segunda-feira, 17 de março de 2014

Australia issues diplomatic warning to East Timor saying maritime boundaries case risks relationship

.

ABC - March 17, 2014

The Australian Government has warned East Timor there will be tough consequences over its decision to launch international arbitration proceedings over its maritime boundary with Australia.

The warning, aiming to "send a message" to the Timorese leadership, was delivered through an intermediary in direct language by a highly placed Australian diplomat one week ago. 

The senior diplomat repeatedly warned the Timorese leadership they were being "naive to think the arbitration and maritime boundary issue would not affect the bilateral relationship".

The message came a fortnight after Australia applied to the Permanent Court of Arbitration in The Hague to have the evidence of a former Australian intelligence officer, Witness K, struck out of the arbitration proceedings between East Timor and Australia on the maritime boundary.

The evidence relates to an Australian spying operation during 2004 treaty negotiations over the maritime boundary, when agents from Australia's Secret Intelligence Service (ASIS) bugged the conference room of the then East Timorese prime minister.

Tonight, the ABC's Four Corners program examines the events that have seen rising tensions between the two neighbours.

In an interview with the program, East Timor's lawyer Bernard Collaery calls for a judicial inquiry into the 2004 bugging operation in East Timor, saying it was not in Australia's national interests.

The new diplomatic warning to East Timor's leadership comes just days after the International Court of Justice (ICJ) in The Hague delivered an embarrassing blow to Australia's international prestige by provisionally ordering Australia to "not interfere in any way in communications" between East Timor and its legal advisers. 

The order, passed by a margin of 15 votes to one, applies not only to present maritime boundary negotiations between the two nations, but to "any future bilateral negotiations concerning maritime delimitation".

East Timor took Australia to the ICJ after agents from the Australian Security Intelligence Organisation (ASIO) seized documents in a raid on Mr Collaery's legal office and Canberra home last December.  
,
The home of the former senior Australian intelligence agent codenamed Witness K was raided at the same time.

The ICJ ordered Australia not to use the seized documents "to the disadvantage of Timor Leste", and to keep all the documents and all copies "under seal" until further notice.

The Australian diplomat who warned the East Timorese that Australia was "unhappy" also suggested the Timorese leaders should note the comments of Attorney-General George Brandis, who claimed that some of the parties in the case may have acted illegally.

Interviewed on Four Corners, Senator Brandis declined to comment on the ASIS bugging operation in 2004 but said the ASIO raids on Mr Collaery and Witness K were based on "a very strong case" put to him by ASIO.

The spying claims first became public in May last year when then attorney-general Mark Dreyfus and foreign minister Bob Carr dismissed the claims in a press release, saying: "These allegations are not new."

Four Corners has learned this statement was based on advice provided to them that the bugging claims had been previously published. 

But a confidential letter delivered to former prime minister Julia Gillard five months earlier had clearly outlined specific details on the new overseas bugging operation.

In an interview with Four Corners, Alexander Downer, the minister responsible for ASIS in 2004, would not confirm or deny the bugging operation.

But the former foreign minister said: "Suffice it to say the Australian Government was on Australia's side in the negotiations and we did our best to make sure that we were able to achieve our objective, which was particularly an objective in relation to the delineation of the maritime boundaries."
.
While East Timor's relationship with Australia is under strain, its other big neighbour, Indonesia, seems to be warming to Dili. 

"Our prime minister [Xanana Gusmao] is taking initiatives for us to create a sub-regional economic zone between Indonesia, Timor-Leste and the northern part of Australia, for us to work together as nations," East Timor's petroleum minister Alfredo Pires told Four Corners.

Producer Peter Cronau recently travelled to East Timor with reporter Marian Wilkinson. Their report can be seen on Four Corners on Monday at 8:30pm on ABC1.

You can watch the full Alfredo Pires interview on the Four Corners website from Tuesday, along with interviews with Attorney-General George Brandis and former foreign minister Alexander Downer.
.

Austrália avisa Timor-Leste que arbitragem internacional vai afetar relações bilaterais

.

Díli, 17 mar (Lusa) - Um diplomata da Austrália advertiu na semana passada as autoridades timorenses de que haverá consequências nas relações bilaterais por causa do processo iniciado por Timor-Leste no Tribunal de Haia, noticia hoje a imprensa australiana.

As autoridades timorenses foram "ingénuas ao pensar que a arbitragem e o assunto da delimitação marítima não vão afetar as relações bilaterais", afirmou um alto diplomata australiano, citado pela ABC, sem ser identificado.

Timor-Leste acusou formalmente, junto do Tribunal Permanente Arbitral de Haia, a Austrália de espionagem quando estava a ser negociado um tratado sobre a exploração do petróleo e gás no Mar de Timor.

Com a arbitragem internacional, Timor-Leste pretende ver o tratado anulado, podendo assim negociar a limitação das fronteiras marítimas e tirar todos os proveitos da exploração do campo de gás de Greater Sunrise, que vale milhares de milhões de dólares.

Segundo a imprensa australiana, a Austrália pediu há duas semanas ao Tribunal Permanente Arbitral para excluir do processo as informações fornecidas por um antigo agentes dos serviços secretos do país à defesa timorense.

Por causa daquelas informações, os serviços secretos australianos realizaram no final do ano passado rusgas ao escritório e residência do advogado australiano que representa Timor-Leste, tendo apreendido uma série de documentos, e retirado o passaporte ao funcionário que forneceu dados aos timorenses, impedindo-o de sair do país.

Na sequência daquela rusga, Timor-Leste recorreu ao Tribunal Internacional de Justiça (TIJ), que no início deste mês decidiu impedir a Austrália de utilizar os documentos apreendidos.

Na decisão, o TIJ, o principal órgão judicial das Nações Unidas, decidiu que a Austrália "deve assegurar que o conteúdo do material apreendido não é, em momento algum, utilizado por alguma pessoa ou pessoas, até que o caso presente seja encerrado".

O TIJ exigiu que a Austrália mantenha selados os documentos e informação eletrónica e quaisquer cópias até "futuras decisões do Tribunal".

O tribunal decidiu também que Camberra não pode "interferir de forma nenhuma nas comunicações entre Timor-Leste e os seus advogados" relacionadas com a arbitragem pendente do tratado do mar de Timor, com quaisquer futuras negociações relativas à delimitação marítima ou com qualquer outro procedimento que envolva os dois países, incluindo o atual caso presente a tribunal.

A Lusa está a tentar obter uma posição do Governo timorense sobre a declaração do diplomata revelada hoje pela imprensa australiana.

MSE // HB
Lusa/Fim
.

Prizaun Preventiva Ba MM-LB La Iha Limite “L-7 Ho Matak Cs Hetan Tir”

.
Foto, Tempo Semanal
Jornal Nacional Diario - Segunda-feira, 17 Marsu 2014

Liu husi audensia primeira interogatoriu iha Tribunal Distrital Dili (TDD), Sabadu (15/3), Juis Singular Jose Maria de Araujo, aplika medida kuasaun prizaun preventiva ba komdandante Konselhu Revolusaun Maubere (KRM), Paulino Gama “Mauk Moruk (MM)” ho komandante Labarik Maia (LM).

Ho desizaun Tribunal nian ne’e, iha tuku 17:30 Otl, loraik neba kedas, Polisia lori MM ho LB ba hela iha prizaun Becora la iha limite, hodi sai mos hanesan bainaka foun iha sala nain sira nia ain fatin hodi hein prosesu kontinuasaun justisa nian.

Husi sorin seluk mos Tribunal deside Termu Indentidade Residencia (TIR) ba eis segundu Komandante FALINTIL Regiaun III, Cornelo Gama “L-7” ho mos membru CPD-RDTL, Antonio Aitahan Matak (ATM), Gil Fernandes (Gil FERDES), ho tan membru CPD-RDTL nain 10 seluk tan ne’ebe Polisia kaptura iha Distritu Aileu, foin lalais ne’e.

Mauk Moruk, L-7, Komodante Labarik, Antonio Aitahan Matak inklui sira seluk to’o iha Tribunal Oras 13.46 Otl ho kareta Prado numeru Matrikula 03.634G, akompania husi komandante PNTL Distritu Dili, Superitendenti Xefi Pedro Belo no hetan seguransa maximu husi membru PNTL ne’ebe ho armas kompletu.

Iha audensia Primeiru interogatoriu ba MM, L-7, labarik maia, ho Grupu CPD-RDTL ne’ebe lidera husi Antonio Aitahan Matan ne’e, hetan seguransa metin, Polisia bandu komunidade sira la bele tama ba Tribunal hodi asiste primeira nterogatoriu ne’e, inklui Jornalista sira.

Komunidade ho aimpatizante Komandante KRM, Mauk Moruk nian labele besik ba Tribunal no tenke asiste hodi hamriik deit iha Estrada ninin Tribunal nia oin.

Polisia husi Unidade Bataliaun Ordem Publiku (BOP) ho Task Force tuba metin iha lina Tribunal nia oin hodi fo seguransa ba audensia primeira interogatoriu ba Mauk Moruk, L-7 ho Grupu COP-RDTL.

Advogadu privadu Mauk Moruk nian, Paulo Remidios informa katak, nia kliente MM ho LB hetan prizaun preventiva, loron no fulan prizaun preventiva ba MM ho LB la iha limite tuir desizaun Triunal nian, maske nune’e, Paulo Remidios sublina katak, desizaun tenke estuda no iha posiblidade atu hatam rekursu ba iha Tribunal Rekursu (TR).

Advogadu Paulo Remedios, ne’ebe reprezenta mos Aitahan Matak hateten, Aitahan Matak la komete krime, maibe iha diferensia atu koalia klaru, tuir nia, arguido hirak ne’e la komete krime, tanba TDD rasik seidauk desidi katak sira komete krime.

“Ema hotu seidauk komete krime, Aitahan Matak ho nia Kamarada sira hamutuk nain 12 liberdade, seidauk iha julgamentu,” informa Paulo Remidios ba Jornalista sira hafoin akompania primeira interogatoriu ba MM, L-7, LB ho Aitahan Matak Cs.

Nia klarifika katak, ba sira ne’ebe hetan TIR, investigasuan sei halao kontinua ba sira, wainhira hetan evidensia foun ruma iha posiblidade halo tan julgamentu ba sira.

Husi sorin seluk, Pedro Aparicio Guterres, nuudar advogadu komandante L-7 nian informa katak, nia kliente L-7 hetan deit TIR ne’ebe nia iha uma, maibe semana-semana tenke aprezenta-an ba polisia.

“hau nia kliente L-7 fila ona ba nia uma ita sei hein kontinuasaun peosesu husi Ministeriu Publiku,” hateten advogadu Pedro Aparicio Guterres.

Mauk Moruk ho L-7 intrega an ba polisia iha uma fatuhada, Dili, Kinta (13/3), ho komandante labarik maia, Polisia kaptura iha nia baze apoiu iha manleuana.

Antonio Aitahan matak ho Gil Ferdes intrega an volontariamente ba polisia iha sesta dader (14/3), tantu elementus CPD-RDTL nain 10 seluk hetan kapturasaun husi Polisia iha Distritu aileu.

Iha audensia primeiru interogatoriu ne’e presidi husi juis Singular Jose Maria de Araujo, Ministeriu Publiku (MP) reprezenta husi Prokuradora Angelina Saldanha ho Prokurador Felismeno Cardoso, tantu arguido sira hetan asistensia legal husi sira nia advogadu privadu, Paulo Remidios ho Pedro Aparicio Guterres.
.

Organizasun Sagrada Familia, “Lamenta Ho Linguajen Deputadu Sira”

.
Foto, Tempo Semanal
Jornal Nacional Diario - Segunda-feira, 17 Marsu 2014

Organizasaun Rezistensia Sagrada familia (OSF), respeita rezolusaun Parlamentu nasional (PN) ne’ebe deputadu sira aprova foin lalais hodi atua situasaun iha rai laran, maibe lamentavel ho linguazen politika deputadu sira nian ne’ebe hamosu konflitu, no halo veteranu sira sai vitima dala ida tan.

“Organizasaun sagrada familia respeita rezolusaun Parlamentu nasional nia, ne’ebe hasai iha loron 3 fulan marsu 2014, maibe ami lamenta tebe-tebes ba maneira no linguajen ne’ebe mak membrus distintus deputadu sira uza hodi halo provokasaun, prejudika tentasaun politika ho sosieade nia laran, liu-liu liafuan ne’ebe jeneraliza veteranus no organizasaun rezistensia tomak, hanesan fali ema aat kontra estadu, Ami organizasaun sagrada familia kompriende foin mak Parlamentu nasional halo rezolusaun ida ba Konselu Revolusaun Maubere (KRM) no CPD-RDTL, go razuan tanba deit ho deklarasaun iha media kontra estadu,” hateten responsavel maximu organizasaun sagrada familia Andre da Costa Belo “L-7”, ba Jornalista Diario liu husi Via telefonika Domingu (16/3).

Maske ponteira oras nian baku ona tuku 22:00 kalan Otl, maibe veteranus ne’e kontinua disponivel nia tempu hodi halo entervista iha telefonika hodi klarifika katak, eis Komandante reijaun 3, Corneilo da Conceicao Gama ‘L-7’ la hola parte iha estrutura KRM, maibe tanba deit L-7 nuudar maun husi Mauk Moruk nia mos hetan kondenasaun.

“L-7 sempre propoin atu Sr. Mauk Moruk ho Sr. Primeiru Minsitru Xanana Gusmao atu rezolve sira nia diferensia ideias ne’ebe mak mosu iha asadu to’o oras ne’e,” hateten L-4.

L-4 hatutan tan katak, organizasaun sagrada familia mos lamenta tebes tanba prosesu dialogu entre sr. primeiru Ministru xanana Gusmao ho Mauk Moruk, laiha kontinuasaun, maibe derepenti deit mosu fali ona ho rezolusaun hodi halo atuasaun.

“Organizasaun sagrada familia mos lamenta tanba prosesu diferensia politikus ne’ebe hahu husi rezistensia nian to’o mai agora seidauk rezolve, tanba lider sira seidauk iha vontade atu rezolve sira nia problema, maibe tuir fali ho forsa politika atu kontra malu,” L-4 deklara.

Ho ida ne’e, L-4 fundamenta katak, h situasuan sira ne’e iha loron ikus sei fo todan deit ba jerasaun foun sira tuir mai.
.

ZEEMS Oecusse, “Xanana La Autoriza Veteranus Kaer projetu”

.


Jornal Nacional Diario  - Segunda-feira, 17 Marsu 2014

Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao la fo autorizasaun ba veteranus sira atu kaer projetu, bainhira projetu Zona Espesial Ekonomia Merkadu Sosial (ZEEMS) Oecusse hahu, tanba Zona espesial Oecusse ne’e, presiza infra-estrutura ne’ebe metin, para lalika perde tempu ho emerjensia loro-loron.

Tanba ida ne’e dehan Xanana, problema alternativu ida dehan katak, atu temi osna ne’e haluha tiha lai, maibe temi saida mak atu halo agora, para 2015 ne’e, buat ne’ebe mak iha sidade laran nee aprezenta dehan nusa tiha ona.

Xanana dehan, ba Zona Especial Oecusse ne’e, labele Kilometru ida, kompania Unipesoal veteranu ida, Kilometru ida ho balun ba veteranus rua ida ne’e planu ida ne’e sei la lao.

“hau bolu atensaun ba Sekretariu eletrisidade, ba eletrisidade ne’e, veteranus la tama ona to’o ona tempu, la’e ita lafunsiona, buat ne’e dehan bapak bikin, bapak sira mka halo, sira la’o lakon tiha, fahe osan iha problema mak sira mai fali kesar,” dehan PM xanana liu husi nia esplikasaun iha enkontru ba aprezentasaun planu ba ZEEMS Oecusse ne’ebe hala’o iha Centro Convensoes Dili (CCD) Sesta (14/3).

Tanba kontinuasaun ba Zona espesial ne’e nafatin, depois de serimonia 2015, tanba ne’e, lalika temi alternativa hahu ho osan, maibe temi alternativa, hahu ho saida.

“ita temi tiha ona katak, 4 vias iha fatin ida ne’ebe ita hanoin atu ba selebrasoens ne’e 4 vias, ba kontinuasaun Zona Espesial ne’e oinseluk, tanba ita temi agora ne’e ba 2015, needuni mak alternativa dehan katak, hahu husi ne’ebe, ita temi dehan alternativa ida diak liu ba ita iha 2015 agora,” relata xanana.

Maibe Xanana hatutan, agora dadauk ne’e tenki fokus lai ba 2015, hodi prepara Pante Makasar ne’e said uni buat diak ida, ba festa tinan 500 ne’e.

“Ita hatene katak, atu tau infraestrutura tuir Master Plan ba Zona Ekonomia ne’e, sei lori tempu, ne’eduni ba selebrasaun ne’e, ita fokus ba minimais kondisoens para selebrasaun iha Novembru 2015 ne’e,” akresenta Xanana.

Tanba problema laos deit ba selebrasaun 2015 ne’e, maibe ida ne’e pontu de partida ona ba kontinuasaun Zona especial ne’e.

Iha fatin hanesan, Sekretariu Jeral Partidu ne’ebe sempre halo istoria ‘FRETILIN’, Mari Alkatiri akresenta katak, kuandu hare tuir ekonomia de eskala, diferensa entre 4 vias ho 2 vias ne’e US$9 Miloens.

“Se ita halo 2 vias, tinan rua ka tolu mak ita halo tan 2 vias, ne’e bele sai dobro do presu, inves de U$9 milloens de diferensa, podeser U$30 miloens de diferensa,” katak Alkatiri.

Tanba mobilizasaun sasan nia folin sa’e, no buat sira ne’e hotu, ne’e duni tenki hanoin didiak, sei halo deit 2 vias tanba laiha tempu atu halo 4 vias, maibe signifika katak, imidiatamente kuandu 2 vias pronto ona, tenki kontinua nafatin halo 4 vias, tanba makinaria sira ne’e mobilizadu ona ba iha ne’eba.

Planu ida ne’e atu evita, para labele dezmobiliza tiha, mak mobiliza fila fali, ida ne’e ekonomia mak halo konta hanesna ne’e duni, se lae sai karun liu fali, salienta Alkatiri.
.

Dr. Mari Alkatiri: “Lei ZEEMS Oecusse Preparadu”

.

Jornal Nacional Diario - Segunda-feira, 17 Marsu 2014

Eis Primeiru Ministru Primeiru Governu Konstitusional Dr. Mari Alkatiri informa katak, lei ba Zona Espesial Ekonomia Merkadu Sosial Distritu Oecusse dadaun ne’e preparadu tiha ona, no lei ne’e entrega tiha ona ba Konsellu Ministru.

“Dekretu lei ida ba  ZEEMS ne’e, atu sai agora, lei ne’e hau hakarak sai tiha iha tinan kotuk, para kuandu deskute orsamentu ba 2014 ne’e, bele inklui ona orsamentu ba Oecusse, maibe komu laiha lei, ita husu osan, laiha baze legal ladun diak,” informa Alkatiri ba Jornalista sira iha Centru Convensoens Dili Sesta (14/3).

Alkatiri dehan, lei ZEEMS ne’e, Horseik (kinta,13/3/2014) nia foin fo nia opiniaun final, bainhira primeiru Ministru fila husi Brunei Konsellu Ministru atu aprova.

Problema ulun ba ZEEMS ne’e finansiamentu, maibe agora ne’e problema ida ne’e laiha ona, tanba osan barak ba iha fundu infraestrutura neebe governu sei la ezekuta, tanba ne’e, halo transferensia atu ezekuta iha Oecusse.

Alkatiri hatutan, importante liu iha planu ida ne’e, eletrisidade ho bee mos tenki iha, ema la mai Oecusse kuandu eletrisidade mate moris, ka bee mos laiha.

“Kuandu ita hakarak dada ema, kondisoens tenki diak, I depois sistema saude iha Oecusse mos tenki funsidu 100%,” relata Alkatiri.

Orsamentu Funud infraestrutura ne’ebe atu ezekuta iha Oecusse ne’e, Governu mak halo proposta, tanba festa tinan 500 iha Oecusse ne’e, la tama iha Alkatiri nia programa ZEEMS ne’e.

“Hau hakarak atu ajuda para hala’o buat ne’e ho diak, entaun Governu mak tenki haree, tanba ne’e programa governu nian,” tenik Alkatiri.

Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN ne’e dehan tan, orsamentu ba festa 2015 nee, diferensa ho orsamentu ZEEMS nian, orsamentu ba ZEEMS ne’e bo’ot tebe-tebes.

Kompania sira ne’ebe atu kaer projetu iha ZEEMS ne’e, selesaun sei la hanesan projetu sira bai-bain, maibe hanarak aprovizionamentu espesial.

Projetu ida sei bolu kompania tolu ga hat, atu aprezenta proposta, no sei iha komisaun independenti ida mak analiza proposta sira ne’ebe kompania sira aprezenta ne’e.

Planu ida ne’e mos, tenke iha estrurura ida ne’ebe ke, atu dudu buat ne’e la’o ba oin, labele halo hanesan fali serimonia sira ne’ebe liu tiha ona.

“Tenki iha estrutura ida ne’ebe iha kapasidade no responsablidade, iha kbiit no iha forsa politika atu dudu buat sira ne’e ba oin, prezidenti ba estrutura ne’e, mak ami nain rua duni, Kay Rala Xanana Gusmao ho Mari Alkatiri,” akresenta Alkatiri.
,

“Deskonfia Mal-Jestaun Mosu Iha HNGV”

.

Jornal Independente - Segunda-feira, 17 Marsu 2014

Komisaun F iha Parlamentu Nasional (trata asuntu Edukasaun saude, veteranus no Igulaidade jeneru) identifika mal jestaun mosu iha Hospital Nasional Guido valadares (HNGV).

Prezidenti Komisaun F, Virgilio Hornai hateten, kondisaun ospital agora la diak, tanba ahi mate lakan hodi fo impkatu boot ba pasiente sira kuandu halo tratamentu saude urjente iha sala operasaun.

“Ami halo vizita orjentemente ba halo fiskalizasaun iha HNGV ne’e ami haree afinal kondisaun grave duni, maibe Ministru ho nia Vise nain rua inklui diretor sira balun taka hela informasaun ne’e, ami identifika jetsaun ne’ebe jere iha HNGV mak fraku,” dehan nia iha PN, sesta foin lalais ne’e.

Komisaun F Indentifika mal jestan ne’e, bainhira halo vizita Urzente ba HNGV bazeia ba pasiente sira ne’ebe loro-loron kestioan kona ba servisu pesoal saude sira nian.

Problema ne’ebe mosu iha sala emerjensia mak ekipamentus hanesan aparelu ida deit hodi uza ba pasiente troka malu.

Monisaun F observa iha sala emerjensia mos falta rekursu humanus hanesan doutor tanba doutor nain 11 kompostu husi Indonesia nain 4, servisu ho rotasaun balun tama kalan no balun tama loron ne’ebe kompara ho pasiente sira ne’ebe tama iha kada loron to’o nain 125.

Iha fatin hanesan, Membru Komisaun F, Bendita Moniz hatete, ministeriu saude presiza hadia jestaun iha HNGV hodi bele fo asistensia  sauda ba populasaun sira.

“Hospital Nasional ida que laiha jestaun diak nee hamate imajen Timor no populasaun mak sei sai vitima tanba atendementu saude la diak,” nia lamenta.
.

domingo, 16 de março de 2014

Tribunál distritál Díli desidi hatama Mauk Moruk ho komandante Labarik bá iha prizaun preventiva

.

SAPO TL ho Lusa- 16 de Março de 2014
  
Tribunál distritál Dili horisehik desidi hatama eis-komandante gerrilha nain rua ba prizaun preventiva tamba tuir investigasaun ne’ebé iha hatudu katak ezisti grupu rua ne’ebé tenta kria instabilidade iha Timor-Leste, haktuir fonte judisial ba lusa. 

“Lori ona arguidu Paulino Gama ho Komandante Labarik bá iha prizaun preventiva”, tenik advogadu defeza hosi eis-komandante nain rua, Paulo Remédios.

 Tribunál deside hatama eis-komandante hosi Brigada Vermella, no hanesan mos líder hosi Konsellu Revolusaun Maubere, Mauk Moruk (Paulino Gama), ho José Santos Lemos, konesidu nu’udar komandante Labarik Maia, no hanesan mos antigu-kombatente Falintil ne’ebé polisia ka’er iha Dili, kinta –feira ne’e bá prizaun preventiva.

Durante sira-ninia audiénsia iha tribunál, hetan seguransa maka’as hosi parte seguransa nian.

Cornélio Gama (L7), eis-deputadu no hanesan mos antigu vise-komandante hosi rejiaun 3 durante luta ba restaurasaun independénsia, no maun hosi Mauk Moruk mos polísia kaer iha kinta-feira liu ba, tamba iha relasaun ho termu identidade no hela fatin, dehan Paulo Remédios.

 Polísia ka’er sira na’in tolu bazeia ba rezolusaun Parlamentu nian tanba tuir rezolusaun ne’ebé iha grupu Konsellu Revolusaun Maubere no Konsellu Populár Defeza Repúblika Timor-Leste (CPD-RDTL) tenta kria instabilidade no ameasa Estadu.

 Líder CPD-RDTL, António Aitahan Matak entrega-aan voluntariamente ba autoridade sira iha sesta-feira ne’e tamba termu identidade no hela fatin, haktuir advogadu defeza. Arguidu 18 seluk hetan liberdade ho termu identidade no rezidénsia, hatutan advogadu Remédios.

Bainhira lusa husu konaba karik sei aprezenta rekursu kontra desizaun ne’ebé iha, Paulo Remédios esplika katak aban maka nia sei simu/hetan “kópia hosi despaxu ne’ebé iha, atu nune bele haree karik iha razaun legál ruma kona-ba medida hothotu no ba rekursu”.

Tuir rezulusaun Parlamentu Konsellu Revolusaun Maubere ho CPD-RDTL viola ona artigu haat hosi Kodigu Penál nian nomós ida hosi Konstituisaun RDTL.

 Artigu 188.º, hosi Kódigu Penál ko’alia kona-ba asosiasaun kriminozu no sei fó kastigu komarka tinan lima rua to’o tinan ualu ba“ema ne’ebé promove ka harii grupu, organizasaun ka asosiasaun ho ninia finalidade ka ninia atividade halo krime”.

Iha artigu 194.º, sei fó pena prizaun tinan ida ka multa ba “ema ne’ebé uza indevidamente kanabuzivamente uniforme, farda, traje ka insígnia ne’ebé identifika aktividade, autoridade ka instituisaun públika ka internasionál hanesan meiu atu pratika ilísitu ruma fasil liu”.

Tuir Kódigu Penál artigu 195.º, sei fó pena prizaun tinan tolu ka multa ba “Ema ne’ebé, maski laiha autorizasaun, ezerse funsaun ka pratika aktu ne’ebé funsionáriu, komandu militár ka forsa ba seguransa públika maka bele pratika, nune’e hatudu-án, expresamente ka tasitamente, hanesan ema ne’ebé iha kualidade ne’e”.

 Iha artigu 202.º, ko’alia kona-ba alterasaun Estadu Direitu no sei fó pena prizaun tinan 15 ba “ema ne’ebé, ho violénsia, ameasa ho violénsia ka insitamentu ba gerra sivíl, buka atu sobu, muda ka domina Estadu tuir-lei ne’ebé konstituisaun estabelese”.

Tuir konstituisaun RDTL pontu 3 hosi artigu 43.º haktuir katak “Iha bandu ba asosiasaun ne’ebé ho kro’at, asosiasaun militár eh paramilitár no organizasaun sira-ne’ebé hakarak defende hanoin eh hato’o hahalok ho karater rasista ka hasoru ema railiur eh haburas terrorizmu”.

Konsellu Revolusaun Maubere eziji atu dissolve parlamentu, hatun governu, hala’o eleisaun, restaura konstituisaun tinan 1975 nian no muda rezimi atuál Timór nian ba rezimi prezidensialista.

CPD-RDTL hanesan grupu ida hosi eis-veteranus hotu-hotu, lidera hosi António Aitahan Matak, ne’ebé depois restaurasaun independénsia halo manifestasaun oioin iha Dili hodi eziji rekonesimentu kona-ba independénsia ne’ebé fó sai iha tinan 1975, nune’e mos husu atu organizasaun hotu-hotu sai hosi Timór.
 ,

sábado, 15 de março de 2014

AMI AMAN

.

PADRE NOLASCO MENDES - MMDXB, PP.CCD.LT.UNIPESOAL

Ami aman iha Parlamentu Nasionál
Tulun ami atu hariku imi nia inan
Halo ami kiak iha ami nia moris tomak to’o mate.
Haraik tulun ba sira ne'ebe traidór
Atu halo korrupsaun husi Lospalos to’o Oecusse
tuir orsamentu ne’ebé imi aprova ona.
Ohin ne’e haraik ai han sin ba povu
no fresku ba deputadu sira
Haraik orientasaun ba traidór sira
atu na’ók povu nia osan
Labele hasai korruptor sira husi korrupsaun
Maibé aprova tan lei foun ida ba sira
atu labele hetan kondenasaun no kastigu.
Amen. 
 .

Tribunal distrital de Díli põe Mauk Moruk e comandante Labarik em prisão preventiva

.

Díli, 15 mar (Lusa) - O tribunal distrital de Díli decidiu hoje colocar dois antigos comandantes da guerrilha timorense em prisão preventiva no âmbito da investigação a dois grupos por alegada tentativa de instabilidade em Timor-Leste, disse à agência Lusa fonte judicial.

"Dois arguidos levaram prisão preventiva, Paulino Gama e o comandante Labarik", afirmou o advogado de defesa dos antigos comandantes, Paulo Remédios.

O tribunal decidiu colocar em prisão preventiva o antigo comandante das Brigadas Vermelhas e líder do Conselho de Revolução Maubere, Mauk Moruk (Paulino Gama), e José Santos Lemos, conhecido como comandante Labarik Maia, também ex-combatente das Falintil, detidos quinta-feira em Díli.

Junto ao tribunal estava um forte dispositivo de segurança.

Cornélio Gama (L7), irmão de Mauk Moruk, ex-deputado e antigo vice-comandante da região 3 durante a luta pela restauração da independência, também detido quinta-feira em Díli, ficou sob termo de identidade e residência, disse Paulo Remédios.

Os três homens foram detidos pela polícia timorense em cumprimento de uma resolução do parlamento aprovada na semana passada que condena o que classifica como tentativas de instabilidade e ameaças ao Estado protagonizadas pelo Conselho de Revolução Maubere e pelo Conselho Popular da Defesa da República de Timor-Leste (CPD-RDTL).

O líder do CPD-RDTL, António Matak, que se entregou voluntariamente na sexta-feira às autoridades timorenses, ficou com termo de identidade e residência, disse o advogado de defesa.

Os restantes arguidos, num total de 18, ficaram em liberdade com termo de identidade e residência, acrescentou.

Questionado pela Lusa sobre se vai recorrer da decisão, Paulo Remédios explicou que segunda-feira vai ter "acesso às cópias do despacho para ver se há fundamentação legal para aquelas medidas e para recurso".
.
A resolução do parlamento acusa o Conselho de Revolução Maubere e o CPD-RDTL de violarem quatro artigos do Código Penal e um da Constituição timorense. 

O artigo 188.º do Código Penal está relacionado com a associação criminosa e prevê penas que variam entre dois e oito anos de prisão para "quem promover ou fundar grupo, organização ou associação cuja finalidade ou atividade seja dirigida à prática de crimes".

O artigo 194.º prevê pena de prisão de um ano ou multa para quem "indevida ou abusivamente utilizar uniformes, fardas, trajes ou insígnias identificadoras de atividades, autoridades ou instituições públicas ou internacionais como meio de mais facilmente praticar qualquer ilícito".

No artigo 195.º, o Código Penal timorense prevê pena de prisão de três anos ou multa para "quem, que sem para tal estar autorizado, exercer funções ou praticar atos próprios de funcionário, de comando militar ou de força de segurança pública, arrogando-se, expressa ou tacitamente, essa qualidade".

O artigo 202.º refere-se à alteração do Estado de Direito e prevê penas de 15 anos de prisão para quem utilizar "violência, ameaça de violência ou incitamento à guerra civil, tentar destruir, alterar ou submeter o Estado de direito constitucionalmente estabelecido".

Na Constituição timorense, o ponto 3 do artigo 43.º refere que "são proibidas as associações armadas, militares ou paramilitares e as organizações que defendam ideias ou apelem a comportamentos de caráter racista ou xenófobo ou que promovam o terrorismo".

O Conselho de Revolução Maubere exige a dissolução do parlamento, a demissão do Governo, a convocação de eleições, a restauração da Constituição de 1975 e a alteração para um regime presidencialista no país.

O CPD-RDTL é um grupo de ex-veteranos, liderado por António Matak, que, após a restauração da independência, realizou várias manifestações em Díli a exigir o reconhecimento da independência proclamada em 1975, bem como a saída das organizações internacionais.

MSE // GC.
Lusa/Fim
.

Mauk Moruk, L7 no CPD-RDTL kriminozu duni?

.

Maubere Gusmão - Facebook

Ema barak  dehan tanba sa la kaer naukten sira, maibe kaer fali Mauk Moruk no L7 nebe funu Nain? Preokupa kona-ba opportunist no corruptor sira, hodi liga ba kazu kondenasaun husi Parlamento Nacional no Primeiru- Ministru Xanana Gusmão ba Konsellu Revolusionáriu Maubere.

Tanba sá la fokus ba kondenasaun ne’e, atu tuir katak oinsá kazu nia gravidade ba krime ne’ebé Mauk  Moruk  komete tuir tribunál no polítiku sira.

Klaru injustisa barak iha ita nia rai, autonomia no korrupsaun parte ki’ik husi injustisa boot liu ne’ebé oras ne’e la’o hela iha ita nia sosiedade.

Ha’u la sujere Veteranu sira fó presaun ba tribunal maibé bele buka dalan hodi asegura katak estadu direitu demokrátiku bele la’o tuir nia dalan la’ós tuir maun boot sira nia hakarak ka elite sira nia hakarak.

Uluk liu katuas L7 kuandu hasoru problema ruma ho autoridade estadu nian, veteranu tomak hakilar no iha kotuk hodi hakilar katak laiha ema ida iha nasaun ida ne’e mak iha autoridade moral tau ibun ba L7 ka tau liman ba L7 maibé agora saida mak akontese?

Ha’u seidauk haree solidariedade real ne’ebé veteranu sira halo hodi hakmaan todan sira ne'ebe katuas sira hasoru agora.

Tanba Autonomia sira mak manán L7 nia kolega sira ne’e ona? Ka L7 nia maluk sira ne’e hetan vida di’ak ona husi prosesu konstrusaun estadu ne’ebé veteranu barak louva PM atuál nia governasaun? Ka L7, Mauk Moruk no CPD-RDTL kriminozu duni?

"Solidariedade Iha Pratika." - Komandante  David Alex nia espresaun iha zona Operasaun Larigutu.
.

Advogado Fiar L7 Seida’uk Halo Krime Mas MP Mak Preokupa Halo Prevensaun

.
Foto de, Tempo Semanal
Tempo Semanal – Dili, 14/03/2014

Advogado Pedro Aparicio ne’ebe defende Cornelio Gama L7 hateten julgamentu ohin ne’e hanesan primeiru interogatoriu husi Tribunal Distrital dili hodi halo Fiskalizasaun ba mandatu de detensaun no mandatu de buska no aban (15/03) tuku rua ho balun maka tribunal sei deside medidas ba ninia kliente ne’ebe mos hanesan eis segundu komandante Rejiaun de Gerilia 3 no ulun bo’ot ba sagrada familias.

“Sim julgamentu ohin ne’e bolu dehan Hearing. Hearing ne’e atu fiskaliza kona ba mandate detensaun ho mandatu ba buska ninian,” dehan Perdo Aparicio.

Nia haklaken katak, “husi Primeiru Interogatoriu ne’e maka bele hare asaun ne’e maka bele hare katak asaun ne’ebe maka arguido sira hanesan Mauk Moruk ho L7 ho komandante Labarik, sira nia hahalok ne’e tama ba krime ida grave ga ou la’e? Hare husi ninia natureza krime ne’e maka depois sei deside katak sira ne’e presiza tama iha prizaun preventivas ga ou iha liur de’it. Ne’e maka objetivu husi primeiru interogatoriu ne’e. Ne’ebe julgamentu ida ohin ne’e hotu tiha ona I aban lokraik tuku rua ho balun maka foin rona desizaun husi Tribunal kona ba medidas saida maka aplika ba arguido sira ne’e. Karik mediadas prizaun preventivas ga, karik medidas prizaun domisiliaru ga ou aprezenta aan iha autoridade polisial ho prokurador nia oin de’it ga ou aplika TIR. Ida ne’e aban tuku rua ho balun maka foti desizaun.”

“Akuzasaun ba sira maka hanesan sira deskonfia komete iha krime asosiasaun kriminoja, uzurbasaun da fungsoeins, uza uniforme ou farda iha Publiku I alterasaun ba estadu de direitu, krime hat ne’e maka akuza iha arguido sira. Maibe iha primeiru interogatoriu ne’e, ita so atu hatene de’it mandate detensaun I buska domisiliariu i rona lei ilegal ga la’e, polisia ezekuta di’ak ga la’e I aktu sira ne’e tama iha krime Kaman ga la’e ne’e maka determina medidas sa maka sei aplika ba arguido sira,” esplika advogado ba eis deputadu L7.

Pedro Aparicio defende katak ninia parte fiar mos nia kliente sala la iha. “Problema ida ne’ene ha’u hare hanesan Ministeiru Publiku maka preokupa liu. Tan ba iha kazu ida ne’ene, sira foin maka hanesan halo de’it konferensia Pers. Husi konferensia Pers ne’e maka prokurador sira hare katak iha tendensias bele halai ba iha krime I iha mos tendensias bele afeta ba iha estabilidade ne’e. Ne’e duni maka sira halo antisipasaun ida para futuru ne’e ema seluk labele monu tuir lasu maka bele halo bu’at ruma ne’ebe bele afeta ba estabilidade ne’e.”

Nia kontinua esplika katak, “ha’u hanoin iha prosesu ida ne’e, sira foin maka halo konferensia pers, ida ne’e direitu ne’ebe konsagra iha konstituisaun katak ema bele hato’o ninia opiniaun, halo kritikas hasoru autoridade publiku sira ho mos halo petisaun bu’at sira ne’e. Maibe importante maka iha terenu ne’e labele halo krime. Se iha terenu la iha krime no bu’at sira ne’e hotu entaun labele dehan sira ne’e perigozu ona no sira ne’e hanesan halo desturbiu ona ba iha trankuilidade publika.”

“Seida’uk, seida’uk prienxe rekexitus katak sira ne’e komete iha krime,” dehan Pedro Aparicio.

Husu kona ba karik nia fiar aan katak iha desizaun aban ne’e sei liberta ninia kliente maibe Pedro dehan nia sei la komenta no lakohi hamosu espekusaun maibe importante maka hanesan advogado id aba L7 nia konsege ona hala’o ninia kna’ar hodi defende.

“Importnate maka ami advogado bele defende ho maximu I ami hato’o bu’at hotu-hotu ba Tribunal depois maka Tribunal konsidera ami nia defeza ne’e maka sira foin foti desizaun ida ne’ebe maka di’ak.

Tuir Pedro informa katak ninia kliente agora daudaun sei kastigu hela iha sela PNTL distrital Dili ninian no la viola lei tan ba iha mandatu de kapturasaun husi Ministeiru publiku I antes setenta duas oras ne’e aprezenta ona ba iha Tribunal hodi halo fiskalizaun ba mandatu de detendaun ho buska ne’e la’o tuir kodeku penal ou la’e fiskaliza atuasaun PNTL iha sira nia servisu la’o di’ak duni ou la’e. Pedro esplika katak Polisia sira hala’o sira nia servisu ho di’ak tebes hodiseik no sira trata ema ho umanidade maske ninia kliente iha mandatu kapturasaun.

Tuir informasaun ne’ebe Tempo Semanal simu husi parte PNTL iha kuartel PNTL distritu dili dehan daudaun ne’e iha ema dadur nain sanolu resin neen mai husi CPD-RDTL no Konselho Revolusaun Maubere maka iha hela sela polisia nia laran.
.

sexta-feira, 14 de março de 2014

Juiz decide no sábado medidas de coação a aplicar a antigos comandantes da guerrilha timorense

.

Díli, 14 mar (Lusa) - O tribunal distrital de Díli decide no sábado as medidas de coação a aplicar às pessoas detidas no âmbito da investigação a dois grupos por tentativa de instabilidade em Timor-Leste, disse hoje fonte judicial. 

"Amanhã (sábado) às 14:30 (05:30 em Lisboa) o juiz anuncia uma decisão sobre medidas de coação", afirmou o advogado de defesa Paulo Remédios, no final dos interrogatórios realizados durante todo o dia no tribunal distrital de Díli.

O tribunal interrogou hoje o líder do Conselho de Revolução Maubere e antigo comandante das Brigadas Vermelhas, Mauk Moruk (Paulino Gama), Cornélio Gama (L7), irmão de Mauk Moruk, antigo vice-comandante da região 3 durante a luta pela restauração da independência, e José dos Santos Lemos, conhecido como comandante Labarik Maia, também ex-combatente das Falintil.

Os três homens foram detidos na quinta-feira pela polícia timorense em cumprimento de uma resolução do parlamento aprovada na semana passada que condena o que classifica como tentativas de instabilidade e ameaças ao Estado protagonizadas pelo Conselho de Revolução Maubere e pelo Conselho Popular da Defesa da República de Timor-Leste (CPD-RDTL).

Segundo o advogado de defesa, no âmbito daquele processo foram detidas 18 membros de ambos os grupos.

As 18 pessoas estão a ser defendidas por um grupo de 14 advogados, liderados por Paulo Remédios e Pedro Aparício.

Entre os 18 detidos encontra-se o líder do CPD-RDTL, António Matak, que se entregou hoje voluntariamente no comando distrital de Díli, onde todos vão permanecer detidos até à decisão do juiz, que ainda vai realizar interrogatórios durante o período da manhã de sábado.

Os interrogatórios no tribunal distrital de Díli decorrem sob fortes medidas de segurança, com a presença de um grande contingente policial.

A resolução do parlamento acusa o Conselho de Revolução Maubere e o CPD-RDTL de violarem quatro artigos do Código Penal e um da Constituição timorense.

O artigo 188.º do Código Penal está relacionado com a associação criminosa e prevê penas que variam entre dois e oito anos de prisão para "quem promover ou fundar grupo, organização ou associação cuja finalidade ou atividade seja dirigida à prática de crimes".

"Quem chefiar ou dirigir os grupos, organizações ou associações referidos nos números anteriores é punido com de quatro a 12 anos", refere o mesmo artigo.

O artigo 194.º prevê pena de prisão de um ano ou multa para quem "indevida ou abusivamente utilizar uniformes, fardas, trajes ou insígnias identificadoras de atividades, autoridades ou instituições públicas ou internacionais como meio de mais facilmente praticar qualquer ilícito".

No artigo 195.º, o Código Penal timorense prevê pena de prisão de três anos ou multa para "quem, que sem para tal estar autorizado, exercer funções ou praticar atos próprios de funcionário, de comando militar ou de força de segurança pública, arrogando-se, expressa ou tacitamente, essa qualidade".

O artigo 202.º refere-se à alteração do Estado de Direito e prevê penas de 15 anos de prisão para quem utilizar "violência, ameaça de violência ou incitamento à guerra civil, tentar destruir, alterar ou submeter o Estado de direito constitucionalmente estabelecido".

Na Constituição timorense, o ponto 3 do artigo 43.º refere que "são proibidas as associações armadas, militares ou paramilitares e as organizações que defendam ideias ou apelem a comportamentos de caráter racista ou xenófobo ou que promovam o terrorismo".

O Conselho de Revolução Maubere exige a dissolução do parlamento, a demissão do Governo, a convocação de eleições, a restauração da Constituição de 1975 e a alteração para um regime presidencialista no país.

O CPD-RDTL é um grupo de ex-veteranos, liderado por António Matak, que, após a restauração da independência, realizou várias manifestações em Díli a exigir o reconhecimento da independência proclamada em 1975, bem como a saída das organizações internacionais.

MSE // VM
Lusa/Fim
,