domingo, 3 de agosto de 2014

Aprovada remodelação governamental em Timor-Leste e permanência de Xanana Gusmão até 2017

.
Foto de, RTTL
Díli, 03 ago (Lusa) - O Conselho Nacional da Reconstrução de Timor-Leste (CNRT, no poder) aprovou hoje uma resolução que estabelece um período de transição para a saída do primeiro-ministro do país, Xanana Gusmão, e uma remodelação no atual governo.

"O partido recomendou que o primeiro-ministro chegue até ao final do mandato (2017) para preparar a nova geração e é preciso também remodelar o governo para responder às exigências", disse à agência Lusa no final do encontro o secretário-geral do partido, Dionísio Babo.

Segundo Dionísio Babo, a decisão sobre o tempo determinado para a transição política para a nova geração será, contudo, decidida pelo primeiro-ministro, que hoje afirmou, numa intervenção enquanto presidente do partido, ter decidido pela remodelação e não pela resignação.

Sobre a remodelação governamental, Dionísio Babo disse que foram feitas recomendações para a diminuição do tamanho do atual governo, que tem 55 membros, mas "cabe ao primeiro-ministro decidir".

Questionado sobre se a remodelação é para ser feita de imediato, o também ministro da Justiça afirmou que sim, porque é "preciso responder às exigências dos eleitores e da população em geral".

"Este governo é muito 'gordo' e não é muito eficaz por causa da burocracia e não está a responder efetivamente em termos de prestação de serviço ao povo", disse, acrescentando que alguns membros do governo têm "má imagem".

Desde final de 2012, Xanana Gusmão tem reafirmado a sua intenção de abandonar o cargo de primeiro-ministro.

Em julho, em entrevista à agência Lusa, o primeiro-ministro de Timor-Leste disse que vai sair do Governo para contribuir melhor para a construção do Estado, mas evitou avançar uma data precisa para a sua demissão.

Em 2012, Xanana Gusmão formou um governo de coligação com o Partido Democrático, liderado por Fernando La Sama de Araújo, atual vice-primeiro-ministro, e a Frente Mudança, chefiado pelo ministro dos Negócios Estrangeiros, José Luís Guterres.

Xanana Gusmão, de 68 anos, foi um dos líderes da luta contra a ocupação indonésia de Timor-Leste, entre 1975 e 1999, que culminou com a realização de um referendo a 30 de agosto de 1999, que determinou a independência do território.

A 20 de maio de 2002, dia da restauração da independência do país, tomou posse como Presidente. Em 2007, tomou posse como primeiro-ministro e em 2012 foi reconduzido no cargo.

MSE // JLG

Lusa/Fim
.

Xanana Gusmão dá sinal de aceitar transição política e remodelação governamental

.

Díli, 03 ago (Lusa) - O primeiro-ministro timorense, Xanana Gusmão, deu hoje sinais de aceitar um período de transição política para a nova geração e uma remodelação do Governo proposto pelo Conselho Nacional da Reconstrução de Timor-Leste (CNRT), partido que preside.

"Não decidi resignação, mas aceito remodelação", afirmou Xanana Gusmão, durante uma intervenção de quase duas horas na conferência extraordinária do CNRT, iniciada no sábado, para debater e decidir sobre a possível resignação do primeiro-ministro timorense.

Em declarações à agência Lusa, o secretário-geral do partido, Dionísio Babo, afirmou que o primeiro-ministro deu sinais de aceitar o período de transição e de uma remodelação governamental, mas, acrescentou, será "ele (Xanana Gusmão) que vai determinar" como.

"O CNRT vai apresentar estas resoluções, mas ele já deu sinal, ainda não deu uma decisão final", salientou.
.
O CNRT encontra-se agora reunido à porta fechada para debater e aprovar as duas resoluções.
.
Desde final de 2012, que Xanana Gusmão tem reafirmado a intenção de abandonar o cargo de primeiro-ministro.

Em julho, em entrevista à agência Lusa, o primeiro-ministro de Timor-Leste disse que vai sair do Governo para contribuir melhor para a construção do Estado, mas evitou avançar uma data precisa para a sua demissão.

O CNRT defende que seja criado um período de transição do poder para a nova geração e uma remodelação do Governo de coligação, composto por mais de 50 elementos.

Em 2012, Xanana Gusmão formou um Governo de coligação com o Partido Democrático, liderado por Fernando La Sama de Araújo, atual vice-primeiro-ministro, e a Frente Mudança, chefiado pelo ministro dos Negócios Estrangeiros, José Luís Guterres.

Xanana Gusmão, de 68 anos, foi um dos líderes da luta contra a ocupação indonésia de Timor-Leste, entre 1975 e 1999, que culminou com a realização de um referendo a 30 de agosto de 1999, que determinou a independência do território.

A 20 de maio de 2002, dia da restauração da independência do país, tomou posse como Presidente do país. Em 2007, tomou posse como primeiro-ministro e em 2012 foi reconduzido no cargo.

MSE // MSF 

Lusa/Fim
.

sábado, 2 de agosto de 2014

East Timor Finance Minister indicted on corruption charges - Gusmao set to resign as PM

.

Ted McDonnell – The Australian - August 02, 2014 - Reprinted by permission of the author - Ted McDonnell* © The Australian © Ted McDonnell
  
EAST  Timor’s two-year-old ­coalition government is in crisis with speculation Prime Minister Xanana Gusmao could resign this weekend following the indictment of the country’s Finance Minister Emilia Pires for alleged abuse of power and corruption. 
 
Sources close to Mr Gusmao told The Australian that he cleaned out his office yesterday and is expected to announce his decision to step down at his CNRT Party’s congress today or tomorrow. He had been expected to quit next month, half-way through his term.

Mr Gusmao’s support has collapsed in recent years after repeated scandals and allegations of corruption and nepotism against his senior ministers.

But the final blow for many came yesterday when Ms Pires, along with former vice-minister for health Madalene Hanjam, was accused by the Prosecutor General under East Timor’s Code of Criminal Procedure of abuse of power and corruption. Ms Hanjam was a member of Mr Gusmao’s first-term government.
.
MPs in East Timor have ­“immunity from prosecution” which must be removed by parliament before the courts can proceed with a trial. The two will appear in the Dili District Court at a date to be announced.

As reported in The Australian last month, Ms Pires has been under investigation by the Prosecutor-General and Anti-Corruption Commission (KAK) for awarding her husband Warren Macleod’s Melbourne-based business Mac’s Metalcraft the $2.04 million contract to supply beds to Guido Valadares National Hospital. 

She has consistently ­denied she was involved in the deal, but she signed off on the contract on behalf of Mr Gusmao.

Ms Pires’s husband told The Weekend Australian his wife ­“absolutely” denied any wrongdoing. “I never dealt with the Ministry of Finance. I have only ever dealt with the Ministry of Health,” Mr Macleod said.

Last month, President Taur Matan Ruak called on Mr Gusmao to sack Ms Pires. But Mr Gusmao has ignored the demand and consistently defended his minister, whom he personally ­appointed to the post. Ms Pires was not an elected minister.

Referring to the allegations, Mr Gusmao has told the East Timorese people that Ms Pires’s husband “did not need contracts with the government’’.

He recently ­attacked the anti-corruption commission, saying: “I warn KAK, you prepare for that. You are just looking for cigarette money.”

Both Ms Pires and Mr Gusmao have been under fire for mismanagement of East Timor’s finances, a situation that could result in the country’s $15 billion Petroleum Fund being empty within a ­decade.

*Ted McDonnell is a senior journalist and an award winning photojournalist who has been writing on East Timor for over 30 years.
.

Deskonfia Doutór Sona Mate Labarik

,

Timor Post - 01 Agostu 2014

Baucau -Iha Kuarta (30/7), Tribunál Distritál de Baucau bolu Dr.Filipe hosi Ospitál Referral Baucau hodi fó ninia testemuña iha Tribunál ba kazu omesídiu neglizénsia ne'ebé deskonfia komete hosi arguidu Infermeiru Alberto Fernandes.

Defeza arguidu hosi defensora públiku ba jornalista sira hatyete katak Dr.Filipe atu sai testumuña ba kazu deskonfia arguidu sona mate labarik idade 1 fulan 4 iha Subdistritu Ossu, Distritu Viqueque, 3 Novembru 2012.

"Ho razaun primeiru atu hatene lolos aimoruk ne'ebé hanesan arguidu uza deklara iha Tribunál ne'e impaktu ba vítima nia mate ka lae, maibé depois iha deklarasaun testemuña nia esplika no nia fori konkluzaun katak vítima mate la'os tanba aimoruk ne'e maibé antes ne'e nia moras seluk," dehan defensór Públiku Dr. Juvinal Y. Freitas ba jornalista Timor Post iha Tribunál Baucau, kuarta (30/7).

Nia dehan, tuir ninia hanoin, Tribunál bele absolve arguidu tanba la'os nia maka kauza vítima nia mate maibé impaktuhosi fatin seluk. Pur-ezemplu, doutor ida ne'ebé hanesan ba sona vítima primeira vez ho aimoruk ho ninia taka takaran ne'ebé hanesan maibé iha sona primeira vez la kauza vítima mate.

Juvinal esplika, tuir péritu nia liafuan, wainhira nia hetan pasiente ida hanesan ne'e iha primeira vez sona la afeta buat ruma iha nia órgaun, entaun nia garantia porsentu 99.90 sei pasa ho aimoruk ne'ebé hanesan no labarik konsege di'ak tiha.

Depois ikus mai vítima ne'e moras fila fali entaun nia inan aman fó konfiansa nafatin ba arguidu infermeiru ne'e hodi bolu nia ba sona segunda vez nian, maibé depois sona aimoruk ne'ebé hanesan liu tiha oras balun dehan konsege mate.

Hafoin labarik ne'e mate tiha maka vítima nia inan no amanhalo keixs ba iha ministériu públiku depois levanta mai to'o iha Tribunal. Antes ne'e, iha 25 de Abril, halo tiha ona alegasaun maibé Tribunál sei iha dúvida maka'as.

"Ohin (Kuarta-red), Tribunál bolu péritu ne'e (doutor Filipe) mai iha Tribunál hodi fó nia testemuña no deklarasaun kona-ba aimoruk, oin tolu ne'ebé arguido sona ba vítima.

Aimoruk hirak ne'e maka hanesan Xilomidren ho ninia takaran 0,5cc no B.complex ninia takaran 0,5cc," Juvenal tenik.

Maibé depois ita produsaun provas inklui Tribunál mós bolu tiha péritu, liu-liu ema ne'ebé iha koñesimentu di'ak liu konaba aimoruk ne'e dehan la'os aimoruk ne'e maka kaiza labarik ne'e nia mate.

Depois rona tiha deklarasaun hosi testemuña Dr. Filipe nu'udar ema péritu iha área saúde nian, parte Tribunál desidi adia sentensa ne'ebá ba iha 22 de Agostu 2014 tuku 9:30 OTL.

Kazu ho númeru 0503/2011, PDBAU, ho nia observasaun leitura sentensa ne'e prezidi hosi juis singular Dr. António Fonseca, Ministériu Públiku reprezenta hosi Dr. Pascasio da R. Alves oarte defeza hosi Defensoria Públiku, Dr. Juvinal Y. Freitas. (gut)
.

sexta-feira, 1 de agosto de 2014

Emília Pires Resignou - Xanana "limpou" o escritório e levou documentos importantes para casa

.

Timor Hau Nian Doben - 01 de agosto de 2014

Uma fonte próxima do governo que pediu o anonimato, disse ao Jornal Nacional Diário que a ministra das Finanças, Emília Pires, entregou a carta de resignação ao primeiro-ministro Xanana Gusmão e que a missiva vai ser processada no dia 22 de agosto.

De acordo com o matutino, desde de ontem que Emília Pires deixou de exercer as suas funções. As razões apresentadas para a sua resignação são ainda desconhecidas.

A ministra das Finanças, foi há uns dias constituída arguida num processo de alegada corrupção e abuso de poder. Emília Pires alegadamente aprovou um pagamento, para o fornecimento de camas para o Hospital Nacional Guido Valadares, a uma empresa da qual o seu marido, Warren McLeod, é proprietário.

Existem suspeitas de que o primeiro-ministro Xanana Gusmão possa também resignar neste fim de semana.

Uma fonte "importante" do Palácio do Governo informou ao referido jornal que Gusmão começou a arrumar o seu escritório no Palácio do Governo e levou documentos importantes para a sua residência em Lecidere.

"O primeiro-ministro Xanana Gusmão anteontem tirou todos os seus documentos importantes e levou para a sua residência em Lecidere", disse.

Amanhã e domingo o Congresso Nacional de Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) vai-se reunir e ouvir a decisão de Xanana Gusmão, no caso do chefe do governo resignar, o partido vai tentar encontrar quem o substitua.

O CNRT já disse que não aceita que o próximo primeiro-ministro venha da Fretilin, Partido Democrático ou outro, porque foi o partido de Xanana Gusmão que ganhou as eleições em 2012.

Xanana Gusmão anunciou publicamente a sua decisão de querer resignar no inicio do ano e disse que iria demitir-se após a cimeira de Díli.
.

MP Besik Finaliza Kazu Mauk Moruk

,

Timor Post - 01 Agostu 2014

Díli - Prokuradór Jerál da Repúblika (PJR), José da Costa Ximenes informa katak, oras ne'e Ministeriu Publiku (MP) besik finaliza ona estuda kazu grupu Konselu Revolusaun Maubere (KRM), ne'ebé lidera hosi eis gerileiru Paulino Gama alias Mauk Moruk.

Tribunál Distritál Díli iha Sábadu (15/03/2014) deside aplika pena prizaun preventiva ba suspeitu aktuál Koordenadór Konsellu Revolusaun Maubere (KRM) Paulino Gama "Mauk Moruk" ho komandante Labarik.

Maske la fó data fiksu PJR José Ximenes dehan katak prosesu grupu KRM, Ministériu Publiku (MP) presiza tempu fulan 6 to'o tinan ida atu estuda evidensia sira ne'ebé polísia rekolla, hafoin bele halo akuzasaun tuir lei.

"Prosesu estudu kazu Mauk Moruk la'o hela, Hein de'it besik finaliza ona," Procuradór Jerál Repúblika, José Costa Ximenes hatán ba jornalista sira iha Salaun Delta Nova, Díli, Kinta (31/7).

Tuir lei, aplikasaun pena prizaun preventiva fulan neen, másimu tinan ida. Agora besik fulan haat ho balun ona Mauk Moruk hela iha prizaun Bekora hodu hein rezultadu investigasaun hosi Ministériu Públiku.

Portantu, Tribunal aplika pena prizaun preventivu ba suspeitu na'in rua involve diretamente iha krime uzu uniforme públiku ne'ebé previstu tuir lei Kódigu Prosesu Penál artigu 188, 194, 195 no 202.

Entretantu, Jurista Manuel Tilman konsidera Paulino Gama Mauk Moruk to'o oras ne'e la'os kondenadu, tanba seidauk hetan desizaun tránzitu injulgadu hosi tribunál.

Tilman esplika, tuir Konstituisaun RDTL katak, ema ida bele hetan kondenasaun kuandu iha ona sentensa liu tiha ona sentensa tranzitadu injulgadu. Kuandu hanesan ne'e maka Mauk Moruk ne'e kondenadu tiha ona, maibé oras ne'e dadauk bolu dehan prizaun preventiva de'it atu fasilita prosesu investigasaun. Signifika kuandu polísia sira atu halo investigasaun la presiza lakon tempu ba buka iha Baucau ne'ebá, maibé ba de'it prizaun Becora.

"Razaun aplika prizaun preventiva ba ema ruma, tanba ita tauk ema ne'e halai ba fatin seluk no mós labele provoka povu atu bele halo revolusaun," hatete Manuel Tilman ba Timor Post iha nia serbisu fatin.

Nia hatutan, atu liberta Mauk Moruk hosi prizaun preventiva ne'e depende ba nia advogado rasik atu oinsá bele esplika ba Tribunál katak, nia kliente sei la halo tan ona revolusaun, nasaun kalma tiha ona no sei la halai ba rai liur.

"Entaun bele aplika de'it Termo Identidade de Rezidénsia (TIR) ba nia hanesan Angela Freitas no António Aítahan Matak hodi hein halo julgamentu ba sira katak kulpadu ka la'e," Tilman esplika. (gim)
.

Xanana- Alkatiri Enkontru Subar

.

Timor Post - 01 Agostu 2014

Díli - Molok konferénsia extra-ordináriu Partidu Congressu Nasionál Rekonstrusaun Timor (CNRT) realiza, Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Gusmão ho eis PM, Mari Alkatiri hala'o enkontru segredo iha nia rezidénsia Lecidere, Kinta (31/7). Enkontru segredu ne'e hala'o tuku 9:00 to'o 11:00.

Hafoin remata enkontru PM Xanana fila ba servisu fatin Palásiu Governu, no eis PM, Mari Alkatiri fila ba servisu fatin eskrit´riu Zona Especial Ekonómia Sosiál Merkadu (ZEESM) iha Timor Plaza.

Entretantu, eis PM ne'e rejeita atu fó informasaun sobre diskusaun ne'ebé halo.

"Ami na'in rua diskute kona-ba projetu Oe-Cusse, inklui serbisu sira iha nasionál, tanba Oe-Cusse mós programa nasionál ida.Konferénsia CNRT ne'e konferénsia partidu seluk, FRETILIn la-hetan konvite, ami la-hafuhu festa. Kona-ba planu rejignasaun Xanana nian ami la-ko'alia ne'e depende ba katuas Xanana, Rejigna ka la-rejigna tenke tetu didi'ak ba nesesidades nasaun nian," Mari esplika ba jornalista sira iha Timor Plaza, Kinta (3177).

Tuir informasaun ne'ebe Timor Post rekolla, lider nain rua ne'e deside PM Xanana Gusmão rejignasaun molok realiza konferénsia extra ordináriu partidu CNRT nian iha Sentru Konvensaun Díli ne'ebé sei akontese iha loron 2 to'o 3 fulan Agostu tinan ne'e.

Maibé, Kay Rala Xanana Gusmão atu rejigna-án depende ba konfrensia partidu CNRT nian.

Antes ne'e, Prezidente Partidu CNRT, Xanana Gusmão, deklara ona nia planu rezignasaun hosi kargu PM iha fatin públiku, Sentru Konvensaun Díli no fatin ne'ebé sagradu tebes, iha Parlamentu Nasional no Palasiu Prezidensiál Nicolau Lobato.

Eis Komandante luta ne'e deklara sei hato'o nia rezignasaun hafoin simeira Comunidade Paíse da Língua Portuguesa (CPLP), ne'ebé Timor-Leste sei lidera tinan rua nia laran.

"Hau nia rezignasaun sei fó sai depois simeira CPLP ne'e remata," Xanana hatete ba jornalistas sira.

Tuir Xanana, rejignasaun ne'e hodi bele simu kargu todan ne'e atu bele brani infrenta rezolve problema nasaun nian.

Desizaun ne'e rasik Xanana informa ona ba Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, eis PM Mari Alkatiri, eis Prezidente Parlamentu Nasionál, Francisco Guterres Lu-Olo, eis Prezidente, José Ramos Horta no publiku sira,

Ho informasaun ne'ebé hato'o eis Prezidente Repúblika, José Ramos Horta hahu fihir ona jerasaun foun ne'ebé tama iha kategoria atu ka'er ukun.

Figura ne'ebé Horta fihir mak Fernando La-Sama de Araújo, eis ministru Saúde, Rui Maria Araújo. (vas)
.

Emilia Ofisialmente Rezigna-an

.

Jornal Nacional Diário - 1 Agostu 2014

Rezignasaun Ministra Finansas (MF) Emilia Pires, ne’ebé mak durante ne’e sai mós debate públiku ne’e, la’os deit ona hela ba ipóteza, maibé tau duni iha prátika.

Fonte konfirmadu iha estrutura V Governu Konstitusionál ne’ebé lakohi públika ninia identidade ba públiku, Kinta feira (31/07), ba Jornal Nacional Diário informa katak, Ministra Emilia Pires ne’ebé mak kaer xave gaveta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) desde IV governu konstitusionál to’o mai V governu ne’ebé la’o ona ba tinan tolu ne’e, ofisialmente entrega ona ninia karta rezignasaun ba Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, iha Palácio Governu.

Ho ida ne’e hahú Kinta feira (31/07/2014), Ministra Finansas Emilia Pires komesa lahala’o ona nia funsaun hanesan Ministra Finansas. No komesa loron ne’e kedas Emilia Pires laativu ona iha servisu.

Maske Emilia Pires hatama ona ninia karta rezignasaun, maibé seidauk hatene motivu saida maka Emilia Pires atu rezigna-an.

Nune’e mós karta rezignasaun ne’e PM simu tiha ona maibé seidauk prosesa no tuir informasaun husi fonte konfirmadu iha Governu ne’e dehan katak, karta rezignasaun Emilia Pires ne’e sei prosesa iha 22 Agostu 2014.

Antes ne’e mosu ona imprensaun no komentárius lubuk ida ona mak mosu iha públiku katak, Ministra Emilia Pires hatudu kedas sinal rezignasaun ne’e iha momentu debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2014, iha fulan Janeiru liu ba ho Emilia Pires nia aujensia iha debate ba OJE.

Alénde ne’e opiniaun públiku balun mós hateten katak, Emilia Pires hakrak rezigna-an tanba hetan presaun psikolojia no ninia kondisaun saude mak lapermite atu kontinua asume pasta Ministra Finansa.

I antes ne’e polítiku balun mós fó sira nia komentáriu katak, rezignasaun Ministra Finansa Emilia Pires nian, inklui Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão koalia ona iha Bloku Koligasaun maibé seidauk tau ba iha serteza.

Nune’e mós kuandu issu konaba rezignasaun PM no membrus Governu balun la’o namanas iha públiku, Partidu Demokrátiku (PD) nia membrus polítiku iha Parlamentu deklara ona katak, PD prontu atu asume pasta sira iha estrutura Governu nian, liu-liu mós pasta Primeiru Ministru (PM).

Deputada Maria Loudes Bessa kualidade hanesan Xefi bankada Partidu Demokrátiku (PD) antes ne’e hateten katak, issu kona ba rezignasaun membru governu PD mós rona ona, maibé ne’e normal akontese, importante mak fatin ne’ebé labele atu subtitui hanesan fatin ba Primeiru Ministru nian mak sai problema.

“Iha ema (membru Governu) mak hakarak atu rezigna-an, sei iha ema seluk atu halo fali servisu ne’e,” nia hateten.

Nune’e, nia dehan, PD rasik prontu atu subtitui kuandu iha duni membru governu balun rezigna-an, tanba prinsípiu PD nian mak hateten ba nesesidade povu no estadu.

Nune’e mós deputadu bankada CNRT, kualidade Vise Prezidenti Parlamentu Nasionál (VPPN), Aderito Hugo da Costa mós hateten katak, iha duni membru governu balun mak atu sai, maibé seidauk iha justifikasaun loloos, sé mak atu rezigna-an.

Maibé nia dehan, karik iha duni membru governu balun hakarak rezigna-an ne’e hatudu sinal pozitivu, tanba sidadaun Timor ida hetan konfiansa atu kaer kargu ida, maibé depois senti labele konsentra liu ba servisu estadu nian husu atu sai.

“Di’ak liu tan karik rezigna-an ne’e tanba rekoñese nia inkapasidade, ne’e sinál di’ak ba kargu polítiku hotu-hotu atu sé mak laiha kapasidade ka laiha tempu atu fokus ba ninia kargu di’ak liu nia sai,” dehan Aderito Hugo da Costa, iha fulan Janeiru liu ba.

Antes ne’e mós eis Primeiru Ministru (Ex-PM), aktual Sekretáriu Jerál Partidu FRETILIN, Mari Bim Amude Alkatiri hateten katak, Partidu FRETILIN lakohi hatama nia kanoru tohar iha problema governu, tanba FRETILIN latama iha Governu.

Tuir informasaun ne’ebé mós fó sai husi ofisiál balun iha Governu hateten katak, depois Emilia Pires entrega karta rezignasaun ba Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, iha dia seguinte PM Xanana mós hahú halot ninia sasan iha Palácio Governu.ixo
,

quinta-feira, 31 de julho de 2014

Emília Pires constituída arguida num processo de alegada corrupção e abuso de poder

.

Timor Hau Nian Doben - 31 de julho de 2014

A ministra das Finanças, Emília Pires, e a antiga vice titular da pasta da Saúde, Madalena Hanjam, foram constituídas arguidas num processo de alegada corrupção e abuso de poder, noticiou o jornal Suara Timor Lorosae.

Segundo as declarações ao citado periódico do juiz administrador do Tribunal Distrital de Díli, Duarte Tilman, o processo seguiu o trâmite processual de acordo com o Código do Processo Penal e o Ministério Público fez a acusação, notificou as arguidas, terminou a notificação e mandou para o tribunal.

"Eu verifiquei no secretariado judicial que já está registado no Tribunal Distrital de Díli e Emília Pires e Madalena Hanjam foram constituídas arguidas, existe já uma acusação contra as duas", disse.

Emília Pires e Madalena Hanjam são arguidas num caso que ocorreu no governo anterior, a ministra das Finanças alegadamente aprovou um pagamento, para o fornecimento de camas para o Hospital Nacional Guido Valadares, a uma empresa da qual o seu marido, Warren McLeod, é proprietário.
.

Poligamia: La Sama de Araújo vai-se "casar" outra vez com uma jovem de Suai

.

Zizi Pedruco

Olá queridos leitores,

Venho-vos contar uma "fofoca" que acabaram de me dizer, foi-me dito por uma pessoa séria e credível, por isso achei que  devia partilhar a novidade com os leitores do blogue, sou uma querida, eu sei...

Aqui vai...

O vice-primeiro-ministro, La Sama de Aráujo, no passado fim de semana, foi com o vice-presidente do Parlamento Nacional, Adriano do Nascimento, pedir a mão de uma jovem de Suai em "casamento" - para ela se tornar na sua "fen kiik" ou seja, na esposa mais nova.

De acordo com a minha fonte, o assunto está a ser muito badalado em Suai e membros da polícia daquela cidade "lamentam muito esta situação".

Segundo um membro da sociedade civil  com quem abordei o assunto há uns minutos, "A geração antiga tem um problema com isto (poligamia), não é só o La Sama, existem muitos mais. Porquê que têm de ser polígamos? Eu quero lutar contra a poligamia nesta terra."

La Sama de Araújo é já casado com Jacqueline Aquino Siapno, uma intelectual filipina e o casal tem um filho.
 .

Grupu Joven Asalta Malu, Ema Ida Mate

.

Jornal Nacional Diário - 31  Jullu 2014

Grupu juventude husi Suco Sabuli ho Suco Duyung Sub-Distritu Metinaro, Distrito Díli ne'ebé Tersa (29/7) lokraik atake malu kuaze iha oras tuku 17:00 OTL rejulta joven ida ho naran kompletu Felisberto dos Santos tinan 30 mate fatin tanba hetan sona.

Komandante Exercicio Servisu Investigasaun Kriminal Nasional (SIKN), Inspektor Xefi Polisía, Manuel Alves dehan ba jornalistas sira Kuarta (30/7) horseik, Kuartel Jeral PNTL, Caicoli Díli, informa katak, husi akontesimentu ne'e entre grupu rua maka ataka malu.
.
"Iha kazu akontesementu ne'e rasik iha lorokraik ne'eba kedas FORENSIC PNTL to'o kedas iha fatin akontesementu, hodi konsege lori duni mate isin ba mortuario HNGV hodi submete ba autopsia.

Ita hein katak horsida kuandu mandatu ba autopsia ne'e ninian sai ona entaun espera katak doutor sira bele halo operasaun ba vitima ne'e ninia isin," hateten Manuel Alves.

Hatan konaba karik grupu refere deskonfia artes marsiais.Komandante SIKN ne'e rezeita fo sai komentariu konaba ba asuntu refere.Maibe nia espelika deit katak problema ne'e kauza husi semana rua ba kotuk maka hamosu joven ida mate ne'e.

"Sira ataka malu iha ne'eba, konaba buat seluk ida ne'e segredu justisa nian, ita hein katak prosesu ne'e la'o depois maka ita hatene husi rajaun saida maka sira ataka malu. Ne'ebe hau seidauk hatete katak nain hira maka sai autor ba kazu ne'e maibe ita hein katak prosesu ne'e la'o tiha, ita bo'ot sira sei hatene suspeito nain hira los maka involve husi grupu rua ne'e," espilika nia.

Nia haktuir, mate oras ne'e dadaun tau hela iha HNGV hodi hein autopsia maka bele hatene lolos vitima nee hetan kanek iha parte ne'ebe no kanek hira.

Tuir ajenda bainhira maka mate isin ne'e halo autopsia, nia dehan, konforme pedidu ne'ebe maka ohin halo ona ba iha Prokuradoria Jeral Republika e wainhira aprova ona despaisu sei entrega fali ba doutor sira para halo operasaun ninian. May
.

PN Lamenta: Obras Iha Díli Laran Abandonadu

.

Jornal Nacional Diário - 31 de Jullu 2014

Membru Parlamntu Nasíonál (PN) liu husi komíssaun E ne'ebé trata ba assuntu Infraestrutura Transporte Telekomunikasaun lamenta tebes bainhira haree projeitu sira ne'ebé mak hala'o iha capital Díli laran sai abandonadu no rungu-ranga. Liu-liu projeitu sira ba hadia ka rehabilitasaun jardin sira iha capital Díli.
.
"Hau koalia tiha ona fila fali katak, ita kuandu halo sasann ne´e labele halo lufu-lafu de'it kuandu iha ona eventu ruma ita MAI loron kalan kuaze latoba halo tun saé. Kuandu laiha ona malirin fila fali ona", hateten Vise Prezidenti komisaun E ne'ebé trata ba asuntu Infraestruturas Transportes Telekomunikasaun, deputadu Inácio Moreira ba jornalistas sira  iha PN, Kuarta (30/07).

Deputadu Inácio Moreira fó mensajen ba emprezáriu ka ema hotu-hotu ne'ebé hala'o projetu ou obra saída deit tenki liu husi planu atu nune'e servisu ne'ebé bele remata ho di'ak no kualidade.

"Ha'u hakarak fó mensajen ba ema hotu-hotu ne´ebé halo projetu obra saída de´it tenki liu husi plao e alénde liu husi planu kuandu kaer ona no kuandu halo ona ne'e labele husik hela rítmu servisu ne'e , tenki halo to'o hotu", hateten deputadu husi bankada FRETILIN ne'e.

Inácio Moreira konsidera katak, jardin sira ne'e alende abandonadu, mós la tau matan ho di'ak, ne'ebé tau wainhira óbras hotu tiha mós, fatuk sira ne'e sira husik hela nune'e, entaun halo movimentasaun tenki incomoda.

Alénde ne'e deputadu Inácio Moreira mós hateten katak, lamenta mós ho Sekretariadu Estadu Polísika Formasaun Prefesionál no Empregu (SEPFOPE), ne'ebé ninia knar halo formasaun no halo hanesan emprego rural ne'e la kumpri ona ba fali hala'o servisu fui alkatraun iha kapital Díli .

"Ha'u horseik hasoru malu Diretor Estaradas Internasional, estradas 28 ninian AMI husu nian padraun ida ne'ebé lolos ne'e tenke halo ba estradas no pontes ne'e SEPFOPE halo ne'e halo ninia saída", Inácio Moreira haktuir.

Deputadu realça tan katak, ita labele koalia maibé ita tenke koalia halo nusa sasan sira ne'e halo di'ak, tanba ne'e mak ami husu obras hotu hotu ne'ebé ke ka'o hela favor ida halo continua halo to'o hotu tuir normal ho padraun estandar ho kualidade para ita hare ne'e mudansa ruma ida ne'e mak importante liu.

Inácio Moreira hateten tan, SEPFOPE nia prezensa iha Díli laran ne'e iha fatin sira hanesan Pantai Kelapa, Bebonuk.

"SEPFOPE ne'e fó empregu rural katak, tenki fó servisu ruma iha ita nia maun alin sira, ita nia povu sira ne'ebé hela iha área rurais ne'e, maibé agora derepenti de'it nia tama iha Díli laran, iha Díli ne'e nia halo ateru estrada husi Bebonok ninian ateru hotu ona nia husik hela de'it hanesan ne'e nia fui alkatraun ihha Farol estrada ida iha Farol ne'ebá nia tau alkatraun, ita hein para nia kualidade para di'ak no nia fui tan alkatraun husi Bidau Santana ninian ne'e iha Díli laran", nia informa.

Maibé to'o nutísia ne'e fo sai jornalista husi jornal ne'e seidauk hetan konfirmasaun husi SEPFOPE. alm/mj1
,

Aselera Teste DNA Ba Ruin Saudozus

.

Timor Post - 31 de Jullu 2014

Díli - Sekretáriu Estadu Veteranus Antigus Kombatentes Libertasaun Nasionál (SEVAKLN), Júlio Sarmento "Meta Mali" hatete, Governu liu hosi Ministeriu Solidariedade Sosiál (MSS) hamutuk ho Ministériu Saúde (MS) sei esforsu hodi aselera lalais prosesu teste DNA ba ruin hosi saudozu sira.

"Prosesu ba teste ida ne'e sei hahú entre fulan Agustu ho Setembru nia laran, tanba ami deside tiha ona tinan 2014 ne'e saudozu sira nível komite sentral tenke halo hotu tiha ona", deklara "Meta Mali", iha Palasiu Prezidenti, Bairo Pité, Díli, Kuarta (30/7).

Metan Mali hatutan, ekipa hosi MSS rasik ba to'o tiha nasaun Indonézia hodi halo akordu no diskussaun sobre testa DNA, nune'e bele aselera lalais prosesu ne'e.

Alende ne'e nia parte mós ko'alia ona ho ministru saúde atu haree fali kona-ba ruin balun ne'ebé labele halo teste DNA iha Indonézia no sei ba halo fali iha nasaun seluk.

Antes ne'e MSS servisu hamur«tuk ho Universidade Airlanga-Surabaya (Indonésia), hodi halo akordu ida ba hala'o teste DNA, maibé seidauk determina lolos loron hodi hala'o teste DNA ba iha saudozu sira ne'ebé presiza halo teste.

Tanba kooperasaun ne'ebé halo dadauk ne'e sei iha prosesu maske akordu ne'ebé asina tiha ona, maibé sei hein prosesu lolos mak foin bele define loron atu teste DNA. (jxn)
.

Deskute Kuríkulu Foun ba Universidade

.

Timor Post - 31 Jullu 2014

Díli- Ministeriu Edukasaun durante semana ida nia laran halo ona diskusaun ho peritus internasionais no intelektuál sira iha rai laran hodi ko'alia kona-ba revizaun kuríkulo foun ba Ensinu Superior.

"Tama iha 2014, Ministériu Edukasaun haree, revizaun ba ensinu superior nesesidade ona atu halo revizaun," hatete diretór jeral.

Nia hatete, revizaun foin ba universítariu ne'e halo tanba desde 2006 to'o agora seidauk iha kuríkulu foun ba universidade sira, enkuantu iha parte seluk ida ne'e nu'udar ejistensia merkadu traballu ne'ebé tenke halo tuir.

Nia hatutan, revizaun kuríkulu ne'e halo de'it ba universidade sira enkuantu ensino báziku no ensinu sekundáriu tékniku vakasionál halo ona revizaun.

Iha diskusaun ba revizaun kuríkulu ensino superior, haktuir nia, sira fahe ba grupu hitu, ne'ebé iha area Sensia Naturais, Enjenaria, Agrarias, Saúde, Ekonomia, Jestaun, Siensia Sosial no formasaun de professores. Ekipa hosi area hitu ne'e, oras ne'e kontinua hela halo diskussaun.

"Grupu ida-idak sei halo apresentasaun, depois rona ideas hosi grupu seluk, hadi'a siénsia sira ne'ebé sira aprejenta hodi hato rejultadu ba diskusaun Ministeriu Edukasaun," tenik nia.

Hafoin hato'o rejultadu diskusaun ba Ministeriu Edukasaun sei halo uluk seminariu ida hodi rona ideia hosi públiku nian molok lori ba Konselhu Ministru aprova hodi implementa. (max)
.

East Timor Politics: I win, You Lose. The legacy of Xanana Gusmao

,
Photo © Ted McDonnell
By Ted McDonnell -Ted McDonnell - July 30, 2014

THERE'S little doubt that East Timor's Prime Minister Xanana Gusmao is one of his nation's independence heroes, yet just months out from his shock retirement, one-time friends and allies believe he is actively trashing the freedom his people fought and died for during Indonesia's bloody 24-year rule.

Since announcing he would step down half way through his second term, Gusmao's Coalition government has introduced restrictive media laws, detained old political foes and one-time comrades, and continued to protect alleged corruption within the government.

For East Timor's best-known investigative journalist Jose Belo the final days of Gusmao's reign as leader, which ends in September, are hard to reconcile.

The journalist, who spent most of his youth and early adulthood in the jungle resisting Indonesian rule, finds the extravagances and corruption of the Gusmao Coalition government galling when the majority of Timorese live on less than a few dollars a day.

Belo points to an incident, which he says defines Gusmao's style of leadership.

Belo remembers shortly after winning the last election in 2012 to thank his CNRT party members and new Coalition partners for their support, Gusmao ordered 55 new Toyota four-wheel-drives valued at more than $60,000 each.

"This was his priority in the first days of his second term in office in a country were people go hungry every night," he says. "And, now he's just bought another 37 luxury Toyotas for a conference of Portuguese speaking countries."

"It's a disgrace," Belo says through the smoke of his latest cigarette.

 Now in his forties, the chain-smoking Belo has clearly earned the title of the best investigative journalist in East Timor. Fact is he is the nation's only investigative journalist.

And he's probably the most eccentric corruption buster you will find in the world.

On my arrival in Dili, East Timor's capital, he greets me wearing a mask emblazoned with "Timor Leste - Press Freedom".

As a parting gift to his nation, Gusmao's coalition dominated Parliament has legislated some of the most restrictive media laws in the world.

And, Belo has no doubt the new media laws have been created to shutdown reporting and public discussion on the country’s deteriorating economy and government corruption that has plagued East Timor during Gusmao Government’s two-term rule.

“The elites that govern East Timor are concerned that free speech will limit their ability to successfully control and abuse the petroleum fund for their personal benefit,” he declares.

“Despite anti-corruption programs being in place they have had little effect. While some offenders have been made an example of, this is mostly window dressing. The vast majority remain unhindered in their pursuit of lining their pockets.”

Belo reports that a number of current politicians are under investigation by the Anti-Corruption Commission (KAK), including current Minister for Finance Emilia Pires, who awarded millions of dollars to her husband's Melbourne based business, Macs Metalcraft for the supply of hospital equipment.

During my time in Dili, I am leaked a copy of the Prosecutor Generals investigation list and Ms Pires' name is on the list over a $2.04 million contract to her husband's business.

Belo believes the investigation into Emilia Pires and others will go nowhere due to 'the influence of higher powers'.

"The people in Dili know this will come to nothing. Countless other members of government as well as members of parliament, past and present, are under similar scrutiny. This scrutiny is due to media activity, and it's for this reason that media and citizens are about to be muzzled."

Gusmao has consistently defended Pires, one of his closest allies, stating the hospital contract was awarded fairly. In fact, Pires was a personal appointment to head up the Ministry of Finance by the soon to retire Prime Minister.

“Emilia Pires’ husband does not need contracts with the government.  He is the owner of a factory,” he told the East Timorese people. “Minister Emilia’s husband does not need a contract or project from the government. It was because these things needed to be acquired that we said, go and buy them from there.”

Gusmao has also constantly attacked the Anti Corruption Commission (KAK) in the East Timor media in defending his Ministers against corruption allegations stating KAK investigates "trifling matters".

The PM warned the Anti Corruption Commission: “I warn KAK, you prepare for that. You are just looking at cigarette money.”

In 2010, Gusmao derided former Deputy Prime Minister Mario Carrascalao calling him "stupid, incompetent and a liar" over his Deputy's constant concerns over corruption. Carrascalao resigned alleging that Gusmao was protecting the finance ministry and endemic corruption involving hundreds of millions of dollars in contracts.

Belo says that not even lucrative government contracts awarded to Gusmao's nephew Nilton Gusmao dos Santos and his daughter from his first marriage, Zenilda Batista Gusmao were properly scrutinised by the judiciary.

The only significant corruption conviction was the gaoling in 2012 of former Justice Minister Lucia Lobato. She was sentenced to five years imprisonment.

To impede criticism of the government's management of the country, the authorities recently took the extraordinary step of arresting outspoken opponents former Presidential candidate Angela Freitas and detaining one of East Timor’s most revered former commanders and head of the Maubere Revolutionary Council, Paulino Gama, better known as Mauk Moruk, detained.

Ms Freitas has since been released but is under virtual house arrest awaiting trial.

Ms Freitas tells me that she was arrested at Dili Airport after returning from Indonesia following a series of operations. East Timor Police held her for 72 hours.

"They accused me of abuse of power and gun running. They claim I wore a military uniform but at the time of the accusation I was in hospital in Indonesia," she added.

"They also claim I brought into East Timor two container loads of guns. They searched my house, the search everywhere and found nothing. Where are the two containers of guns?

"There are no guns."

Freitas, who holds Australian citizenship, is now facing a possible 10 year prison term.

She has little doubt who is behind what she describes as "trumped up" charges against herself and Mauk Moruk.

"Xanana is totally behind these false charges and arrests. He is trying to shut down everyone. Just look at the new media laws they have been written to silence the media and shut down public debate over government negligence."

The future of Moruk, the former chief of staff of the Red Brigade, remains uncertain. He remains in Becora Prison without charge.

Moruk was detained for ‘wearing a military uniform in public’; East Timor's Prosecutor General has requested 12 months to prepare the State's case against Moruk and his followers.

Moruk has been an outspoken opponent of Gusmao's handling of East Timor's finances since returning from exile.

Human rights lawyers are concerned Moruk will not get a fair trial due to the government's influence over the judiciary.

Alleged corruption and political manipulation aside, Gusmao's greatest challenge is that potentially his legacy could well include a despised resources curse.

The World Bank has already sounded the alarm with an independent review on the progress of the Timor-Leste Country Assistance program reporting frustration in many areas.

“The Bank’s contribution to building civil service capacity and fighting corruption was limited and achievements modest, while the Bank’s efforts at engagement in the national strategic planning process had little impact on the Government’s strategies.”

NGOs also warn that high unemployment, poverty and malnutrition; and a deplorable health care system are real threats to East Timor's future stability and security.

So grave are the country's finances, reports economic watchdog La’o Hamutuk, that East Timor could be broke within a decade.

Head of La’o Hamutuk, Charles Scheiner says that oil and gas revenues provide 95% of Timor-Leste state revenues and four-fifths of GDP. East Timor’s budget in the current year is $US1.5 billion for its 1.2 million population.

Mr Scheiner said many expect the Fund’s balance and investment earnings will pay for state activities after the oil and gas fields are exhausted, which could be by 2020 if the Greater Sunrise project remains stalled.
.
“Unfortunately, the $15 billion Petroleum Fund may be empty five years after that.”

Mr Scheiner pointed out that as one of the most petroleum-export-dependent countries on earth, Timor-Leste faces daunting choices, and it remains to be seen if its leaders will make the difficult decisions that will rescue their people from the 'resource curse’, which afflicts people from Nauru to Nigeria.

Mr Scheiner said investments in education and health, combined with improvements in rural roads, water and sanitation, could provide a foundation for a sustainable, equitable non-oil economy.

“Unfortunately, the current path -- where most of the country's non-renewable wealth goes abroad, with financial benefits accruing to a small elite while the impoverished rural majority grows even larger -- repeats the common, disastrous pattern.

“How will East Timor sustain its current 50 to 1 trade deficit in a decade, when there is no oil money left to pay for imports?” Mr Scheiner declares.

Agio Pereira, East Timor's Minister of State, touted to replace Gusmao as Prime Minister, is not afraid to speak his mind even in the much-controlled environment of Gusmao.

"People are too pessimistic."

"You can't develop a country in just 12 years. Look at the massive destruction that occurred over the 24 years of Indonesian rule.

"How can we fix everything in such a short period of time?" he questions.

 The Australian educated Pereira says the East Timorese are still prisoners of their freedom and the struggle for their freedom has not ended.

"Every day is a struggle. But you know, reality is manmade and we can change our reality and make East Timor strong for the future of all our people.

"Yes, poverty in our country is frightening, but we have a strong sense of family and solidarity. Families work together to overcome poverty."

With the average monthly salary of just $80US, Pereira says extended families use their meagre resources as a collective to ensure the family group does not go without.

As the Prime Minister's retirement date draws near, Belo and others remain sceptical about Gusmao's official retirement motive: "it is time to hand over the Country to its younger leaders" but at the same time, head up a Council of Elders to "steer the progress of the country" from the sidelines.

"It could be another 'Xanana game'," says Belo.

The much talked about Council of Elders, or Transitional Council, which will require a constitutional amendment, will include past political leaders including Gusmao, Ramos Horta, former Prime Minister Mari Alkatiri and Fretilin legend Francisco 'Lu Olo' Guterres.

However, younger politicians from Gusmao’s own party CNRT and Opposition Fretilin believe Gusmao is only handing over the reins of the country now because he wants a “fall guy” for East Timor’s potential financial crisis and wants someone else to be blamed for the depletion of the Petroleum Fund.

“Once the disaster strikes, brother Xanana will try and come back as the hero to save the country again,” one veteran Fretilin politician concludes.

 Belo has suffered personally for his corruption busting reporting. His newspaper Tempo Semanal has been starved of advertising dollars from the country's major advertiser the government.

Reportedly, they offered him "sponsorship" recently but on the proviso he would be kinder to the government.

Belo, as is his want, told the government what to do with their sponsorship.

For Belo the war against the Indonesians - in which 300,000 of his countrymen and women were murdered - ended in 1999 when Australian troops dispatched the last of the murderous militia, yet his personal war against corruption continues, and he has no fear of being jailed again for bringing his people the truth.

"They've charged me with criminal defamation, they've jailed me and they've threatened me with death, but even if they can kill me, that doesn't mean they win."

Some would say that statement not only makes Belo eccentric, but mad. But in the eyes of most he remains a hero.
.
Footnote: East Timor's President Taur Matan Ruak has sent Gusmao's media laws off to the country's top court to test whether they are constitutional.

*A version of this story appeared in The Australian on 4 July 2014

Note: Ted McDonnell is a senior journalist and an award winning photojournalist who has been writing on East Timor for over 30 years.
,