quarta-feira, 20 de janeiro de 2016

Julio Hornay:“Povu labele paniku ho isu ISIS”

.

Jornal Nacional Diário - 20 de janeiro de 2016

Komandante Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL), Komisariu, Julio da Costa Hornay husu povu labele paniku ho isu grupu terorista ISIS (Islamic State of Iraq and Syria) tama ona iha Timor Leste.

“Ha’u husu para ita hotu alerta atu nune’e bele fo informasaun lalais mai polisia karik iha ema ka buat ruma maka deskonfia, tanba iha informasaun ne’ebe maka ami simu katak ISIS tama mai ita nia rai, maibe husu atu povu hotu labele paniku ho informasaun ne’e,”deklara Komandante Jeral PNTL, Komisariu Julio da Costa Hornay ba Jornalista iha Kuartel Jeral PNTL, Cacoli-Dili, Tersa (19/01) horseik.

Nia hateten, povuv tomak labele paniku, tanba PNTL ho Falintil Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) nafatin hamutuk kooperasaun hodi asegura nasaun ida ne’e.

Nia hatutan, maske reasaun ISIS iha Sarina-Indonesia ne’e TL buka maineira hodi asegura nasaun ne’e husi ameasas ISIS nian, no koopera ho parte Indonesia nia para bele fo informasaun karik iha ema terorista sira balun halai mai TL.

“Ita koopera ho Indonesia nune’e sira bele fo informasaun mai ita karik iha indikasaun ruma ema sira ne’e balun halai mai TL, Atu ita bele alerta lalais ita buka total maneira para ita atua,”afirma Julio Hornay.

Tanba ne’e, nia husu ba komunidade sira hakmatek, maibe tenki alerta signifika tilun ho matan labele taka, hodi buka nafatin informasaun konaba asuntu refere.

Nia mos dehan parte Polisia kontaktu ona ho parte Defeza nian hodi instituisaun rua ne’e ninia intelejensia sira servisu makas liu detekta ema ne’ebe maka deskonfia membru ISIS tama mai TL.

Oras ne’e dadauk iha media social tau ona foto grafia ema ne’ebe maka deskonfia membru ISIS tama ona mai TL ho naran ‘Fazar’ husi Nusa Tengara Timur (NTT) iha loron (15/01) liu ba, husi fronteira rai maran. Eus
.

PR Taur: Veteranus ida de’it

.

Jornal Nacional Diário - 20 de janeiro de 2016

Prezidenti Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, hatete, veteranus iha Timor-Leste ne’e la’os rua maibe ida de’it, tanba ne’e maka lori Timor-Leste ba independensia.

Prezidenti Republika Taur Matan Ruak husu atu veteranus sira iha unidade ba malu, tanba veteranus ne’e ida deit.

“Maske veteranus sira iha partidu ketak ketak tenke iha unidade, tanba veteranus iha Timor ne’e ida deit, hau ba iha Oecusse sira dehan vetaranus iha Oecusse iha 2, hau dehan se mak dehan veternus iha 2, imi nia avo mak 2,” dehan PR Taur iha ninia diskursu, bainhira halo dialogu aberta ho komunidade Suku Lacawa.

PR Taur afirma tan katak,veteranus hotu hotu hatene,se mak Xanan, se mak Taur Matan Ruak, ne’e duni labele hafahe veteranus ba 2.

“Uluk ne’e ita dehan ita, agora ne’e ita dehan hau ne’ebe ita labele dehan tun sae, hau nia soldadu uluk iha Aileu hau haruka rihun ida atus ida ba tiha uma to’o agora nein doit ida sira atu hetan,” PR Taur hatete.

Alende ne’e, Prezidente Republika Taur Matan Ruak husu ba komunidade hotu, labele sai maupagdor, tanba hahalok ne’e ladiak.

“Hau husu katuas ida se mak iha oan, katuas ne’e dehan hau oan iha, o nia oan iha hira, nain 3, mane hira, feto hira, katuas ne’e dehan feto 2, mane ida, mane iha ne’ebe mate ona, feto iha ne’ebe hola mane tiha ona, laen iha ne’e ka lae, iha hamrik, nia hamrik hau dehan o maupagador, moe laiha hola ema nia oan feto, o haluha tiha nia aman,” dehan Xefi Estado.

Labele sai Bibi Malae

Nune’e mos, PR Taur husu ba povu Timor-Leste atu sai diferente ho nasaun sira seluk, atu nune’e, ema la bele dehan Timor ne’e hanesan bibi malae.

“Ita tenke diferente ho ema seluk, para nune’e bele evita ema dehan ita hanesan bibi malae, ita kiak no seluk tan,” dehan PR Taur, bainhira halo dialogu ho komunidade sira iha Suku Lacawa, Postu Administrativa Luro, MuniSipiu Lautem, Tersa (19/01/2016).

PR Taur afirma katak, Timor nasaun ne’ebe mak foin ukun an, maibe tenke hatudu ninia atetude ne’ebe mak diak atu nune’e ema la bele tula ibun.

Iha fatin hanesan xefe suku Lacawa Thomas da Costa hatete,”Maske ita nasaun ne’ebe mak kiik,maibee ita tenke hatudu ita nia atetude ne’ebe mak diak,atu nune’e ema rai seluk labele dehan ita hanesan bibi malae.”

Delfin da Silva hanesan komunidade suku Lacawa hatete, atu ema nasaun seluk la bele tau imbun mai maka tenke muda Timor oan sira nia mentalidade baruk ten,hodi halao servisu makas liu tan.mia

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

Órgaun soberanu sira mak impede justisa ba ukun na’in sira – Vicente: la’os atu persege malu

.

Jornal Nacional Diário - 20 de janeiro de 2016

Deputadu husi bankada FRETILIN, Antoninho Bianco hateten katak, órgaun soberanu sira mak impede justisa ba ukun na’in sira atu ba hatán iha tribunál.

Antoninho Bianco levanta kestaun ne’e iha plenária Parlamentu Nasionál (PN), relasiona ona ho karta husi tribunál nian ne’ebé husu atu hasai imunidade membru Governu balun no Prezidenti Parlamentu Nasional, Vicente Guterres ne’ebé deskonfia komete korupsaun, maibé to’o agora Parlamentu seida’uk konsege hasai sira nia imunidade.

“Sé Parlamentu Nasionál la konsege hatán ba pedidu sira ne’e, entaun bele hamosu interpretasaun oi-oin iha povu katak, órgaun soberania sira tenta atu impede no difikulta tribunál ka órgaun judisiária sira,” dehan Antoninho Bianco iha Plenária, Segunda (18/01).

Nia dehan, ida ne’e bele mós hamosu perguntas iha povu nia leet katak, ema bo’ot sira tenta servisu hamutuk atu lakohi ba hatán iha tribunál.

Nia hatutan, se hanesan ne’e, PN lahalo tuir ona nia dever, hanesan reprezentante povu, hodi kumpri lei sira ne’ebé deputadu sira rasik hasai husi Parlamentu ne’e.

“Iha Parlamentu Nasionál rasik, alénde ita iha direitu atu halo lei, kumpri mós ita nia dever atu hatutan lei sira ne’ebé iha, li-liu hatudu ita nia kooperasaun ho instituisaun sira hotu. Ita ejiji justisa, tenke la’o atu tribunál aplika lei ne’ebé ke di’ak, atu nune’e ema hotu ne’ebé ke buka lia los ne’e, bele sente katak, atende duni,” katak Antoninho Bianco.

Tanba ne’e, nia husu ba PN atu iha tinan foun ne’e, bele iha espiritu foun hodi fó apoiu ba tribunál atu ezekuta lei hodi buka justisa ne’ebé ke lós.

Nia hatutan, durante ne’e Parlamentu hetan ajuda husi tribunál atu implementa lei hodi fó justisa ba povu.

“Ba ita mós iha dever ruma, karik iha surat ruma mai husi tribunál karik, relasiona ho ita ka órgaun soberanu Governu karik, ita buka tenta atu hatán tuir buat ne’ebé lei haruka,” katak nia.

Antoninho Bianco relata, iha tinan 2016 ne’e ba oin, Parlamentu sei hatudu katak, Parlamentu iha direitu halo lei, iha direitu atu obriga tribunál sira aplika lei ne’ebé ke di’ak ba ema hotu ne’ebé ke buka justisa, i Parlamentu mós iha dever atu kumpri lei, tuir buat ne’ebé mak lei haruka.

“Ha’u husu atu membru Governu ka Parlamentu ka se se de’it, ita hatudu ita nia atetude servisu hamutuk nian, hodi bele lori intrese povu no intrese Estadu hodi asegura fungsionamentu normal orgaun soberanu tomak,” tenik Antoninho.

Tanba ne’e, nia husu ba ukun na’in sira atu hamutuk no unidade atu justisa ne’e bele la’o hodi f’o biban ba prosesu dezenvolvimentu ne’ebé la’o iha rai ida ne’e, hodi garante buat hotu ne’ebé mak ema hotu espera.

Hatan ba preokupasaun ne’e, Prezidente Parlamentu Nasionál, Vicente Guterres dehan, imunidade Isabel Ximenes ne’e, la’os labele hasai, maibé se he’in imunidade Prezidente Parlamentu nian.

“Nune’e mós husi Prezidente Parlamentu Nasionál, hasai ou ha’u rasik mak sei aprezenta ha’u nia an, maibé ho buat ne’ebé mak los nian, la’os atu presege no bingga malu, tanba buat ne’e todan tebes, kuandu justisa afeita rai, todan tebes,” informa Vicente Guterres.

Nia hatutan, bainhira Parlamentu Nasionál simu relatoriu Governu nian kona-ba auditoria justisa nian, mak foin Parlamentu Nasionál ho kalma deside kazu sira ne’e hotu.

“Tanba dalaruma ita hanoin katak, ita haree hanesan ita persege hela malu, i Estadu ida nunka bele hanesan ne’e,” afirma Vicente Guterres.

Nia esklarese, Tribunal ne’e, la’os atu halo justisa ba grupu ida, individu ka partidu ida nian, maibé ba ema hotu.

“Atu akuza hanesan segunda figura Estadu, hanesan Prezidente Parlamentu, tenke iha razaun bo’ot tebes, i kaer kedas ho liman, tanba dalaruma ita akuza nar-naran de’it, ita nia imazen nu’udar nasaun mak monu,” katak Vicente Guterres.

Nia relata, matebian sira ne’ebé mak mate ona ba rai ida ne’e, la premiti ema se de’it bele atu hafoer rai ida ne’e nia naran, tanba kuandu halo foer rai ida ne’e nia naran, la’os Prezidente Parlamentu nia naran mak foer, maibé povu tomak nia naran mak foer.cos
.

Partidu 4 iha PN Hetan Sub Vensaun Halo Relatoriu Lalos

.

Suara Timor Lorosae

DILI- Partidu 4 neebe asentu iha Parlamentu Nasional (PN), hanesan CNRT, Fretilin PD no Frenti Mudansa, hetan orsamentu sub vensaun, maibe sira halo realtoriu lalos, liu-liu partidu Fretilin hatama relatoriu tarde, nee kontra lei.

Tuir Porta Voz Comisaun Nasional da Elisaun (CNE) Komisariu Franscisco de Vasconcelos katak partidu sira neebe asentu iha PN hetan osan sub bensaun publika, maibe halo relatoriu neebe lalos, iha relatoriu neebe sira aprezenta mai CNE, koandu CNE verifika iha buat barak la kompletu.

Tuir lei katak relatoriu nee lalos, lei fo dalan CNE hatoo ba Ministeru Publiku, mas durante nee ami halo aprosimasaun para hare relatoriu neebe seidauk diak, lei mos fo tempu too loron 10, CNE hare relatoriu lalos sei fo fila ba sira hodi hadia. Tamba nee CNE preokupa ho Relatoriu tinan ida nee, agora relatoriu nee tama ona iha CNE nia liman, maibe partidu Fretilin hatama tarde liu nee kontra lei,agora jestaun iha partidu nia laran maka lalos, hau preokupa oituan koandu kaer ukun, nee pior liu,” hateten Vasconcelos.

Iha tinan 3 nia laran relatoriu la iha mudansa no aat ba bebeik, nia fo izemplu kiik ida katak iha trasfrensia maibe la iha termus de entrega. Militante balun impresta osan partidu nia, iha trasprensia mas la iha termus de entrega, partidu balun halo aktividades kongresu gasta osan barak mas relatoriu aktividae la iha, ida nee maka CNE preokupa.

Iha parte seluk Sekertariu Jeral Partidu CNRT Deonisio Babo hateten ba Partidu CNRT kumpri deadline, hateten katak loron 17 Novembru hatama relatoriu.

Iha biban nee Jornalista konfirma mos ho Lider FRETILIN nudar mos Xefi bankada FRETILIN Aniceto Guterres, maibe nia la kohi fo komentariu konaba kestaun nee, so iha direitu fo komentariu maka partidu. . Joao Anibal
.

terça-feira, 19 de janeiro de 2016

PR Taur Matan Ruak: Veta OJE 2016, la’os atu hamonu Governu

.

Jornal Nacional Diário- 19 de janeiro de 2016

Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak hatete, nia veta Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2016, la’os atu hamonu Governu, maibe atu hadia buat ne’ebe mak povu sira infrenta.

“Foin dadauk ha’u veto OJE 2016, ne’e la’os atu hamonu ita nia Governu, maibe atu buka hadia buat sira ne’ebe mak prioridade liu ba ita ninia povu sira nia moris,”dehan PR, Taur Matan Ruak wainhira halo dialogu ho komunidade Suku Wairoque, Postu Administrativu Luro, Munisipiu Lautem, Segunda (18/01/2016).

Xefi Estado ne’e hatutan tan, se Prezidente Republika hakarak hatun Governu ida ne’e, hatun tiha ona iha tinan kotuk, maibe Prezidente lakohi atu hatun Governu maibe atu hatete ba Governu tenke tau matan ba Edukasaun, Saude no Agrikultura.

“Ha’u hakarak hatun Governu ne’e iha tinan kotuk ita eleisaun tiha ona, maibe ha’u lakohi, ha’u hakarak Governu atu tau matan ba ita ninia Edukasaun, Saude, Agrikultura,” PR Taur hatete.

Iha fatin hanesan Xefe Suku Wairoque Agusto Marques hatete, Orsamentu Jeral Estadu 2016 ne’ebe PR Taur veta ne’e hanesan fo xamada ba Governu atu hadia buat ne’ebe mak povu sira preokupa durante ne’e.Mia
.

segunda-feira, 18 de janeiro de 2016

PR Taur preokupa kualidade Edukasaun iha TL

.
Foto de Presidência da República de Timor-Leste - Facebook
Jornal Nacional Diário - 18 de janeiro de 2016

Prezidente Republika (PR), Taur Matan Ruak preokupa ba kualidade edukasaun iha rai laran ,tan nee xefi estadu nee bolu urjenti ministru edukasaun iha sesta feira (15/01) hodi fo briefing konaba problema edukasaun iha timor laran tomak.

“Prezidente da Repúblika mak bolu ha’u nu’udar Ministru Edukasaun, mai atu Prezidente fó mós ninia hano’in kona-ba problemas edukasaun iha teritoriu laran tomak, no preokupasaun Prezidente nian mós kona-ba futuru nasaun ne’ebé mak rekursus humanus ne’e fator determinante atu bele nafatin asegura kontinuidade nasaun,” informa Ministro Cordenador asuntu sosiais e Ministru Eeukasaun Antonio da Conceição ba jornalista sira hafoin hasoru malu ho Presidente Republika.

Antonio da Conceição haktuir, iha sorumutu ne’e mós, Prezidente Repúblika husu atu fó nafatin importansia ba edukasaun nia servisu hotu, atu bele halo mellor planeamentu determinasaun prioridades hodi nune’e bele haree didi’ak edukasaun no asegura ninia kualidade.

“Prezidente Repúblika mós husu atu ami nafatin tenke tau matan atu haree mós ba kualidade da edukasaun, li-liu preparasaun ba profesores aban bairua ninian, ne’ebé mak ita nia rai ne’e, nesesidades profesores maka’as tebes atu bele nafatin asegura edukasaun iha Timor Leste,” katak Antonio da Conceição.

Xefe Estadu mós husu ba Ministru Edukasaun atu haree nafatin no asegura edukasaun iha lian portugues ninian, tanba lian portugues importante tebes.

Taur Matan Ruak husu ba Ministru Edukasaun ne’e atu haree didi’ak problema sira ne’e, tanba Xefe Estadu ne’e mós hatene katak, rekursu ne’ebé mak disponivel ho prioridade nasaun ninian, sertamente labele tau buat hotu ba edukasaun, maibé edukasaun tenke hetan atensaun maka’as husi servisu Governu nian.

Kestaun ne’ebé mak agora dada’uk Antonio da Conceição tau hanesan importansia mak, kestaun jestaun institusionál, atu bele mellora jestaun Ministériu Edukasaun, relasiona ho funsionamentu edukasaun iha munisipiu tomak.

Nia hatuir, durante ne’e funsionárius ne’ebé bo’ot liu mak iha Ministériu Edukasaun hamutuk 18 mill.

“ Ha’u nia preokupasaun, prioridade sei tau ba ida ne’e, atu haree kona-ba jestaun do ministériu,” relata Antonio da Conceição.

Eis Ministru Comreciu no Industria nee dehan, agora dada’uk ne’e mós nia hanoin ona atu hahú halo ona projesaun ida kona-ba nesesidade no númeru profesores ne’ebé mak persija atu bele substitui profesores sira ne’ebé hala’o hela servisu ne’ebé ligadu ba iha kooperasaun.

Nia esklarese, dada’uk ne’e mós Ministériu Edukasaun halo hela levantamentu dadus kona-ba infraestrutura ne’ebé mak persija atu hadi’a, tanba kada tinan númeru alunus ne’ebé mak atu tama fali ba edukasaun, implika aumentu sala eskola.

“Tanba ida ne’e mak, prioridade ne’ebé mak ha’u tau atu ami hahú servisu ho orsamentu 2016 nian,” dehan Antonio da Conceição.cos
.

Alkatiri: "Malae sira ne'e maka matenek liu ita karik, nusa iha sira nia Rai ema la uza sira?"

.

Mari Alkatiri - Facebook

Hau atu hamanasa bainhira balu dehan katak konseitu ZEESM ne'e Fundasaun ida iha Portugal maka lori mai TL.

Konseitu ida ne'e la os foun . Maibe'e nia aplikasaun ba TL inovador no criativu ne'e hau nian tomak. Durante tinan ida ho balu hau tenta atu servisu ho Fundasaun ida nebe'e balu koalia ne'e.

To'o loron ida hau deside atu Lalika lakon tempo tan ho sira. Hahu iha ami nia viagem ba Cabo Verde. La lógika bainhira ita koalia barak maibe'e hotu2 atu depende deit ba ita nia FUNDO MINARAI.

Konseitu hau nian. ZEESM TL ne'e Lei husi Parlamento maka kria. Ne'e Instituisaun Direito Publiku ida. Ne'e hahu sai politika Estado nian ba Dezenvolve Região Administrativa Especial Oé-Cusse Ambeno no Ataúro. La os PPP ka projetu privado ida .

Malae sira ne'e maka matenek liu ita karik, nusa iha sira nia Rai ema la uza sira?

Abrasus.

TL- Timor-Leste.
.

sexta-feira, 15 de janeiro de 2016

Maun Taur fuan murak, deputadus no governu fuan naokten no oportunista

.

Oan Kiak

Polemika Orsamentu Estadu hotu ona no ha’u hakarak hatoo ha’u nia parabens ba ita nia Maun boot Taur, ita nia Nain Prezidente hatudu ba ita hotu sentidu Estadu, responsabilidade no domin ba povu uainhira veta OJE ba 2016.

Maun boot Taur hatudu ba ukun na’in hotu-hotu saida mak demokrasia, saida mak serve no defende  duni Maubere Oan, maske mesak, tanba uainhira Maun Taur veta OJE nia hatene katak Governu no Parlamentu sei bele hasoru nia no ultrapassa ninia veta. 

Horiseik ha'u mak hatoo ba ha’u nia belun ida notisia kona ba promulga no nia dehan ho tristi mai hau: La buat ida, ó nia Maun Taur la lakon, tanba nia hatudu ba ita hotu saida mak demokrasia no nia joga bonito tebes jogo demokrasia ida ne’e. Ó nia Maun laiha dalan seluk, nia tenki promulga duni, se la promulga mak hasoru Konstituisaun, no halo bandidu sira iha governu no PN kontenti tebes tanba bele iha buat ruma hasoru ó nia Maun Taur. Ha'u nia mana loos duni. 

Maun Taur fuan murak, deputadus no governu mak fuan naokten no oportunista, ha'u fiar katak sira hotu kontenti loos, tinan ida tan ba sira hariku sira nia aan no habosu sira nia kabun ho Maubere Oan nia osan, nia terus, nia susar. 2017 mak ita bele troka situasaun ida ne’e, la kleur ona no povu sei halo justisa hasoru ema halo Maubere Oan terus dala ida tan.

Parlamento Nasional hatudu ba ita hotu sira nia hahalok aat, arogansia nomos desprezu ba povu ninia nesesidade, sira mos lakon respeitu ba ita nia Nain Prezidente tanba la konsiderasaun nein oituan ba Maun Taur nia preokupasaun no saida mak nia husu ba sira hadia iha OJE nia laran, ida ne’e hatudu momos katak sira laiha intrese nein ida ba povu nia edukasaun, saude no agrikultura, setor importante tebes hodi hadia Maubere Oan nia moris. 

Maun Taur semana balun liu ba dehan ba media katak: Povu nia susar ninia moris. Maun Taur nia hahalok hatudu momos konseitu ida ne’e. Propaganda FRETILIN nian dehan Hamutuk Ita Bele, foin ami deskobre lolos saida mak sira bele halo hamutuk hasoru Maubere Oan. Hamutuk sira bele duni esplora povu, hamutuk sira bele naok povu, hamutuk sira bele harii kolonialismu foun. Saida tan mak sira ba halo hamutuk hasoru Maubere Oan?

Ha’ u lee notisia iha jornal sira kona ba folin minarai no ha’u preukupa tebes ho ita nia futuru hanesa nasaun independenti ida no ha’u tauk katak osan governu fakar ba projetu Mari nian no Tasi Mane nian sei mout ita ka lae? Tanba sa mak mega projeitus sira ne’e importante? Importante ba se? Rui Araujo dehan katak importante hodi halo diversifikasaun ekonomia (ZEESM). Tebes ka? Ha’u atan hanoin katak turizmu mak importante liu hodi diversifika ekonomia, Timor Lorosae rai furak tebes hodi halo aposta iha Turizmu maibe sira aposta de’it ba area Oecusi? Rai dook los, ha’u la fiar katak Oecusi mak ba sai polo turistiku sentral ida. Imi hakarak habosok se? Ami laos be’ik hodi fo fiar tomak ba projeitu katak fo de’it benefisiu ba elite ka ba Alkatiri nia matros sira.

Karik deputadus no ukun na’in ohin loron hamnasa maibe imi kuidadu, tanba ita nia demokrasia ita harii ho Maubere Oan nia ran no ruin, loron ida, imi traidor sira sei simu kastigu todan. Imi hein tok.

Maske Maun Taur promulga ona OJE, ha'u fiar katak promulga ho fuan kanek tanba Maun boot hatene katak se la investe maka’as iha setor edukasaun, saude no agrikultura, Maun boot nia povu doben sei la hetan prosperidade no moris di’ak maibe ha’u hakarak dehan katak Maun Taur halo ona ninia dever, povu labele hatudu liman ba Maun no dehan katak nia mos hamutuk ho bandidu seluk hodi naok, esplora no sama Maubere Oan.

Ne’ebe ha’u hanesan atan oan ida senti obrigasaun hodi agradese Maun Taur nia fuan murak no ninia postura hanesan Ema Estadu, tanba Maun Taur la uza ninia naran bot ka pozisaun hanesan Prezidente hodi naok, hanehan ka esplora Maubere Oan, Maun bot ne’e servisu duni hodi Maubere Oan hetan moris di’ak no prosperidade.

Obrigadu wain, Maun Taur. Viva Maun Taur!

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

quinta-feira, 14 de janeiro de 2016

Prezidente promulga Orsamentu Estadu ba tinan 2016 hafoin veto inisiál

.

Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, promulga ohin Orsamentu Estadu ba tinan 2016, hafoin veta iha inísiu no diploma ne’e aprova hikas ho unanimidade hosi Parlamentu Nasionál.

"Prezidente Repúblika asina diploma refere ohin dadeer. No iha tempu badak, sei entrega ba iha Parlamentu Nasionál", konfirma fonte gabinete Taur Matan nian Ruak ba Lusa.

Haktuir hikas katak orsamentu ne’ebé aprova ho unanimidade hosi Parlamentu Nasionál, veta hosi xefe estadu iha loron 29 dezembru tanba lakonkorda ho "investimentu ba iha projetu infraestrutura ne’ebé laiha retornu efetivu".

Orsamentu ne’e haruka hikas ba Parlamentu Nasionál iha ne’ebé, iha loron-sesta kotuk, deputadu sira aprova hikas ho unanimidade no haruka hikas ba Taur Matan Ruak no nia iha loron ualu hodi promulga.

Ho asinatura ba loron ohin, hakotu ona polémika ne’ebé akontese semana ida ne’e hosi imprensa lokál ne’ebé deskunfia katak Taur Matan Ruak bele haruka orsamentu refere ba Tribunál Rekursu tanba latuir lei.

Orsamentu ne’e hahú vigora ho publikasaun hosi lei Jornál Repúblika nian.

Orsamentu Jerál Estadu Timor-Leste ba tinan 2016, aumenta ba dolár rihun milloens 1,56 ne’ebé despeza hothotu inklui mos gastu milloens 181,87 ba saláriu no vesimentu, ba bens no serbisu milloens 449, inklui mos ba iha Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu.

Tuir dokumentu, sei halo transferénsia públika ho valór milloens 476, ba kapitál dezenvolvimentu ho dolár milloens 436,47 no milloens 17,57 ba kapitál menór.

Valór foun hosi Fundu Autónomu ba Infraestrutura maka ho dolár milloens 434,63.

SAPO TL ho Lusa
.

Alkatiri iha alerjia ba kritikas no akuza jurista ida halo vingansa

.
Jose Fretilino

Sekretariu-jeral FRETILIN no Prezidente ZEESM Mari Alkatiri  halo kritika makaas no akuza jurista ida  halo vingansa hasoru nia  iha ninia Facebook  maibe la temi naran jurista nian. 

Tuir ha’u nia hanoin Mari Alkatiri ninia kritikas mak hasoru jurista Manuel Tilman tanba iha jornal balun jurista ida ne’ e dehan katak montante aprova ba OJE ba ZEESM ne’e inkonstitusional “tanba Oecusse nee Prezidente ZEESM Mari Alkatiri dehan Zona Otonomia, laos kompania maka otonomia. Tamba ZEESM nee prozetu ekonomiku, laos puder lokal no sentra, tamba nee nia tenki iha Munisipiu Oecusse nia okos, laos nia sai fali rejiaun.”
.

Mari Alkatiri hakerek iha ninia Facebook katak, “JURISTA IDA NE'E HAU KONYESE NIA SA!!! IHA 2012, BAINHIRA SEI DEBATE HELA OGE 2013 NO GOVERNO ALOKA USD MILIAUN IDA BA HAHU PROSESU HARII ZEESM TL, NIA APREZENTA MOS NIA PROPOSTA IDA ATU HARII ZONA EKONOMIKA ESPESIAL IDA IHA FRONTEIRA TIMOR-LESTE NIAN. IHA TEMPO NEBAA NIA HUSU FINANSIAMENTO HUSI OGE TOTAL USD 900 MILIAUN BA TEMPO BADAK. NIA KOALIA DUNI HO HAU ATU FO APOYO BA NIA PEDIDO IDA NE'E DURANTE DEBATE OGE TANBA LA HETAN APOYO NE'E NIA SAI KEDAS KONTRA BA ZEESM.”

Prezidente ZEESM mos dehan iha rede sosial ida ne’eba katak jurista ida ne’e la hatene lei no sei presiza ba estuda tan.
.

“Maka USD 217 MILHÕES BA RAEOA/ ZEESM INKONSTITUSIONAL ENTAUN HAU HUSU:
1. OSAN MAXIMU HIRA MAKA BELE TAU BA RAEOA/ZEESM ATU LABELE KONSIDERA SAI INKONSTITUSIONAL? 
2. TANBA SA IHA MAXIMU IDA NE'E?
3. ARTIGO IDA NEBE'E IHA KONSTITUISAUN MAKA DEFINI MAXIMU IDA NE'E?
JURISTA.IDA NEBE'E .MAKA KOALIA HANESA NE'E DIAK LIU BA ENTREGA FALI NIA DIPLOMA BA UNIVERSIDADE NO HAHU ESTUDA FALI HUSI SEMESTER PRIMEIRO.”, hakerek Mari Alkatiri iha nia Facebook.

Ha’u admira teb-tebes katak lider nasaun nomos ema FRETILIN bele koalia aat liu labarik eskola ida no la aseita ema halo kritika ba projeitu ke nia kaer, tanba uainhira imi sai figura publiku ida, imi iha dever hodi simu kritika hosi se se de’it, aat liu tan uainhira  imi kaer povu nia osan no lakohi simu ami nia kritika. Karik imi hanoin katak osan publiku imi nia ka? 

Ema barak preokupa osan Governu ke fakar ba projeitu ZEESM, ema barak nomos ema boot, ida mak ita nia líder masimu, Taur Matan Ruak. Ita nia Prezidente tan nune’e mak  veta no jornal balun dehan katak foin haruka ba Tribunal Rekursu hodi hare’e karik iten balun inkonstitusional ka lae? Ema hotu hakarak vinga Alkatiri? Ka preokupa ho osan povu nian ke Rui Araujo nia governu fakar tuir de’it sira nia hakarak no sama povu nia direitu iha distritu seluk? Iha ona estudu independenti ida kona ba viabilidade projetu boot ida ne’e ka lae? Ka malae portugues sira mak fo'o sira nia opiniaun arbiru de'it? 

Mari Alkatiri laos Nai Maromak, ita Timor Oan deve saida lolos ba nia? Ita labele haree lider sira hanesan Maromak tenki deskonfia duni sira uainhira sira kaer osan ho montante boot ida no osan ida ne’e osan povu nian. Imi sei lembra ka lae se mak inventa Pensaun Vitalisia? Líder FRETILIN loos ka lae? Pensaun Vitalisia habokur lolos se? Habokur de’it grupu kikoan ida no to’o agora fakar de’it osan ba hariku ema balun. Imi keta haluha katak Pensaun Vitalisia, lei imoral no korupta ida ne’e Alkatiri nia tempu mak halo. Husu mos ba senor Alkatiri saida lolos mak akontese iha negosiu boot ida ba sosa roo ba Oekussi, negosiu ke Alkatiri halo ho malae ida naran Luis Pite?

Ha’u hakarak aviza ba Timor Oan hotu hodi matan mos ho malae portugues sira, tanba tuir malae ida, nia dehan katak “iha mafia foun iha Timor no portugues sira mak domina iha laran”, liafuan ida ne’e malae portugues ida rasik mak konta mai ha’u, malae ne’e mos dehan ba ita kuidadu tanba foin malae barak sai husi Angola no sira bele buka fatin seluk hodi halo sira nia “jogadas foer". Malae hira mak envolve iha projeitu ZEESM? Loke matan…

Tanba iha deskonfiansa barak ba projeiru ZEESM diak liu duni haruka ba Tribunal Rekursu hodi haree karik sira komete ilegalidade ruma ka lae? Mari halo ona negosiu aat ida uainhira hakarak sosa roo ba Oekusi, hola tan aviaun ida. Ita tenki kuidadu tanba sira fakar saugati, Timor Oan nia osan, no aban bainrua karik Oekussi sai frakasu boot ida (bele!) se mak ba responsaviliza ba millaun ka billaun governu injeta ba ZEESM ohin loron? 

Mai ita hotu proteje Povu Maubere hosi kolonialismu foun, explorasaun foun! Mai ita dehan lae ba ema sira ne’ebe hanoin katak sira boot liu ema hotu no iha alerjia ba kritika. Mai ita nafatin kritika sira hodi hanorin sira katak patrimoniu povu Maubere la’os sira nian maibe ita hotu nian.
.
Mari Alkatiri karik nafatin ho alerjia ba kritika antaun rezigna aan no ba deskansa tanba to’o ona lideransa 1975 nian, tempu ona sira ba deskansa tanba sira nia tempu liu ona. Saida mak Mari hakerek iha nia Facebook uainhira ema ida halo kritika ba nia  halo nia aan rasik moe no hamoe ita nia nasaun tebes. FRETILIN lakon ona sentidu demokrasia, sira foin instaura fali ditadura iha partidu historiku  nia laran.

Lider sira hakarak ka lakohi tenke simu kritika duni, se lakohi simu antaun lalika kaer kargu publiku ida, loke kiosk ida iha dalan ninin no publiku sei la sateia sira. 

Karik Alkatiri bele loke kiosk ida iha Oekusi?
.

quarta-feira, 13 de janeiro de 2016

OGE 2016: Fundu Balun Taur Bele Lori ba Tribunal

.
Foto de Zizi Linda
Jornal Nacional Diário - 13 de janeiro de 2016

Fundu balu iha Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2016 ne’ebe Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, veta bele lori ba Tribunal Rekursu (TR) hodi hare ninia inkonstitusionalidade, maibe la’os orsamentu tomak.

Vise Prezidente Parlamentu Nasional (PN), Adriano do Nascimento, hateten, Orsamentu Jeral Estadu 2016 ne’ebe seidauk promulga la fo inpaktu ba iha orgaun ezekutador, tanba Governu uja osan duadesimu.

“Agora Prezidente tenki promulga tuir konstitusaun, hau lafiar prezidente atu hatete inkonstitusional ba orsamentu tomak, asuntu balun ne’ebe prezidente preukupa kona ba fundu ida ne’e mak bele lori ba tribunal,” dehan Adriano ba Jornalista sira iha uma fukun PN, Tersa (12/01/2016).

Deputado bankada PD ne’e hatutan tan, orsamentu doadesimu katak tuir lei Estadu rai hela no bele uza nasaun iha situasaun ne’ebe krize bele uza no prezidente dizolve parlamentu ho Governu laiha osan ou la aprova orsamentu bele uza.

“Hanesan agora dadaun se prezidente veta lori ba tribunal, orsamentu tarde ita bele uza doadesimu, tanba orsamentu duadesimu ne’e atu finansia deit orsamentu Estadu rekorente ba funsionariu sira nia osan,” dehan Adriano.

Iha fatin hanesan Vice Prezidente Parlamentu Nasional, Aderito Hugo da Costa dehan mos katak, OJE la iha mudansa nein ida halo duni apresiasaun fo ba bankada sira hodi hato sira nia pozisaun tuir mensagen prezidente republika ninian.

“Konfirmasaun ne’ebe halo ho rejultadu unanimidade, agora iha hela periode ida loron 8 nian ita hein to prezidente ejerse ninia kompetensia tomak ne’ebe mak iha tan ne’e ita hein deit,” dehan Aderito Hugo.

Deputadu Bankada FRETILIN, Francisco Miranda Branco dehan, orsamentu ne’e implikasaun ba Estadu tomak, funsionamentu makina Estadu, funsionamentu programa dezenvolvimentu nasional kuandu prezidente la halo promulgasaun.

“Hau fiar prezidente iha loron 8 sei promulga, se la promulga ne’e ita koalia ona posibilidade situasaun normal ona, tanba ita lakumpri ona konstitusaun ne’ebe haruka konsulta uluk ba tribunal kuandu iha posibilidade inkonstitusionalidade,” dehan Branco. Mia
.

Orsamentu Aloka ba ZEESM Inkonstitusional

.

Suara Timor Lorosae - 13 de janeiro de 2016

DILI- Jurista iha Timor Leste konsidera Parlamentu Nasional (PN) aprova Orsamentu Jeral Estadu (OJE), 2016 ho montante Millaun 217 ba ZEESM nee inkostitusional, tamba la responde ba nesesidadade povu iha baze.

Lia hirak nee hatoo husi Jurista Manuel Tilman, ba STL iha nia knar fatin, Pantai Kelapa, Dili, Tersa (12/01/2016).

Orsamentu ba ZEEMS nee Inkonstitusional, tamba Oecusse nee Prezidente ZEESM Mari Alkatiri dehan Zona Otonomia, laos kompania maka otonomia. Tamba ZEESM nee prozetu ekonomiku, laos puder lokal no sentra, tamba nee nia tenki iha Munisipiu Oecusse nia okos, laos nia sai fali rejiaun,” hateten Tilman.

Eis Deputadu nee mos salienta liu tan katak Prezidente ZEESM Mari Alkatiri sosa aviaun ida ho Millaun 7, la liu husi vistu previu Tribunal Recursu, nunee mos orsamentu nee la tama iha Orsamentu Jeral Estadu, depois halo fiskalizasaun deit mos la bele, nee la tuir ona lei neebe vigora iha TL.

Iha parte seluk Observador Politika Hernanio de Olivera hateten Governu iha interese atu hadia nasaun nee ba oin, maibe sira la hare povu nia terus.Joao Anibal
.

domingo, 10 de janeiro de 2016

Deputadu Natalino bosokteen koko lohi povu no kria instabilidade iha rai laran

.

Arsenio Fretilino

Ha’u la dun admiradu uainhira Parlamentu halo konfirmasaun ba Orsamente Estadu nian ba tinan 2016 tanba ita hotu hatene katak FRETILIN NO CNRT sira iha intrese hodi aprova tanba projeitu ZEESM no Tasi Mane, deputa du sira tur iha Parlamentu la’os hodi defendi povu maibe defendi sira nia patraun sira.

Veto TMR nian ne’e normal hela iha sosiedade demokratiku ida, ita labele dehan katak veto tanba vingansa ka intrese politiku tanba tinan ida liu ba, Maun Taur promulga maibe hakerek surat ida ba PN hodi sira hadia setor balun. Deputa du  sira la rona, hakarak mak naok no hanehan povu hodi sira nia bolsu nakonu ho osan povu nian.

Deputa du  sira ema bosokten, naokten no defende deit mak naok, hanehan no aat liu tan balun iha korajen hodi mai ba imprensa no bosok ho sira nia nehan hotu, izemplu ida diak mak deputa du CNRT nian, Natalino dos Santos. Ha’u hakarak foo alerta ba povu tomak hodi la fiar buatamak ida ne’e tanba nia hakarak lohi povu nomos kria instabilidade iha ita nia rai doben.

Ita halo lai analize badak ida kona ba deputa du Natalino dos Santos: Loron balun liu ba deputa du  ida ne’e fo sai deklarasaun katak nia rona notisia veto hosi jornal sira no nia mos dehan  katak Maun Taur la tuir lei tanba la haruka mensajen ba Parlamentu Nasional.
.

“Bankada CNRT hakarak fo hatene ba publiku, ba povo tomak, katak Parlamento Nasional nunka simu alerta ida ne’e, no bankada CNRT la konkorda simu mensagem liu husi jornais, tanba Konstituisaun dehan, iha artigo 86º hateten, prezidente Republika nia kompetensia kona ba orgauns sira seluk, katak, Dirije ka haruka mensajem ba Parlamento Nasional. Bankada CNRT temi ida ne’e, atu hatudu deit katak Parlamentu Nasional labele simu mensajem husi Presidente, liu husi jornais,” Natalino aprofunda tan”. Jornal Nacional Diário.
.
Deputadu Natalino dos Santos ema Bosokteen la halimar, asu han ona ninia moe. Tanba sa mak deputa du ida ne’e hakarak lohi povu no hatun Maun Taur nia naran? Imi hanoin katak Maun Taur Maufeuk no Mautabele  hanesan imi ka? Tanba ema hanesan Maun Taur mak imi ohin loron tur iha PN no hatenu aat liu asu fuik, imi nia moe iha ne’ebe lolos?
.

Ha’u bolu deputa du Natalino bosokten tanba ami iha prova katak Maun Taur haruka duni mensajen tuir lei ba Parlamentu Nasional no ami mos hatene katak Prezidenti PN haruka ba bankada hotu-hotu, ne’ebe saida deit mak deputa du Natalino dehan la loos no tuir hau nia hanoin nia bosok publiku no iha objetivu hodi kria instabilidade iha ita nia rai, karik PN no deputa du sira bele halo rezolusaun ida hodi PNTL kaer Natalino hodi nia ba hatan iha tribunal tanba koko kria instabilidade iha ita nia rai doben. Bele ka lae? Hasae rezolusaun ida ho karater urjensia hanesan imi halo ba Pae Mauk………………

Uainhira Maun Taur fo’o veto ba OJE nia hatudu ba ita hotu katak iha setor balun ke nia la konkorda no Maun Taur ema matenek loos, agora imi ezekuta ka la ezekuta Governu no deputa du sira nia responsavilidade, Maun Taur nia liman moos loos, iha povu nia matan Maun Taur la sala……….

Ema balun dehan iha Facebook katak karik Maun Taur la ba promulga dala ida tan. Ha’u dehan ba imi, imi keta beik… Maun Taur laiha dalan seluk, tenki promulga duni no Maun Taur laos beik hodi ba hasoru ita nia Lei Inan, maibe Maun Taur sei iha poder balun, ida mak hamonu Governu ida ne’e tanba ita nia Konstituisaun fo’o dalan duni ba nia halo ida ne’e karik Governu no deputa du sira la servisu ho diak. 

Hau mak Maun Taur hau ezizi ba deputa du Natalino hodi husu deskulpa ba povu tomak tanba ho ninia deklarasaun  bosok nia koko lohi povu nomos ezizi ba nia hatoo deskulpa mos ba Maun Taur. Tur iha Uma Fukun invez halo servisu hodi hadia povu nia moris foo sai deit lia bosok hodi kria instabilidade iha rai laran.

Deputadu Natalino dos Santos maufeuk duni, bosokteen la halimar! Moe laiha liu!

Viva Maun Taur!
.

sexta-feira, 8 de janeiro de 2016

Sosiadade Sivil Konsidera Deklarasaun Politika CNRT-Fretilin Nee Vingansa

.

Suara Timor Lorosae - 08 de janeiro de 2016

DILI – Sosiadade Sivil apoiu Prezidente Republika veta OJE 2016 no konsidera deklarasaun politika husi partidu boot rua hanesan CNRT no Fretilin hanesan vingansa.

Deklarasaun nee fo sai husi Peskijador Organijasaun Non Govermental (ONG) Lao Hamutuk, Juvinal Dias, ba jornalista sira iha uma fukun Parlamentu Nasional (PN) wainhira remata akompaina diskusaun OJE 2016 neebe lidera husi Primeiru Ministru Rui Maria de Araujo. Prezidenti veto OJE nee veto ida neebe atu ajuda povu hodi hetan asesu neebe mak moris diak liu tan, infelismente deklarasaun politika neebe mak ohin fo sai nee (CNRT-Fretilin) hau hanoin nee deklarasaun nebe vigansa mais defensive tanba sira koko atu hatan laos ho realistiku maibe ho politika deit tanba nee deklarasaun neebe hatoo husu CNRT no Fretilin nee sei la ajuda povu atu hetan moris diak,” dehan Juvinal Dias.

Nia hatutan husi Sosiadade Sivi apresia tebes ho deklarasaun husi bankada Partidu Demokratiku (PD) nian neebe husu Parlamentu Nasional atu iha fuan boot no hanoin boot ba povu, tanba tuir nia desijaun neebe fo sai husi Prezidente Republika nee hare liu ba povu nia moris nomos kontiudu orsamentu rasik, tanba kontiudu OJE 2016 nee rasik dook husu povu nia moris. Iha fatin hanesan Perkijador husi ONG Luta hamutuk, Elio Pereira Gimaraes, mos hatete deklarasaun neebe mak hoto husi bankada CNRT no Fretilin nee politiku, maibe laos bajeia ba analisia no dadus neebe mak relevante ba povu nia moris.

Nunee mos ho Primeiru Ministru, Rui Maria de Araujo, mos hatete impaktu bot tebes ba dezenvolvimentu Timor Leste nian no wainhira halo mudansa maka sei halo mudansa hotu kedan tanba nee orsamentu jeral estadu 2016 sei mantein nafati lori ba PR. Thomas Sanches

Foto daqui.
.

Deputados timorenses reiteram defesa de Orçamento do Estado vetado pelo Presidente

.

Díli, 08 dez (Lusa) - As principais bancadas parlamentares timorenses reiteraram hoje a defesa do Orçamento do Estado para 2016, vetado pelo Presidente da República no final de dezembro, mas a terceira força política, o Partido Democrático, pediu "mais reflexão".
 
O Parlamento Nacional de Timor-Leste está hoje reunido em plenário extraordinário para reapreciar o decreto do Orçamento Geral do Estado para 2016, vetado a 29 de dezembro pelo chefe de Estado.
 
Taur Matan Ruak informou ter vetado o orçamento por discordar de "investimentos em projetos de infraestruturas sem retorno efetivo, como a Zona Especial de Economia Social de Mercado (ZEESM) ou o projeto Tasi Mane, ao mesmo tempo que se diminui a despesa pública em setores como a Saúde, a Educação e a Agricultura", devolvendo o diploma ao parlamento.
 
Em resposta, o primeiro-ministro, Rui Araújo, abriu o debate de hoje defendendo as contas públicas para este ano e os investimentos previstos que, recordou, se inserem na estratégia nacional de desenvolvimento e no programa do Governo.
.
 
 
O líder da bancada do CNRT (Congresso Nacional para a Reconstrução de Timor-Leste), Natalino Nascimento, defendeu a proposta de orçamento, insistindo que a aposta nas infraestruturas é essencial para o desenvolvimento do país e que todo o processo foi feito com amplo debate parlamentar e procurando o consenso nacional.
 
Numa intervenção em que criticou os gastos da Presidência da República, em assessores e visitas aos distritos, Natalino do Nascimento disse que "não há milagres".
 
"Tudo isto faz parte da construção do Estado, da construção da nação", disse, reafirmando "a confiança política no VI Governo".
 
O líder da bancada da Fretilin (Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente), Aniceto Guterres Lopes, recordou que esta foi a primeira vez na história do país que o chefe de Estado optou pelo veto político do Orçamento do Estado (OE) , poder que "nunca foi usado no passado, mesmo em tempos de crise política" como os de 2006.
 
Considerando que os governos continuam a respeitar o princípio da racionalização dos recursos, disse que o orçamento aposta no desenvolvimento de infraestruturas e do capital humano e na melhoria das condições de vida da população.
 
"O Governo reconhece que as receitas domésticas continuam a ser pequenas e que o OE está muito dependente do setor petrolífero. Está a corrigir isso", acrescentou Aniceto Guterres Lopes, que defendeu ainda a aposta em projetos como a zona exclusiva de Oecusse e Tasi Mane e a prioridade dada à construção de infraestruturas básicas, que considerou essenciais para o desenvolvimento do país.
 
Já Lurdes Bessa, do Partido Democrático (PD), recordou que o veto é um exercício constitucional que faz parte da relação entre os órgãos de soberania e deve ser visto como sintoma da qualidade da democracia timorense.
 
Notando a preocupação lógica com a população, Lurdes Bessa disse que é importante alargar o atual consenso nacional a todos os órgãos de soberania e à sociedade civil e mostrou-se preocupada com os grandes projetos questionados pelo chefe de Estado.
 
"O PD não tem confiança total e certeza nos megaprojetos porque o Governo ainda não apresentou estudos detalhados sobre esses projetos. E não tem confiança total na transparência destes gastos", disse.
 
"O Presidente da República pede para refletir. O preço do barril do crude previsto para este ano é metade do considerado no OE. Existe ou não necessidade de refletir?", questionou.
 
José Luis Guterres, da Frente Mudança, também se referiu ao contexto internacional e ao impacto no preço do crude - essencial para as contas públicas timorenses - apelando ao consenso nacional "para fazer melhor".
 
Se o OE for de novo aprovado pelo parlamento, será outra vez remetido ao chefe de Estado, que tem oito dias para o promulgar.
 
ASP // MP
Lusa/Fim

Foto daqui.
.