sivilizadu tuir sibilizasaun ne’ebe ita hala’o hamutuk iha tinan atus ba atus lisan no tradisaun ne’ebe hanorin ita atu respaita malu, ho sentidu Estado bankada FRETILIN laabandona parlamentu nasional liu tiha mensajen do Estado hodi ba komprimenta PR Taur,” hateten Francisco Branco.

Espetativa povu tomak atu rona mensajen husi Estado tuir artigu esperitu konstitusaun artigu 74 PR nudar simbulu unidade Estado no regular funsionamentu normal institusaun Demokratiku Estado nian hodi rona mensajen Estado bele lori resposta diak no hakmatek mai povu tomak no preukupasaun ba polemika ne’ebe mosu iha sosiedade nia laran.

Reprezentante povu tomak iha uma fukun povu nian fo atensaun especial ba PR atu lori mensajen Estado tuir konstitusaun haruka, maibe prezidente republika mai iha uma fukun povu nian iha espasu ne’ebe halo pratika ba pratika prosesu demokratika ita nia rain, mensajen ne’ebe latuir espetatiba reprezentante povu nian no sosiedade atu halo edukasaun publika ba ita nia povu.

PR Taur lori kestaun inportante tolu liu husi mensajen ba povu tomak iha uma fukun nian ba povu iha teritoriu nasional tomak, kestaun inportante ne’ebe prezidente foti iha nia mensajen Estado maka kestaun koezaun polika sosial.

“Tuir ami nia vizaun koezaun politika nudar fundamentu Estado inportante ba prosesu konstrusaun hametin Estado foun hanesan republika demokratika Timor-Leste, tanba esperiensia hatudu ona mai ita katak bainhira laiha koezaun politika maka ema seluk bele uja hodi hafera ita nia koezaun hodi lori krizi oi-oin hodi empata ita nia prosesu hametin Estado hodi lori dezenvolvimentu nasional, maibe koezaun ne’ebe Prezidente republika foti kontradis iha momentu istoriku ne’ebe iha Timor laran tomak halo esforsu hodi hametin iha tempu ne’ebe ita hakarak hahu fali dialogu ba fronteira maritima, mensajen ne’e sai kontrario atu hametin ho koezaun politika sosial lolos, latuir kna’ar, prezidente republika nudar defensor nasional tuir konstitusaun republika hakerek,” hateten Francisco Branco.

Iha mensajen ne’e, figura politika lider nasional rua hanesan mos lider politiku partidu rua hetan atake pesoal iha mensajen do Estado ba povu tomak, Prezidente republika mos fahe ita nia sosiedade iha klase rua, hanesan klase previliziadu no klase sidadaun segunda klase.

“Ita agora dadauk halo teste ba ita nia konstitusaun republika, atu halo komprimentu saida mak konstitusaun hakerek no sistema ne’ebe ita hili tiha ona, atu prova iha realidade sistema de interdependensia orgaun soberania atu halo second balace sistema prezidensialista ne’ebe iha konstitusaun hakerek,” nia hateten.

Bankada FRETILIN lamenta tebes, prezidente republika uja uma fukun hodi halo atakes pesoal no atake politiku hodi tenta halo palasial ba figura inportante rua nasaun nian kontrario ho esperito konsiliasaun dok liu husi koezaun politika ne’ebe nia temi no defende.

FREILIN mos husu prezidente republika atu lori alegasaun ne’ebe foti ba figura inportante ba nasaun no Estado TL, hanesan Mari Alkatiri no Xanana Gusmão tuir prosesu tomak no tuir konstitusaun haruka, la’os mai deit halo alegasaun hodi hafoer sira nia naran no repurtasaun maibe lori ba dalan los, lori alegasaun sira ne’e ba dalan los, maka edukasaun civika diak ita halo ba ita nia povu no nasaun, la’os aproveita espasu demokratiku ne’ebe konstitusaun preve hodi mai halo alegasaun falsu no desakredita figura inportante rua. Mia
.

Ramos-Horta ko’alia ona ho líder sira no fi’ar katak kestaun polítika iha Timor-Leste sei ultrapasa

.

Sapo.tl ho Lusa

José Ramos Horta ohin hafoin ko’alia tiha ho líder prinsipál timor-oan nian, nia fi’ar katak problema polítika ne’ebé mosu daudaun sei ultrapasa no sei hetan solusaun ida ne’ebé aprova ba komandu forsa defeza nian.

“Ha’u fi’ar katak ita sei ultrapasa ida ne’e. Laiha krizi. Iha duni hanoin lahanesan no problema, maibé instituisaun hothotu kontinua hala’o sira-ninia kna’ar”, tenik eis-Prezidente Repúblika ba Lusa.

Ramos Horta ko’alia lia hirak ne’e ba Lusa hafoin hasoru malu tiha ho Prezidente Repúblika iha Palásiu Governu, datolu hosi loron rua ikus ne’e, atu hodi hakalma problema polítika ne’ebé oras ne’e daudaun mosu iha teritóriu laran.

Desde nia fila hosi Kuba, sábadu liu ba, Ramos Horta hasoru malu dalarua ona ho Taur Matan Ruak no dala ida ho primeiru ministru Rui Maria de Araújo, hanesan ema ne’ebé han hamutuk “pasties nata neen” ho nia.

Nia hasoru malu ho ministru Defeza, Cirilo Cristóvão nomós sekertáriu jerál Fretilin, Mari Alkaitiri – ne’ebé “hatudu sentidu bot Estadu nian” – nomós ko’alia ho komandante forsa Defeza, Lere Anan Timur, via telefone.

“Iha interpretasaun oioin kona-ba poder ne’ebé lei hatuur kona-ba nomeasaun hosi Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada (CEMGFA). No ida ne’e nu’uda problema ne’ebé sériu, maski nune’e Governu ho PR prontu atu hetan ninia solusaun”, dehan.

“La’os kompromisu hodi sai nu’udar kompromisu de’it no halo parte hothotu sente di’ak, maibé fó di’ak ba estabilidade iha forsa armada no rai ne’e”, tenik Horta.

Timor-Leste iha hela krizi polítika nian laran, hafoin Prezidente Repúblika foti desizaun ba komandu forsa Defeza (F-FDTL), hodi latuir proposta Governu nian, ne’ebé hakarak renova mandatu hosi komandu F-FDTL.

Xefe Estadu desidi hasai Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada (CEMGFA), major jenerál Lere Anan Timur , no nomeia fali brigadeiru jenerál Filomeno da Paixão de Jesus.

“Ohin Prezidente sei simu vizita hosi primeiru ministru, Rui Maria de Araújo ho ministru Defeza, no prezidente dehan ba ha'u katak nia prontu atu rona”, dehan Ramos Horta.

“Ba Prezidente Repúblika, pozisaun refere klaru ona. Nia sente prezija duni atu hali tranzisaun ne’ebé nia hahú hosi nia-an rasik iha 2012, atu nune’e ita labele ansi. Maibé ita sei hala’o eleisaun iha 2017, entaun tanba sa maka lahein to’o eleisaun hotu maka muda buat hotu ka buat hirak”, nia esplika.

Problema ne’e sai bot liu tan, hafoin polémika hosi diskursu Taur Matan Ruak nian iha Parlamentu, kinta-feira liu ba, bainhira Xefe Estadu kompara benefísiu ne’ebé dirijente hanesan Xanana Gusmão, Mari Alkatiri no Lu-Olo fó ba sira-ninia "família no belun sira" hanesan eis-ditadór indonézia Suharto halo.

Hanesan resposta maka iha sesta-feira Xanana Gusmão entrega fila fali kondekorasaun ne’ebé Xefe estadu entrega ba nia iha 20-maiu tinan kotuk.

Iha konferénsia imprensa prezidente Fretilin, Francisco Guterres, ohin lee ona komunikadu ida hosi Komité Sentrál Fretilin, partidu daruak timor-oan nian ne’ebé akuza Taur Matan Ruak, kria “instabilidade polítika” no “fahe hodi ukun” liu hosi deklarasaun ne’ebé halo iha Parlamentu Nasionál.

“Prezidente dehan katak iha interpretasaun sala, somente haktuir saida maka dehan iha nasaun ka sidade. Agora, karik PR tenke halo eko ka la’e hosi saida maka ema hotu dehan ka la’os buat seluk”, dehan Ramos Horta.

Ramos-Horta elojia Xanana Gusmão - "erói bot nasaun ne’e nian" - no Mari Alkatiri – ne’ebé halo nia “sente hakmatek no impresionadu liu hosi saida maka nia hatudu, hodi dehan katak hakarak ko’alia ho prezidente tanba nasaun presija estabilidade”.

Kona-ba akuzsaun hosi benefísiu ne’ebé sira hetan, Ramos Horta dehan kona-ba Xanana Gusmão ne’ebé “la’os erói úniku iha mundu, úniku xefe Estadu ne’ebé moris simples hanesan nia moris lorloron” no Mari Alkatiri “laiha uma rasik, nomós fasilidade ekonómika ka finanseira hanesan ema hotu hanoin”.

"No tanba ema ida hanesan Prezidente ka primeiru ministru, ninia família hothotu labele halo atividade ne’ebé hala’o ona? Ida ne’e laiha sentidu", nia dehan.
.