sexta-feira, 26 de maio de 2017

Taur-Mari no Kalbuadi Poténsia ba Xefe Governu

.

Timor Post - 26 de Maio de 2017 -  Transcrição  de José Salvação para o Timor Hau Nian Doben

Dili - Observador politika hosi Universidade Nasional Timor Lorosa'e (UNTL) Camilio Ximenes hatete, iha posibilidade bo'ot Taur Matan Ruak, Mari Alkatiri, Francisco Kalbualdi Lay maka sei sai Primeiru Ministru Governo foun tuir mai.

Camilio hatete, maske iha partidu barak maka sei kompete iha eleisaun Parlamentar tinan ne'e, maibé partidu boot tolu hanesan CNRT, FRETILIN no PLP maka sei hadau malu hodi sai vensedor.

Haree ba estrutura partidu tolu ninian, iha posibilidade figura tolu ne'e sei hadau malu kargu Primeiru Ministru. Figura tolu ne'e iha posibilidade boot tanba mesak ema ne'ebé iha esperiensia di'ak.

"Ha'u hanoin sira nain tolu ne'e sem duvida maibé konforme manual politika partidu ninian, maibé atu sa'e ba Primeiru Ministru ne'e primeiru maka partidu ne'e tenke manán, tanba ita nia Konstituisaun ne'e ko'alia hanesan ne'e, "dehan Camilo ba Timor Post iha UNTL, Kaikoli, Díli, Kuarta (24-05).

Nia hatutan, partidu ne'ebé naka forma governu ne'e partidu ida ne'ebe maka ne'ebé maka aliansa ou partidu ida ne'ebé maka manán, pur exemplu persiza hetan kadeira 33 iha Parlamentu atu garante pezu politiku iha Parlamentu,

Nia sublinã, ema hotu hatete katak Alkatiri ema ne'ebé matenek, iha tan Francisco Kalbuadi ne'ebé maka periodu rua ka'er pasta Minstru, Taur Matan Ruak ne'ebé maka durante tinan 24 iha ai laran, tinan 10 lidera F-FDTL no tinan lima Prezidente Repúblika agora ba Prezidente Partidu,

"Tanba ne'e ha'u hanoin posibilidade iha hotu, ita sosiedade bele iha hanoin oin-oin kona ba sira nain tolu ne'e, maibé buat hotu deside iha eleisaun, tanba eleisaun hanesan eventu importante ida ne'ebé ita hatebe se maka meilor entre sira nain tolu ne'e, " katak nia.

Nia dehan, se to'o iha eleisaun maka sosiedade hotu hanoin katak figura ne'ebé maka agora foin mosu ne'e maka di'ak liu pronto, mas ita la vota ba figura ne'e ninia individual maibé ita mos tenke vota ba ninia partidu," tenik nia.

Nia dehan, kompara ho futebol karik nain tolu ne'e iha posibilidade ba tama ba final, maibé lolos ne'e sira nain haat parese ba semi-final, ruaba final tanba tenke sura ho PD tanba iha PD laran ne'e ema ne'ebá mesak potensial no sira mos inklina an ba kuartu governu to'o mai sestu governu.

FORMA PARTIDU 

Portanto relasiona ho deklarasaun Xanana Gusmão ne'ebé hatete jerasaun foun seidauk bele ka'er ukun, tuir Camilo, ida la'os kestaun, tanba agora ne'e se maka atu ka'er ukun tenke forma nia partidu.

Partidu maka hanesan instrumentu ida, se nia partidu maka manán maka bele ka'er ukun, ida ne'e refleta ba sistema governasaun ne'ebé maka aplika iha nasaun demokratiku.

"Ha'u hanoin ne'e hanoin di'ak hosi maun boot maibé maun boot tenke hateke ba kotuk, sistema governasaun monarkia ka demokrasia, tanba se maka atu ka'er ukun tenke forma partidu hanesan instrumentu ka eskada ida para ema sa'e, se jerasaun foun maibé nia tama iha partido politiku ninia partidu maka manán, klaru nia tenke forma governu," dehan Camilio.

Tanba ne'e tuir Camilio jerasaun foun ho tuan iha direitu hanesan tanba Timor-Leste la'os implementa sistema Monarkia.

Demokrasia katak se maka ka'er ukun hetan poder politiko, tenke forma partido. Depois nia partidu manán forma governu klaru ona lei Konstituisaun garante ne'ebé lalika tau kestaun maun boot ninian.

Tanba ne'e tuir nia hanoin, lider sira naka sala tanba distingui jerasaun foun ne'e hahu iha sa tinan, depois jerasaun tuan ne'e iha sa tinan, tanba momentu referendum ema hotu tantu jerasaun tuan no foun hotu hotu ba vota ba referendum.

Camilio konsidera ohin loron ukun aan maibé hasoru limitasaun rekursu tanba ita haboot tiha estrutura governu inklui partidu nian nune'e fahe poder ba malu enkuantu dezenvolvimentu la'o la di'ak.

Hanoin jerasaun tuan persiza tenke kompreende didi'ak liuliu dala barak ko'alia unidade maibé sobu malu. 

Labele rauikultura ne'ebé a'at ba ninia jerasaun foun sira tanba rai kultura a'at hanorin jerasaun foun sira atu halo tuir nafatin kultura a'at ne'ebé kuda metin ona.

Entaun komportamentu no hahalok a'at sira tenke so'e. Tenke fo oportunidade ba jerasaun foun sira atu aprende hamutuk ho jerasaun tuan sira. (mj3)
.

Lei Mineiru: lisensa ba luku iha rai okos, estraga rai murak

.
Juvinal Dias
Juvinal Dias - Peskizadór ba asuntu ekonomia no rekursu naturais iha ONG La’o Hamutuk

Daudauk ne’e, Parlamentu Nasional Timor-Leste hala’o hela diskusaun kona-ba ezbosu Kódigu Minéiru. Ezbosu ida ne’e aprova tiha ona hosi Konsellu Ministru iha Agostu 2016 liu ba, hafoin iha tinan rua nia laran hala’o diskusaun segredu no revizaun lubuk ne’ebé lidera hosi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerais (MPRM). 

Ezbosu lei ida ne’e hatuur hela inisiativa Governu Timor-Leste atu iha regulamentasaun ida atu hadalan atividade minéiru. Governu hanoin Lei ne’e nudár buat “importáncia extrema” mai Timor-Leste, atu apoiu dezenvolvimentu no kreximentu ekonómiku no prosperidade nasaun nian. 

Maske nune’e, atu asegura benefísiu ba povu, Lei labele fó de’it insentivu legal forte ba investidores sira atu buka riku-soin iha rai okos, maibé presiza konteúdu legal ida ne’ebé bele lori estadu hodi halo protesaun ba meiu ambiente iha Timor-Leste. Lei tenke konsidera asuntu importante sira hanesan kondisaun jeografiku, ekonómiku, sosiál, ambientál no mós prinsipiu polítika mundiál seluk ne’ebé daudauk ne’e Timor-Leste adere tiha ona.

Artigu ida ne’e sei ko’alia oinsá minériu ida ne’e sei fó impaktu ba Timor-Leste, inklui lori esperiénsia sira hosi rai seluk nudár lisaun. No espera katak ideia sira ne’ebé mai hosi artigu ida ne’e bele sai konsiderasaun ba Parlamentu Nasional bainhira halo sira nia desizaun, no mós bele ajuda povu Timor-Leste, liu-liu komunidade sira ne’ebé sira nia rai iha poténsia tama iha area minériu hodi bele komprende risku no benefísiu sira hodi indústria minériu ba sira nia moris.

Molok introduz lei foun, ita presiza aprende hosi rai seluk nia esperiénsia.

Vantajen ne’ebé indústria minériu bele lori ba estadu ida mak fornese rendimentu ba estadu, kriasaun kampu traballu, no mós kria oportunidade ekonómiku sira seluk. Rai sira balu hanesan Australia no Afrika do Súl nia indústria minériu nudár indústria primária ne’ebé importante no mós fó kontribuisaun boot ba sira nia ekonomia.

Maibé mós iha nasaun lubuk mak bainhira hala’o atividade esploitasaun ba nia riku-soin minéiru dala barak iha istória nakukun kona-ba estragus ambientál, pobreza, konflitu no moris iha klima laiha demokratizasaun. Iha rai sira ne’e, atu asegura benefísiu ba kompañia, governantes ka elites sira nia interese, ukun na’in sira sempre uza sira nia podér polítiku, legal no ekonómiku hodi limita ka halakon direitu povu nian hodi labele ko’alia sai kona-ba sira nia direitu. Guerra sivíl iha Sierra Leone, Angola, Congo, korrupsaun no konflitu iha Indonézia no mós maljestaun iha Filipina nudár ezemplu hosi implikasaun atividade minéiru nian ba moris sosiál, demokrasia no governasaun iha nasaun produtór ida.

Iha rai Papua Osidentál, kompañia Freeport hosi Estadus Unidus halo hela esploitasaun ba osan mean no cobre (copper). Maske prodús osan ba Governu sentrál Indonézia nian no governu provínsia iha Papua, maibé osan sira ne’e falla atu liberta povu Papua sira hosi pobreza no konflitu naruk nia laran. Foho lubuk mak lakon tiha ona, mota barak mak kontaminadu ona, no violénsia hosi autoridade militár sira hasoru ema indijena kontinua buras. Interese atu asegura osan ba Governu Jakarta halo militár mak sai tiha vanguarda ba interese kompañia sira nian, no mós valor hosi rekursu sira ne’e mak halo tanba sá Jakarta lakohi husik Papua oan sira hodi halo determinasaun ba sira nia futuru rasik.

Istória negra Timor-Leste nian durante okupasaun Indonézia nian mós la sees hosi esploitasaun rekursu minerais sira ne’ebé maioria hala’o hosi kompañia sira ne’ebé hetan apoiu hosi militár Indonesia. Atividade estrativa ba mármore iha parte Ilimanu, Manatutu nudár ezemplu oinsá Militár Indonézia hetan benefísiu hosi okupasaun ne’e rasik, liu hosi PT Marmer Timor-Timur, ramu hosi PT Batara Indra Group, kompañia Indonézia nian ida ne’ebé hetan influensia boot hosi Jenerais Indonéziu sira ne’ebé pertense ba iha operasaun Seroja durante invazaun Indonézia mai iha Timor-Leste.

Timor-Leste tenke aprende hosi nia esperiénsia rasik iha tempu okupasaun nian, no mós hosi nasaun sira seluk nian ne’ebé labele jere sira nia minéiru ba povu nia benefísiu. Nune’e, bainhira Timor-Leste iha ona rejime atu hadalan atividade minéiru, problema ba komunidade lokál sira ne’ebé hela iha area afektadu sira sei aumenta mos. Impaktu negativu sira ne’e bele akontese hosi fatór intensional ka mosu tanba asidente, bele akontese durante faze konstrusaun, hosi operasaun normal, nakfera, fakar ka akontese depois projetu ida remata ona. Perigu sira ne’e presiza tempu barak molok ita bele sente, hanesan kankru, abortu ka hamenus ka estraga produsaun agrikultura nian.

Dala barak impaktu negativu sira hosi minéiru ne’e boot liu kompara ho benefísiu sira ne’ebé sidadaun sira ne’e sei hetan. Benefísiu barak hosi minéiru ne’e sei halai liu ba kompañia minéiru bo-boot sira ne’ebé maioria mai hosi rai seluk, no produtu minéiru nian sei benefisia konsumidór sira hosi rai seluk. Governu ho Parlamentu iha knar atu asegura sidadaun Timor-Leste nia benefísiu no Proteje didi’ak meiu-ambiente no boli nafatin riku-soin rai nian hanesan Konstituisaun RDTL hateten, duke halo lei ne’ebé hadalan estragus ba ambientál.

Ameasa hosi fo’er kímiku ba ita nia ambientál.

Timor-Leste ne’e nudár nasaun hosi metade illa ki’ik ida, sei laiha rekursu minériu barak hanesan nasaun seluk iha no mós la apropriadu atu halo atividade minéiru. Minéiru bele halo degradasaun rai, halo kloot area ba abitasaun, agrikultura no mós atividade ekonómiku sira seluk. Foho as sira ka rai furak sira bele lakon de’it iha mapa Timor-Leste bainhira ita fó ona lisensa ba kompañia minéiru ruma atu esploita. 

Vejetasaun no biodiversidade ne’e loloos presiza hetan protesaun tenke iha ameasa nia laran. Parte balu, hanesan area iha Ilimanu sei hetan ameasa hosi poténsia ba estrasaun mármore, Caisidu iha Baucau tanba iha poténsia ba estrasaun material sira ba simentu, inklui fatin poténsia sira seluk. Foer hosi estrasaun minéiru halo fo’er ba bee rai nian, rai no mós tasi hodi hamate organizmu sira ne’ebé moris iha ne’ebá. Perigu sira ne’e akontese tanba atividade minéiru sira sempre prodús ka presiza material kímika lubuk sira atu fera fatuk, ke’e rai ka fase produtu sira. Residu kímiku sira ne’e sei soe sai ba tasi, mota ka ár nudár dalan fasil liu atu soe fo’er sira ne’e. Iha estrasaun osan mean, merkúriu nudár matéria kímika ida ne’ebé importante tebes maske perigu tebes ba ema nia saúde.

Infelizmente, ezbosu lei ida ne’e la hatuur prinsipiu klaru kona-ba responsabilidade legal kompañia sira nian hodi asegura protesaun ba komunidade sira, sira nia subsistensia no sira nia ambientál. Perigu ida mak, artigu kona-ba jestaun ambientál ne’e foka liu ba fo’er ki’ik sira hanesan rai rahun duke foka ba iha material kímika perigozu sira. Nune’e mós, laiha artigu ida ne’ebé define ho klaru kona-ba estandarte ba ambientál, saúde no seguransa atu kompañia minériu sira hodi bele halo tuir, maske kontinua hateten katak indústria minéiru iha Timor-Leste sei halo tuir pratika di’ak sira ne’ebé sai padraun iha indústria minéiru nian. Buat ida ne’ebé ita labele haluha mak padraun sira ne’ebé aseitavel iha indústria minéiru sira ne’e la signifika nudár padraun ne’ebé di’ak ba povu nia moris. Aleinde ne’e, “Boas Praticas da Indústria Minéiru” ne’e la define ho klaru, nune’e buat ne’e laiha forsa legal ida, katak objetivu ne’ebé la vale ida.

Buat prinsipál seluk ne’ebé sai tiha preokupasaun ba iha protesaun ambientál tuir lei minériu ida ne’e mak laiha foka ba obrigasaun kompañia sira nian atu halo desmantelamentu ka rekuperasaun ba area minériu nian ba kondisaun ida antes nian. Ezbosu lei ida ne’e fó abrigu de’it atu Governu bele foti area mineiru nian hosi kompañia ida bainhira kompañia abandona ona area refere, maibé la obriga kompañia minériu ida atu halo desmantelamentu ba area ida ne’ebé antes ne’e nia halo hela nia atividade minériu. Provizaun fraku ne’e fó vantajen boot liu ba iha kompañia minériu sira.

Ita nia vontade ba jestaun fo’er kímiku nian sei fraku.

Buat importante ida ne’ebé durante ne’e sai tiha obstákulu estadu nian hodi asegura protesaun ambientál iha Timor-Leste mak ita nia vontade instituisaun reguladór ba ambientál ba jestaun fo’er kímiku nian sei fraku tebes. Iha kazu barak mak reguladór ambientál nian falla atu ejerse sira nia funsaun tuir mandatu legal sira ne’ebé nia iha tanba falta rekursu umanu, finanseiru no mós tanba intervensaun polítika ida ne’ebé maka’as ba sira nia knar. Nune’e, rejime jurídiku ida ne’e sei halo Timor-Leste sai vulneravel ba fo’er kímiku sira hosi estrasaun minéiru ba ita nia setór turizmu, saúde no rendimentu peskadór no agrikultór sira ne’ebé sadere sira nia moris ba bee, tasi no rai.

Bainhira regulasaun sira fraku, ne’e sei halo kompañia sira fasil hodi viola prinsipiu legal. Iha projetu barak iha Timor-Leste ne’ebé la halo nia avaliasaun impaktu ambientál, dalan mandatóriu ida ne’ebé loloos tenke halo tuir molok implementa projetu boot sira.

Violasaun hosi kompañia sira ne’e nudár ezemplu hosi Timor-Leste nia vulnerabilidade ba ameasa hosi projetu boot sira, ne’ebé nia na’in sira sempre lakohi kumpre ita nia regra sira. Nee ezemplu ida oinsá servisu diresaun ambientál governu nian tenke hakru’uk ba instituisaun ne’ebé nia servisu mak atu promove setór petroleum no mineral nian, no kompañia sira ne’ebé iha podér finanseiru no iha polítika maka’as, duke proteje sidadaun sira nia moris.

Karik Timor-Leste iha duni rekursu minériu ne’ebé iha valor boot iha rai okos, maibé ita nia instituisaun sira no ita nia kapasidade laiha atu proteje ita nia povu sira hosi impaktu negativu hosi minéiru, rekursu ne’e kontinua ona sai tiha Timor-Leste nia riku-soin iha rai okos. No bele dezenvolve bainhira Timor-Leste haforsa tiha ona nia sistema reguladór nian, liu hosi fokus hodi implementa uluk lai nia prosedimentu lisensiamentu ambientál nian ho efetivu no forte, duke hahú introduz lei foun, todan no kompleksu.

Timor-Leste nia servisu diresaun ne’ebé tutela ba servisu lisensiamentu ambientál nian tenke hetan apoiu entermus finanseiru no rekursu umanu ne’ebé di’ak, no presiza hetan independénsia polítika atu foti desizaun ba proteje ita nia ambiente ho efetivu liu.

Kazu eviksaun rai sei barak, maka’as no inevitavel.

Bainhira Timor-Leste inísia ona nia indústria minériu, kazu sira eviksaun ba rai komunitária sei barak, maka’as no inevitavel. Komunidade sira bele de’it iha direitu atu hetan kompensasaun no laiha direitu atu la entrega. Sira tenke hakru’uk ba desizaun estadu no kompañia sira bainhira sira nia rai ne’e tama ona iha kategoria rai ba domíniu públiku hanesan hatuur ona iha Proposta de Lei Ba Rai ida ne’ebé aprova ona hosi Parlamentu no hein hela desizaun promulgasaun ka veto hosi Prezidente da Repúblika.

Ezbosu Lei minéiru ida ne’e mós introduz hela limitasaun ida ba direitu komunidade sira nian, mak la fó atensaun ba konsulta públiku ho komunidade molok halo “Abertura, encerramento e redefinição de áreas” minéiru nian. Dala barak violasaun ba direitu komunidade lokál akontese tanba lejizlasaun la konsidera sira nia ezisténsia no mós sira nia lian. Esperiénsia ida mak eviksaun komunidade sira iha Suai tanba projetu Tasi Mane iha Suai ne’ebé MPRM - TimorGAP inísia, tenke sai sasukat hosi Parlamentu molok aprova lei ida ne’e.

Limitasaun ida ne’e kontradikte ho evolusaun sira iha pratika indústria minériu ka projetu sira hanesan ne’ebé introduz ona pratika transparénsia no mós komunikasaun ho komunidade sira. Maske seidauk implementa ho luan liu nudár estandarte, excetu ba povu indijena sira, prinsipiu sira “Free, Prior, Informed Consent (FPIC) ne’e di’ak tebes no tenke adopta iha Lei minériu ida ne’e nia laran. Katak lei minéiru ne’ebé halo iha periodu sira ohin loron nian ne’e tenke promove direitu povu hodi hetan informasaun sira ne’ebé ho loloos, fasil atu komprende, sufisiente ba sira atu bele deside no iha tempu ne’ebé nato’on ba sira atu diskute ho livre, sees husi kualkér intimidasaun ka intervensaun. Komunidade mós iha direitu atu retira sira nia konsentimentu nian bainhira projetu ida la respeita sira nia direitu ka la serve ba interese nasionál.

Perigu seluk mak, ezbosu lei ne’e fó “direito exclusivo” ba kompañia mineiru nian de’it atu tama no okupa area minériu inklui fó direitu ba kompañia atu okupa area sira ne’ebé fora hosi area konsesaun nian. Direitu ne’ebé luan liu ida ne’e sei halo kompañia sira hodi bele viola direitu komunidade sira ne’ebé sira nia rai besik hela ba iha area mineiru maske rai povu nian ne’e la inklui iha area kontratu nian. Atu evita violasaun ba direitu komunidade nian, kompañia mineiru ida so de’it bele halo nia atividade dentru iha area ne’ebé define ona iha kontratu, no mós fó asesu ba polísia no lider komunitária sira mós, espesialmente atu lider komunitária sira bele asegura katak pratika sira iha area ne’e la fó ameasa ba povu nia moris.

Poténsia reguladór la independente, iha korrupsaun no abuzu de podér.

Iha parte seluk, efeitu negativu ida hosi indústria minériu nian mak fó tentasaun ba ulun boot no lider governu lokál sira barak hodi ba envolve iha korrupsaun, espesialmente liu hosi fó lisensa ba kompañia sira atu iha lisensa kontratu ba minéiru nian. Iha Indonézia, besik iha kazu korrupsaun barak ne’ebé envolve ofisiais governu nian tanba fó sai lisensa la tuir regra boa governasaun nian.

Tuir Artigu 14 hosi ezbosu Lei ne’e, lisensa ba esplorasaun nian ne’e kabe ba responsabilidade Autoridade Nasional ba Petróleu no Minerais (ANPM) nudár reguladór. Provizaun ida ne’e la hamriik mesak, maibé mós iha Artigu sira seluk ne’ebé mensiona mós autoridade MPRM nian fó influensia ba ANPM atu foti desizaun.

Provizaun kona-ba kompeténsia entre MPRM ho ANPM mak kria konfuzaun legal lubuk iha artigu sira hanesan Artigu 17.3 hateten reguladór sei aprova relatóriu estudu pre-viabilidade depois hetan autorizasaun hosi membru governu ne’ebé responsavel ba iha minéiru, Artigu 25.3 (MPRM bele asina kontratu depois simu proposta hosi ANPM), Artigu 25.4 (MPRM bele delega kompeténsia asina kontratu nian ba ANPM atu halo) no mós Artigu 31 (ANPM fó sai lisensa depois hetan autorizasaun hosi MPRM). Konfuzaun ba responsabilidade entre órgaun rua ne’e sei kria oportunidade ba abuzu de podér ka hafraku mekanizmu transparénsia no kontabilidade instituisaun estadu nian sira bainhira ejerse sira nia funsaun.

Forma korrupsaun seluk ne’ebé sempre akontese mak gratifikasaun hosi kompañia sira ba reguladór ka instituisaun ne’ebé tutela ba setór minériu nia ema sira. Maske iha provizaun balu proibidu atu ema sira ne’ebé simu ofertas ka benefísiu direta hosi kompañia minériu nian ba interese pesoál nian, maibé kontinua loke oportunidade atu kompañia sira bele fó prémiu ka prezente natal ba funsionáriu reguladór no mós hetan apoiu karreta ka sasán sira ba órgaun reguladór sira atu bele halo sira nia atividade kontrolu nian. Provizaun sira iha ezbosu lei ne’e hare ba atu lejítima gratifikasaun ba ANPM nudár autoridade reguladór.

Oinsá reguladór ida bele halo servisu supervizaun nian ida ne’ebé independente no livre bainhira reguladór ida nia funsionáriu sempre hetan prezente natal ka nia atividade hetan apoiu direta hosi kompañia ne’ebé nia atu ba kontrola?

Nune’e mós, ezbosu lei ne’e promove ANPM no MPRM nudár parte hosi ekipa ne’ebé sei fó sai lisensa ambientál nudár oportunidade ba konflitu interese. Loloos knar atu fó lisensa ambientál ne’e kabe de’it ba kompeténsia Diresaun Ambientál iha Ministériu Komérsiu Indústria no Ambientál nia okos atu asegura desizaun ba fó lisensa nian independente no tuir prosedimentu sira tuir lei nian, duke envolve ANPM no MPRM nudár órgaun ne’ebé iha interese ekonomia no polítika ba indústria mineiru ida ne’e. No iha poténsia boot hodi halo sira sei la halo tuir regulasaun ambientál sira ne’e bainhira sira foti desizaun.

Aleinde ne’e, rejime ida ne’e mós sei introduz kompañia estatal ida ba minériu iha Timor-Leste. Maske seidauk iha rejime espesífiku ba estabelesimentu kompañia estatal ida ne’e, maibé ita presiza atu aprende hosi ita nia istória rasik kona-ba estabelesimentu kompañia mina-rai TimorGAP, EP iha tinan sira hira liu ba, ne’ebé ikus mai ne’e nia atividade sira maioria depende ba apoiu hosi orsamentu jerál tinan-tinan.

Ho poténsia ba menus esperiénsia, kapasidade finanseiru, inklui planu komersiál, entaun buat sira ne’e bele lori posibilidade atu kompañia minériu estatal ida ne’e hodi bele la’o tuir TimorGAP, EP nia situasaun, ne’ebé hakarak gasta de’it osan públiku nian ba sira nia remunerasaun diretór sira no ba kustu operasionál sira seluk ne’ebé karun tinan-tinan maske reseita finanseiru ne’ebé nia prodús dook hosi nia gastu anuál. 

Labele haluha katak kompañia estatal ida, dala barak goza sira nia priviléjiu nudár instituisaun ne’ebé mai hosi polítika estadu nian maibé la tuir regra no prinsipiu sira kona-ba transparénsia, protesaun ambientál no boa governasaun nian. Risku sira ne’e presiza konsidera no antisipa hosi estadu iha lei. No ezbosu lei ida ne’e falla hodi ezije katak kontratu minéiru nian tenke publika sai, hanesan hateten iha EITI-ITIE (Inisiativa Transparénsia iha Indústria Estrativa) ne’ebé Timor-Leste adopta ona.

Nune’e mós, ezbosu lei ne’e la tau anexu ka provizaun espesífiku kona-ba modelu kontratu ne’ebé Timor-Leste sei implementa, maske Modelu kontratu ida iha indústria minéiru ne’e importante tebes ba ita atu hatene saida mak benefísiu ekonómiku ne’ebé Timor-Leste sei hetan no mós obrigasaun sira ne’ebé kompañia minéiru ida ne’e sei halo tuir. Modelu kontratu ne’ebé la klaru sei la ajuda sidadaun sira hodi bele hatene osan sira ne’e suli ba ne’ebé, no hafasil governantes sira hodi subar osan sira ne’e ba sira nia interese pesoál, grupu ka polítiku nian duke ba povu nia moris.

Ita kontinua lori ameasa ba ita nia ekonomia sustentável.

Klaru katak nasaun ida ne’ebé sei promove indústria minériu ida sei sakrifiika nia rai sira ba atividade estrasaun. Transformasaun rai agríkola ba iha area minériu sai tiha buat komún no bai-bain iha nasaun produtór minériu nian. Infelizmente Timor-Leste ne’ebé menus rai agrikultura ne’e sei kontinua menus tanba futuru atividade minériu.

Aleinde ne’e, polítika ida ne’e sei kontinua kesi metin Timor-Leste iha dependénsia ba rekursu naun renovavel sira hanesan petróleu no minerais nian. Dezde tinan barak nia laran ona, ita depende tebes ba ekonomia petrolíferu ne’ebé mai hosi reseita sira hosi fan mina-rai hosi kampu mina-rai sira iha Tasi Timor. Maske setór ida ne’e konsege fó osan lubuk mai Timor-Leste nia estadu durante tinan hirak kotuk ne’e, maibé situasaun ida ne’e tenke halo Timor-Leste la foti oportunidade hodi dezenvolve nia setór ekonomia sustentável sira hanesan agrikultura, turizmu, indústria ki’ik no fontes ekonomia naun petrolíferu sira seluk durante tinan sanulu kotuk ne’e.

Dala ruma Timor-Leste iha espetasaun as tebes hodi konsidera nia an nudár nasaun ne’ebé iha minériu, no iha hela polítika atu estabelese Fundu Minériu ida, maibé ita haluha katak entre tipu minériu ho forma hanesan fatuk, mak maioria kompara ho metal ka gemas. Aleinde ne’e, osan hosi minériu ida ne’e sei la fó osan barak hanesan durante ne’e setór petrolíferu kontribui mai ita nia rai.
Maske Timor-Leste nia kampu mina-rai sira hanesan Elang Kakatua no Kitan maran tiha ona, no kampu Bayu-Undan ne’ebé durante ne’e fó reseita barak sei maran iha tinan tolu ka hat nia laran, inklui futuru kampu Greater Sunrise ne’ebé la serteza. Maibé kriasaun rejime jurídiku foun ba minériu ne’e la’ós solusaun atu iha substituisaun reseita ba petrolíferu.

Kriasaun rejime ida ne’e nudár resposta ansi ida hosi sira ne’ebé durante ne’e servisu iha indústria estrativa sira atu kontinua sira nia atividade ekonomia la sustentável sira ne’e. Loloos ho rezerva mina-rai ne’ebé hahú miis ona ne’e halo tiha situasaun sira ne’e sai tiha oportunidade ba Governu atu hahú ona fó prioridade hodi dezenvolve setór ekonomia naun petrolíferu sira, inklui ona meloria despeza estadu nian hodi sai efisiente liu duke halo lei sira ne’ebé kontinua lori ita ba moris ida ne’ebé la sustentável. 

*Hakerek na’in nudár peskizadór ba asuntu ekonomia no rekursu naturais iha ONG La’o Hamutuk.
-Hotu-
.

quinta-feira, 25 de maio de 2017

PLP Hakarak Muda Sistema Governasaun

.
André da Costa Belo, L4.
Independente -Jacinto Xavier - 25 de maio de 2017

DILI: Partidu Libertasaun Populár (PLP) iha ambisaun boot hakarak atu muda no simplifika sistema burokrasia iha Timor-Leste.

Atu muda sistema balun iha rai laran, PLP hahú implementa husi uma laran ne’ebé forma estrutura ne’ebé diferente ho partidu sira seluk, tanba iha PLP nia laran la eziste estrutura sekretáriu jerál.

Prezidente Divizaun Veteranu no kombatente, André da Costa Belo ‘L4’ hatete, PLP eziste ho vizaun no misaun ne'ebé klaru, hakarak atu halo mudansa tomak ba prosesu hotu ne'ebé la’o la di'ak iha nasaun ne’e.

Nia rekoñese katak estrutura PLP laiha sekretáriu jerál partidu só iha mak presidente partidu ho estrutura, tanba kada partidu ida-idak iha nia sistema no karakter polítika.

“Planu sira ne’e bazeia ba ami nia polítika no programa kuandu ami presiza sekretáriu jerál ami tau, maibé ami la presiza ami sei la tau sekretáriu jerál iha estrutura partidu nian”, dehan L4, iha resintu UNDIL, horisehik.

Nia hatutan, iha eleisaun parlamentár mak povu fó fiar ba PLP atu ukun ho votu maioria simples, partidu ne’e uluk kedas hanoin ona atu lori Taur Matan Ruak sai primeiru ministru, atu kontinua halo dezenvolvimentu ba povu no nasaun ne’e.

André dehan, ho estrutura ne'ebé PLP iha, ninia orientasaun atu halo mudansa ba sistema governasaun semi-prezidensiál ba prezidensiál, maibé ne’e la'ós buat fasil atu atinji metas ne’e, tanba hakarak ka lakohi tenke manan maioria absoluta iha eleisaun atu bele halo mudansa ba prosesu ne’e.

Entretantu, antes ne’e Partidu FRETILIN kestiona makaas ho partidu foun balun ne’ebé iha inisiativa hodi muda sistema governasaun Timor-Leste nian liu husi revizaun Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL).

Deputadu Bankada FRETILIN, Antonino Bianco hatete, partidu foun sira ne'ebé foin mosu mai hanoin katak fasil tebes atu muda konstituisaun ho sira nia programa ne'ebé iha.

Maibé, nia dehan, sé de'it atu mai ukun nasaun ne’e fofoun hakarak ka lakohi tenke hakru'uk ba lei inan konstituisaun, tanba lei ina mak bele orienta hodi halo servisu iha Estadu ne’e.

Nune’e, Deputadu Bankada FRETILIN, Joaquim dos Santos hatete, konstituisaun la bandu sidadaun ida atu halo mudansa polítiku ba futuru nasaun nian, maibé tenke halo tuir regra demokrátiku.

Nia hatutan, iha nasaun ne’e laiha sistema ditadura, tanba ne’e sé mak hakarak atu halo mudansa ba valór Estadu ne’e nian tenke tuir regra demokrátiku, la'ós mai hakarak atu sobu tun-sa’e sistema ne’e tuir sira nia hakarak.
.

Iha de'it koligasaun ida maka sei aprezenta ba eleisaun parlamentar iha Timor-Leste

.

Eleisaun parlamentar timoroan sira nian iha loron 22 Jullu sei iha de'it koligasaun pré-eleitoral ida entre forsa polítika kandidatu sira, ho partidu aliadu tolu ho bandeira hosi Bloku Unidade Popular (BUP), hatete hosi responsável eleitoral ba Lusa.

Prezidente hosi Komisaun Nasional Eleisaun sira nian (CNE), Alcino Barris, konfirma ona ba Lusa katak iha de'it koligasaun ida maka aprezenta ona to'o loron-segunda liubá, prazu limiti atu nune'e autoridade eleitoral sira bele hetan notifikasaun ba intensaun hosi akordu sira ne'e antes votu.

"Hanesan koligasaun úniku ne'ebé maka aprezenta ona iha CNE to'o limiti prazu nian", nia hatete ba Lusa.

Fonte ida seluk hosi CNE explika ona ba Lusa katak BUP halibur forsa polítika tolu, Partidu Libertasaun hosi Povu Aileba (PLPA), Partidu Millenium Demokrátiku (PMD) no Partidu Demokrátiku Repúblika Timor-Leste nian (PDRT).

Harii iha fulan-Jullu 2015, BUP ohin loron hanesan fraku liu duké antes, lakon nia forsa polítika sira ne'ebé forte liu, liuliu Partidu Sosialista Timor (PST) nian, harii iha tinan 1990 no lidera hosi Avelino Coelho, no Partidu Repúblikanu Nasional hosi Timor-Leste (PARENTIL), harii iha 2001 no lidera hosi Flaviano Pereira Lopes.

Opiniaun ne'ebé la hanesan halo partidu rua ne'e hadook aan hosi BUP, tenki aprezenta mesak ba eleisaun parlamentar sira.

Hosi partidu inisial lima, PST hanesan ida ne'ebé maka iha liu istorial eleitoral iha Timor-Leste, hahú hosi eleisaun sira ba Asembleia Konstituinte, ne'ebé hetan ona votu 6.480 resin, ne'ebé permiti eleisaun ba deputadu na'in ida, maka Avelino Coelho.

Iha 2007, aprezenta ona forsa polítika tolu, no PDRT hetan númeru boot votu sira nian, 7.781 (1,86% hosi total), tuir PST ho votu 3.982 no PMD (votu 2.878).

Iha eleisaun lejislativu ikus sira aprezenta ona votu tolu hosi partidu sira, PST ho votu 11.379 (2,41% no forsa daneen ne'ebé hetan liu votu) no koligasaun Bloku Proklamador, harii hosi PMD no PARENTIL, ne'ebé hetan votu 3.125 (0,66%).

Alterasaun sira ba lei eleitora aprova foin lalais ne'e implika atu partidu sira bele hili de'it deputadu sira ba Parlamentu Nasional bainhira hetan pelumenus 4% hosi votu válidu sira.

Iha eleisaun 2012 nian iha de'it partidu haat maka bele halakon bareira, Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT), Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (Fretilin), Partidu Demokrátiku (PD) ho Frente Mudansa (FM), partidu ikus ne'e iha liu limiti oituan iha tempu ne'ebá, maka 3% hosi votu.

Kalendáriu eleitoral kalkula katak kandidatura sira hosi partidu sira tenki formaliza to'o loron 01 Juñu iha Tribunal Rekursu, ne'ebé to'o loron 11 Jullu kompleta verifikasaun hosi kandidatura sira ne'ebé aprezentadu no, liutiha loron lima, lori ba sorteiu hosi orden boletin sira votu nain ne'ebé sei halo iha loron 15 ka 16 Juñu.

Acilino Manuel Branco, diretor-jeral hosi Sekretariadu Tékniku hosi Asisténsia Eleitoral (STAE), hatete ona ba Lusa katak to'o agora rejista ona iha Timor-Leste partidu hamutuk 31.

"Ne'e la implika katak sira hotu bele sai kandidatu, tanba tenki kumpri kritériu oioin ho baze iha lei eleitoral", nia explika no fó hanoin katak iha eleisaun parlamentar ikus, iha tinan 2012, aprezenta ona kandidatura hamutuk 19 entre sira iha koligasaun rua.

Kampaña eleitoral loron 30 halo entre 20 Juñu no 19 Jullu, no previstu loron rua reflesaun nian antes halo votu iha loron 22 Jullu.

Kalendáriu kalkula katak apuramentu ba nível munisipal sei hotu to'o loron 24 Jullu no apuramentu iha nível nasional sei hotu to'o loron 27 Jullu.

Deputadu na'in 65 hosi Parlamentu Nasional sei eleitu iha loron 22 Jullu sei iha responsabilidade hodi apoia formasaun hosi ezekutivu tuirmai, Governu konstitusional dahitu.

Sapo.tl ho Lusa
.

quarta-feira, 24 de maio de 2017

RADIO TELEVIZAUN MAUBERE MEDIA ILEGAL

.
Foto hosi Hamutuk Ita Bele


Horiseik hetan informasaun katak Dokter Mari Alkatiri dehan ba media katak ninia familia no belun sira nia media, Radio Televizaun Maubere diak liu RTTL, hau koi hau nia ulun no hanoin fali, tebes ka lae? RTTL media ida legal no RTM media ilegal.

RTM media ilegal duni tanba sira seidauk registu i aat liu tan sira la iha lisensa hosi Governu, ne’ebe lolos ema servisu iha ne’eba sira hotu halao atividade ida ilegal. Dokter Mari Alkatiri gava katak sira diak liu RTTL maibe hanesan ema matenek haluha tiha ona katak ninia famillia nia media sai fali ilegal, servisu no laiha lisensa.

Ha’u hanoin katak ida ne’e la dun justu durante kampana eleitoral no laos demokratiku tan FRETILIN lori vantajen, partidu seluk la iha media rasik hodi halo kampana. Karik mos bele harii media ida ilegal hodi halo transmisaun ba teritoriu tomak, tan FRETILIN bele, ema hotu mos bele tan FRETILIN iha ona privileziu barak tebes, ida mak PR assumi mos knaar hanesan Prezidenti partidu FRETILIN no deputadu FRETILIN mos sai ona Prezidente Rejiaun Autonoma Oekussi, ne privelejiu ka lae? Radio ilegal, Prezidente Lu no deputadu Mari Alkatiri mos viola lei, ita lolos bele dehan katak Partidu FRETILIN halo violasaun total ba ita nia lei.

Ha’u haree katak ohin loron perigu bot ba publiku halo kritika ba partidu FRETILIN 2000 tan sira amiasa ita kedas atu lori ba tribunal, sira hakilar katak ita kria instabilidade iha rain laran,ita laran moras,  ita hakarak sobu nasaun no sira mesak maka koalia lia los no sira maka nain ba rain Timor Lorosa’e. Karik los duni tan sira mos halo aktiviade ilegal barak iha ita nia rain i ema hotu nonok i tauk sira, la lori ema nia aman sira ne ba hatan iha tribunal. Karik sira maka nain ba ita nia rain duni no Povu Maubere sei atan ba beibeik hanesan tempu kolonialismu portugues nian. Karik ita moris iha era foun ida hanaran Alkatiri nia kolonialismu foun. Ita haree Alkatiri nia politika i UDT nia politika iha 1975 la iha ona difrensa, FRETILIN 2000 copy i paste UDT nia politika no foin hakarak ita hotu dehan deit YA PAK ba sira.

Maun alin sira partidu ida ne’e lulik tebes maibe FRETILIN 2000 hadook sira nia aan hosi FRETILIN 1975  nia prinsipiu, sira uja deit ita nia partidu hodi hetan vantazen ba sira nia familia, maluk no foti sira nia aan rasik, laos ona ho prinsipiu hanesa FRETILIN 1975 nian, sira lakohi liverta povu maubere hosi kiak, mukit no ignoransia, sira uluk liberta lai sira nia famillia, belun no grupu kikoan ida que foin hahu hanesa FRETILIN radikal hodi aprobeita partidu nia naran bot hodi bosok povu hodi sira bele hariku sira nia aan ho povu maubere nia rikusoin. Ida ne’e maka ita nia realidade ohin loron, tan ne maka sira alerjia ba kritika no amiasa tun sae ema que kritika sira.

FRETILIN 2000 ka grupu Maputu la iha intensaun diak ba povu maubere, sira nia intensaun maka sira bele ukun to mate iha povu nia terus i halerik nia leet. Ho FRETILIN 2000 povu maubere sei terus tinan atus ida tan.

Mai ita hotu dehan lae ba politika FRETILIN 2000 nian iha eleisaun parlamentar iha fulan Julho. Dehan lae ba FRETILIN 2000 hanesa lolos dehan lae ba Alkateri nia kolonialismu foun iha rai doben Timor Lorosa’e. Mai ita dehan lae, lae, lae,lae,lae ba kolonialista foun  hosi  Alkateri nia grupu.

Lae.
.

terça-feira, 23 de maio de 2017

Lu Olo hahú perseguisaun iha Palasiu hasoru ema ke laos Fretilin, lakohi fo’o servisu ba ema PLP ka CNRT

.

Timor Hau Nian Doben - 23 de Maio de 2017

Luolo hahu halo kolorizasaun mean iha Palasiu Prezidente da República.

S.E. Prezidente Republika, Francisco Luolo, nia lema " PR ba povu tomak" mas na pratika nia ema sira ba hasai hotu ema tekniku nebe dezde Ramos Horta nia tempu ke servisu iha palasiu hodi troka fali ho kor mean Comité Central FRETILIN nian.

Tanba antes Luolo ba Palasiu ema nebe servisu  iha Palasiu sira nia naran lista tama ona iha  CCF hodi identifika sese mak Fretilin, se mak PLP, se mak CNRT.

Taur Matan Ruak uluk tama Palasiu la halo ida ne tamba nia dehan ema nebe servisu uluk iha Palasiu ne Timoroan se hau hasai sira hanesan hau  hamate sira nia ahimatan iha dapur, tanba ema servisiu neba ne nivel 2 ho 3 laos asesor.

Agora Luolo lae, ba  hamos total hodi troka ho kamarada sira, hanesan  akontesementu nebe hanesan Mari Alkatiri  halo iha Oecusse. Hanesan Timoroan rona informasaun ne triste tebes maibe ne mak realidade.

Luolo la iha fuan ba ema kik no kiak maibe favorese liu ba nia grupu politiku. Troka assesor ne normal mas troka hotu ema tekniku ho  nivel 1, 2 sira ne hatudu katak Lulo hakarak hamate ema.

Politika hanesan ne mak sei halo ema empati ba Fretilin no ses an hosi Fretilin.

Nota: Ami simu textu ida ne’e hosi mensajen no tuir ema ke haruka ida ne’e informasaun kredivel tebes, ami sei hein katak bele hetan info liu tan hodi fo’o sai ba publiku injustisa ke hahu ona iha Palasiu Aitarak, no ami husu ba Sr. Presidente hodi konsidera ema hotu hanesan Timoroan laos deit ema iha CCF maka iha direitu hodi hetan servisu iha Palasiu Prezidensial, afinal Lu Olo halo juramento katak nia sei sai Prezidente ba povu tomak laos de’it ba ema Fretilin sira.
.

segunda-feira, 22 de maio de 2017

Ex-chefe de Estado timorense eleito presidente de novo partido político

.

Díli, 22 mai (Lusa) - O ex-Presidente timorense Taur Matan Ruak foi eleito unanimemente presidente do Partido de Libertação Popular (PLP) no congresso inauguração desta força política criada em finais de 2015 e que se apresenta pela primeira às urnas a 22 de julho.

Horas depois do fim do mandato, Matan Ruak foi aclamado no congresso do PLP que elegeu durante o fim-de-semana as estruturas do partido, incluindo os seis vice-presidentes, a Comissão Juridica, a Comissão de Fiscalização, Economia e Finanças e a Comissão Política Nacional.

A eleição de Taur Matan Ruak já era um dado adquirido mesmo antes dos votos, uma vez que foi o único nome apresentado para a presidência do PLP que começou na quinta-feira passada com 1.363 delegados e "35 mil fundadores", disse à Lusa Abel da Silva, da comissão organizadora do encontro.

No arranque, Taur Matan Ruak foi, ao mesmo tempo, a ausência mais evidente e a presença mais marcante - pelo menos nas camisolas e nos discursos dos congressistas - no primeiro dia do Congresso do partido, que diz assentar num "princípio de justiça social".

Praticamente todos os discursos se referiram a Taur Matan Ruak, com alguns militantes a garantirem que, a partir de sábado, o chefe de Estado e ex-guerrilheiro ia comandar o partido, que nasceu sob o lema "Hisik Kosar Ba Moris Diak", "Suar pelo desenvolvimento e bem-estar".

Depois, foi a apoteose com Taur Matan Ruak a assumir a liderança do partido que quer levar às urnas nas legislativas de 22 de julho.

Aos militantes, Matan Ruak deixou um discurso contra a corrupção, afirmando que o dinheiro nunca comprará a sua dignidade nem a do seu partido.

"O meu sonho é que o sofrimento e as lágrimas sejam apenas para mim, não podem ir para os meus filhos e netos", disse, apelando a que a ação política seja sempre em defesa do envolvimento dos cidadãos no processo de desenvolvimento.

O responsável disse que chegou a altura dos jovens assumirem um papel mais ativo no desenvolvimento, com a população a manter-se tolerante face às diferenças que existem na própria sociedade timorense.

Adérito Soares, presidente interino do PLP até ao congresso deste fim de semana, disse à Lusa que o partido nasce como uma união, por um lado, de alguns veteranos da luta e, por outro, um grupo de intelectuais timorenses de entre 30 e 45 anos, formados sobretudo no estrangeiro.

"Estamos otimistas de que seremos um poder forte no cenário político de Timor. Terão de contar connosco. Se o voto fosse já daqui a uma semana, conseguiríamos no mínimo 15 lugares", afirmou.

Obter 15 lugares no parlamento de 65 implica conseguir, aproximadamente, 126 mil votos.

ASP // EJ

Lusa/Fim
.

Hafuhu Festa ‘Luxu’ husi Didin Ko’ak Tasi-Tolu

.

Independente - Ligia Noronha - 22 de Maio de 2017

LA HANESAN baibain. Area ne’ebé lorloron ema balun uza treinu viaturas no seluk uza hodi tuur subar ho nia pár dezde dader hahú barullu. Fatin ne’ebé baibain nakonu ho rai-rahun ne’e nakfilak sai fatin ‘luxu’.

Kada tinan, iha serimonia nasionál sira, area Tasi-Tolu ne’ebé luan sai fatin ‘favoritu’ ne’ebé uza hodi halo selebrasaun. Iha tinan ne’e, situasaun diferente uitoan, tanba aleinde selebra loron Restaurasaun Independensia ba tinan 15, hala’o mós serimonia posse ba Prezidente Repúblika foun.

Dezde semana hirak ikus ne’e, situasaun iha Tasi-Tolu hahú atrapala. Aleinde Komisaun Organizador ne’ebé hala’o preparasaun, negosiante sira ne’ebé koko atu hais sorte mós nakonu ona.

Iha loron 19 loraik, transporte lubuk ida hahú nadodon ba area Tasi-Tolu. Komunidade balun ne’ebé hela besik mós lakohi lakon, balun la’o ain de’it hodi asiste konsertu ne’ebé realiza hodi hein serimonia nia huun iha tuku 00:00 kalan.

Husi dook, ahi oan ho kór oioin leno ona matan. Baraka luxu ne’ebé enfeita ho kór bandeira Timor-Leste, metan, mutin, mean no kinur fó impresaun (kesan) nasionalizmu ne’ebé forte.

“Wooww.. mewah (luxu) ida hansa ba…” dehan feto ida ba nia kolega bainhira hamriik iha estrada boot, Uma-adat hodi hateke ba kampu Tasi-Tolu.

Tasi-Tolu ne’ebé baibain hakmatek, iha kalan ne’e nakfila an. Lia haklalak ho lian viaturas ne’ebé nadodon, no dala idaidak sirine husi viaturas Polisia ne’ebé lori bainaka no lideransa Timor-oan sira hamutuk sai ida de’it hanesan atu hakilar sai sentimentu ne’ebé iha.

Fatin luxu ne’ebé la’os ema hothotu bele tama ba, preparadu ona. Fatin ne’e mak sei sasin ba eis Jeneral fitun rua, Taur Matan Ruak, entrega estafeta ‘nain’ ba Palasiu Prezidente Nicolau Lobato ba ninia kompañeru, Francisco Guterres ‘Lu-Olo’.

Basa liman no lia-haklalak menggema hodi simu Prezidente Repúblika foun ba periodu 2017-2022. Sentimentu lubuk kahur-malu. Nia ne’ebé eleitu simu ona ninia responsabilidade. Iha nia kabas, esperansa lubuk ida tara hela.

Iha fatin luxu ne’e nia kotuk, baraka lubuk ida forma iha foho lolon. Baraka balun didin de’it ho kalen at no nia kakuluk hahú dodok ona. Ai balun ne’ebé uza hodi tonka  baraka mós hahu fuhuk, tali balun ne’ebé uza hodi kesi ai hirak ne’e kore an daudauk.

Husi uma tatís baraka kiik ne’e, isin hirak ne’ebé tuur hateke mamuk ba fatin nabilan iha sira oin.

“Apa.. foos laiha ona.” Ho lais nia soe-matan ba fatin lian ne’ebé hasee nia hodi hatudu oin-midar hanesan fó garantia katak aban nia sei hetan foos karon ida.

Husik baraka kiik hirak ne’e, ne’ebé kalan-kalan hanoin de’it aban sira atu haan saida. Lalika imajina sira sei haan hahaan ne’ebé nakonu ho vitamina, tan atu haan bosu de’it mós dala-ruma sira la konsege.

Hakat uitoan hodi hakbesik ba fatin kiik sira iha fatin luxu ne’e nia sorin. Karosa roda tolu ne’ebé konsege salva an husi operasaun Jestaun Merkadu Munisipiu nian forma tutuir malu.

Iha korosa ne’e nia sorin, isin-kiik ida latan hela. Kolen ne’ebé hasee isin tanba dezde dadeer akompaña nia inan, halo labarik feto ne’e toba dukur loos. Dezde dader, Marta ho nia oan feto tuur ona iha fatin ne’e. Loron manas, rai-rahun ne’ebé suar la hamihis nia vontade atu hais sorte.

Nia hein no kontinua hein ho esperasan ema hirak ne’ebé mai asiste serimonia ‘luxu’ ne’e sei troka netik osan rahun ruma ba sasan ne’ebé nia fa’an.
.

TAUR: DINHEIRO NÃO COMPRA A MINHA DIGNIDADE

.

Tatoli - Jornalista Rafi Belo, Editor Manuel Pinto - Tradução para o Português de Zizi Pedruco

Díli (TATOLI) - O Presidente do Partido de Libertação Popular (PLP), Taur Matan Ruak, disse que o PLP não se pode vender ao dinheiro porque o princípio de Taur é: o dinheiro não compra a dignidade dele.

“O PLP não pode vender a sua dignidade para procurar dinheiro. O meu sonho é que, o sofrimento e as lágrimas sejam apenas para mim, não podem ir para os meus filhos e netos”, disse o antigo Presidente da República Taur Matan Ruak, no seu discurso durante o Congresso do PLP, no Salão Delta Nova, no  sábado passado.

Taur apelou ao PLP para que a política seja comungada com uma atitude de flexibilidade, principalmente esforçarem-se de várias maneiras para promoverem a integração do cidadão no processo do desenvolvimento. Porque o povo de Timor-Leste é um povo lutador.

A juventude tem de saber que, hoje as pessoas consideram o tempo como ouro, como os Ingleses dizem, “Tempo é dinheiro e tempo é vida”, a juventude é o alicerce da nação, não pode perder mais tempo para participar no processo de desenvolvimento.

“Eu quero dizer que, tenham atenção para com a adaptação e a evolução do mundo de hoje para se adaptarem às mudanças que estão interligadas às realidades de Timor, apenas assim Timor não irá sentir-se isolado no processo de adaptação ao mundo”, explicou Taur.

Pediu ainda a todos os timorenses para comungarem e consolidarem o espírito de tolerância para que pensem que Timor é de todos os Timorenses, apesar dos Timorenses terem diferenças raciais, étnicas, religiosas, políticas bem como diferentes estatutos sociais.
.

domingo, 21 de maio de 2017

“Restaurasaun Independénsia no Restaurasaun dignidade ema nian”

.

Artigu ba públiku nudár forma husi komemorasaun ba loron restaurasaun independénsia Timor-Leste,Celestino Gusmão, membru Aliansa Nasional Timor-Leste ba tribunal Internasionál no nudár staff iha La’o Hamutuk.

20 de Maiu 2017, kompleta tinan 15 ba restaurasaun independénsia Povu Timor-Leste nian. Restaura independénsia ida ne’ebé Saudozu Francisco Xavier do Amaral ho FRETILIN proklama ona iha 28 Novembru 1975, maibé lalais de’it hetan destruisaun husi aggressor militár Indonézia. Ho apoiu husi Estadus Unidus Amerika, Australia no nasaun sira seluk. Indonézia invade duni territóriu ne’ebé iha hela prosesu ba deskolonizasaun.

Saudozu proklamador nia monumentu tuir planu Governu nia, sei inagura iha dia 20 de maiu 2017 iha Rotunda eis Merkadu Lama, besik atuál CCD no rua de liberdade imprensa. Monumentu ida ne’e la’ós de’it reprezenta fizikamente Saudozu nia, maibé liu-liu reprezenta ideolojia libertasaun total ne’ebé sira defende iha momentu difisil sira. Fiar katak monumentu ida ne’e kontinua fó korajen no determinasaun ba foin-sae sira hodi luta ba valor igualidade ekonómiku iha fenomena ukun rasik an.
20 de Maiu 2002, Timor oan politikamente moris ho orgullu no euforia tanba Restaura ona independénsia ne’ebé Indonézia nia militár sira destroi. 

Maske laiha tan ukun formál koloniál husi rai li’ur, maibé estragus barak kontinua hein hela atu restaura totálmente ita-nia independénsia. Nasoins Unidas nia administrasaun sira la konsege ajuda hakotu impunidade ba krime internasionál ne’ebé akontese iha Timor-Leste, no seidauk dezenvolve sistema ekonomia sustentável ba Timor oan sira, maibé husik hela todan hirak ne’e atu Timor oan mesak enfrenta nudár povu, nasaun no estadu.

Restaurasaun mak asaun harii ka hadi’ak hikas buat hotu ne’ebé estraga tiha ona. Importante tebes ba ita hotu atu hanoin saida mak signifikadu loloos ba ‘Restaurasaun Independénsia RDTL nian’. Nudár lee na’in no ema barak hatene, Timor-Leste nia prosesu deskolonizasaun no independénsia unilateral hetan distruisaun husi Militár Indonézia, restaurasaun tenke refleta duni ba destruisaun tomak atu hadi’ak.

Durante okupasaun ilegál, Populasaun Timor, liu rihun atus rua mak lakon vida liu husi oho, halakon forsadu no hamlaha. Periodu hamlaha naruk uluk nian lori mai ohin loron, sofrementu malnutrisaun kroniku ba populasaun sira ne’ebé konsege salva husi mate. Inan no aman sira maioria mak sofre hamlaha no malnutrisaun kroniku, Atu la repete malnutrisaun uluk nia, Governu presiza halo investimentu ida signifikante ba iha setór sira ne’ebé bele ajuda labarik sira nia nutrisaun, nune’e evita hafraku oan sira nia kapasidade iha eskola no limita produtividade di’ak.

Ema sira ne’ebé mate no lakon, seidauk iha prosesu justisa no akontabilidade, dignidade umanu husi ema sira ne’ebé mate no terus durante okupasaun ilegál seidauk Restaura liu husi justisa, inklui autór kriminozu sira kontinua livre husi responsabilidade kriminál. Maioria husi liman ran hirak ne’e kontinua hela ho podér iha sistema Polítika estadu Indonézia nia no kontinua sai obstákulu ba prosesu demokratizasaun iha nasaun Indonézia, nune’e Timor-Leste kontinua iha dalan naruk atu hetan justisa ba kazu krime kontra umanidade.

Relatóriu CHEGA! deskreve klaru esperiénsia aat ne’ebé ita enfrenta durante okupasaun ilegál. Ita nia estadu seidauk hakarak Restaura dignidade oan kiak no feto faluk sira, seidauk mós Restaura ema ho sofrementu moras husi tortura sira. Presiza tau matan ba sira, ha’u hanoin, karik estadu hadi’ak asisténsia saúde públiku ho kualidade ba sidadaun tomak inklui sofrevivente sira bele hetan tratamentu saúde di’ak.

Maske laiha tan ona Militár atu viola inan feto hirak ne’e, maibé entre sira ne’ebé hetan sofrementu kontinua marzinalizadu husi sosiedade Timor nia, sofrevivente no vítima hirak ne’e nia dignidade seidauk hetan restausaun husi perpetrator sira ka Governu Indonézia. Estragus no distruisaun ne’ebé militár Indonézia sira komete, Governu rua ka Komunidade internasionál seidauk iha vontade atu halo restaurasaun no reparasaun loloos husi estragus hirak ne’e.

Agora, edukasaun no saúde gratuita ba sidadaun sira. Infelizmente, gratuita ida ne’e lao hamutuk ho kualidade mukit durante tinan 15 ikus. Maioria husi populasaun Timor nian sei falta bee no saneamentu, falta kondisaun hodi hahú hadi’ak ekonomia familiar inklui hadi’ak oan sira nia nutrisaun. Husi servisu uitoan ba saúde no edukasaun, bee no saneamentu Governu fó atensaun barak liu iha Dili hanesan kapitál nasaun nia, realidade ita nia P=populasaun maioria hela iha area rural no moris nudár agrikultór, husi maioria ida ne’e kontinua hela ho difikuldade oin-oin ba hadi’ak sira nia moris.

Ita nia estadu atualmente uza persentajen boot husi osan uitoan ne’ebé ita iha, ba projetu boot sira ne’ebé nia returnu espetativa la klaru, projetu hirak ne’e mós sei hariku de’it kompañia privadu no elite sira ne’ebé maneja kontratu estadu nia. Nudár ezemplu, tinan sanulu ikus ne’e, kada tinan orsamentu jerál estadu maioria parte gasta ba Portu aeroportu, estrada, projetu tasi mane no ZEESM iha Oecusse. Konsentrasaun ba projetu boot hirak ne’e marzinaliza tiha setór sira ne’ebé pertense ba maioria Populasaun. Ita nia ekonomia kuaze hotu depende ba osan husi mina no gas no kuaze nesesidade ekonomia tomak populasaun nian hetan husi importasaun.

Maske iha diskursu barak husi autoridade Governu nian kona-ba diversifikasaun ekonómiku maibé diskursu hirak ne’e dezvia de’it atensaun populasaun nian, ho intensaun prezerva sira nia podér duke onestu no buka solusaun sustentável. Diskursu sira durante debate OGE 2017, nakonu ho mensajen prioritiza setór edukasaun, saúde no agrikultura maibé realidade kontradís tebes entre propaganda no Alokasaun orsamentál. Projetu boot sira kontinua hetan atensaun boot liu iha OGE 2017 no Provizaun ba oin.

Ha’u hanoin, Restaurasaun la’ós de’it iha kontextu Polítika maibé restaurasaun ida ne’e presiza refleta mós iha dignidade ema nian. Restaurasaun ida ne’e sei laiha valor kuandu ema ho podér Polítiku no ekonomia kontinua hela ho moris priviléjiu no maioria husi Populasaun kontinua hela ho moris mizeria.

Oinsá mak ita nia rai bele Restaura valor “igualidade”? La ajuda prosesu restaurasaun se kontinua abandona povu no husik hela ema riku uitoan de’it mak deside no benefisia riku soin Povu nian. Atu Restaura valor igualdade, tenke investe ba setór sira ne’ebé fó benefísiu ba Povu, fornese oportunidade hanesan ba sidadaun sira ho kualidade atu dezenvolve moris ida justu no iguál.

Parabens ba Povu Timor! Benvindu Prezidente foun Timor-Leste nia, Sr. Dr. Francisco Guteres LúOlo.

A Luta Kontinua!
.

sábado, 20 de maio de 2017

Prinsípiu PLP mak Loriku-Fitun

.
Foto hosi Lorico Asuwai'in 
DILI, (TATOLI) – Eis Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak hatete prinsípiu Partidu Libertasaun Populár (PLP) mak Loriku no Fitun.

Fitun iha valór lima ne’ebé​ kongresista tenke hatene mak dixiplina tenke maka’as. “Ita-boot sira sorte aat, ema militár ida mak depois sai fali imi-nia prezidente partidu, imi sorte aat”, dehan eis gerilleiru ne’e iha nia intervensaun daruak ba kongresu loron tolu PLP ne’ebé hala’o iha Delta Nova Dili.

Nia husu ba kongresista sira atu serbisu maka’as, la’os ko’alia barak tanba ne’e lakon tempu. “Kundu serbisu ho sériu tanba ita hatene ema barak depozita esperansa mai ita, ha’u lakohi ita trai sira-nia konfiansa mai ita”.

Prinsípiu seluk mak integridade, tanba hakarak kritika ema seluk maibé hanesan de’it ne’e labele. “Integridade ne’e buat ida ita tenke observa maka’as”.

Fitun nia rohan ida hanaran eselente. “Eselensia ida buat ida eselente, di’ak ita halo para di’ak nian tanba ne’e foti ita-nia naran, ha’u lakohi tan ha’u-nia hahalok halo foer ha’u-nia partidu nia naran, família nia naran”, afirma.

Prisípiu ikus mak solidariedade ne’ebé importante tebes tanba ita ema ida de’it. “Uluk ita funu, ida ne’e ita tau prátika, ema oho imi iha vila laran, ami iha leten tanis. Iha ne’ebá mate, imi iha ne’e tanis tanba ita ema ida de’it, ita-nia objetivu ida de’it. Uluk ba buka ukun rasik-àn, ohin ita buka ba moris di’ak”.

Jornalista: Maria Auxiliadora
Editora: Rita Almeida
.

Hakarak Halo Diferensa, Taur Matan Ruak Tama PLP

.
Foto hosi Lorico Aswai'in
DILI, (TATOLI) – Eis Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, ohin iha Delta Nova Komoro, ba kongresista Partidu Libertasaun Populár (PLP) afirma ninia pozisaun hodi tama partidu ne’e ho razaun hakarak diferensa.

“Ohin dader sai hanesan eis Prezidente no hakarak tama mai imi-nia partidu, nune’e mós hamutuk ho PLP para halo diferensa”, hatete nia iha kongresu PLP ne’ebé hala’o ona ba loron datoluk. Diferensa, tuir eis gerilleiru ne’e mak labele iha tendénsia hodi politiza sosiedade.

Tema kongresu “Hisik Kosar ba Moris Di’ak” ne’e hetan partisipasaun másimu hosi kongresista sira.

Jornalista: Maria Auxiliadora
Editora: Rita Almeida
.

sexta-feira, 19 de maio de 2017

Breves palavras de Sua Excelência o Presidente da República, Taur Matan Ruak, No Jantar de Despedida como Presidente cessante

.

Breves palavras de Sua Excelência o Presidente da República, Taur Matan Ruak, No Jantar de Despedida como Presidente cessante

Palácio Presidencial Nicolau Lobato, 19 de maio de 2017

Sua Excelência o Presidente Eleito, Dr. Francisco Guterres Lú-Olo, e esposa, Sr.ª Cidália Guterres,
Sua Excelência o Governador-Geral da Comunidade da Austrália, S.E. o Honorável General Sir Peter Cosgrove,
Sua Excelência o Ex-Presidente da República e Laureado com o Prémio Nobel da Paz,
Sua Excelência o Presidente do Parlamento Nacional,
Sua Excelência o Ex-Presidente do Parlamento Nacional,
Sua Excelência o Presidente da Assembleia Nacional da República de Angola,
Sua Excelência o Vice-Presidente do Congresso Nacional do Povo da China,
Sua Excelência o Primeiro-Ministro,
Sua Excelência o Presidente do Tribunal de Recurso,
Ilustres membros do Parlamento Nacional,
Sua Excelência o Ministro dos Negócios Estrangeiros e Cooperação, Senhores membros do Governo
Senhor Procurador-Geral da República,
Senhor Vice-Chefe do Estado-Maior General das F-FDTL, Brigadeiro-General Filomeno Paixão
Excelentíssimos senhores embaixadores e membros do corpo diplomático residentes e não residentes,
Altas autoridades aqui representadas,
Distintos convidados, Minhas senhoras e meus senhores.

Agradeço a todos os ilustres convidados que quiseram associar-se a este evento, no dia em que me despeço do cargo de Presidente da República Democrática de Timor-Leste. 

Saúdo de maneira especial os amigos de Timor-Leste que nos visitam para partilhar a alegria dos timorenses, quando comemoramos 15 anos sobre a Restauração da Independência. A todos desejo uma estada agradável em Timor-Leste.

Tomo esta ocasião para manifestar publicamente reconhecimento pelo apoio que temos recebido dos nossos parceiros de desenvolvimento aqui representados. Para além dos nossos países vizinhos, a Indonésia e a Austrália, mantemos ainda relações de amizade e cooperação intensas com muitos países, de que destaco a China, o Japão, a República da Coreia, a Nova Zelândia, os Estados Unidos, Cuba e outros, além de todos os países irmãos da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa. Agradeço aos povos e governos destes países a assistência que nos têm dado à consolidação da paz e à construção nacional em Timor-Leste, desde a Restauração da Independência. 

Realço sobretudo a importância que a cooperação multilateral da União Europeia e bilateral dos parceiros europeus tem na implementação dos planos nacionais de desenvolvimento económico e de consolidação institucional.

Quero manifestar ainda o meu reconhecimento a outros parceiros de desenvolvimento que contribuíram ou contribuem para a realização dos nossos projetos, através das Nações Unidas e outras agências internacionais. 

A opção determinada do povo timorense pela estabilidade e a paz e a assistência que tivemos das Nações Unidas e dos países amigos permitiram-nos avançar para um novo patamar da construção nacional. É gratificante observar que a cooperação bilateral e multilateral e a determinação de paz dos timorenses têm contribuído para um ambiente de estabilidade e expectativa positiva. 

No entanto, os nossos desafios enquanto país permanecem. São desafios estruturais, que requerem determinação, persistência e tempo para serem vencidos. Quando olho para o presente e o futuro, sinto uma enorme responsabilidade pelo que falta fazer, mas acredito que juntos conseguiremos trabalhar rumo a um futuro melhor para o povo timorense.

Neste momento de despedida, agradeço a toda a sociedade, aos órgãos do Estado e aos parceiros de desenvolvimento pelo apoio que deram ao Presidente da República ao longo dos cinco anos de mandato. Uma despedida não é necessariamente um fim. Como referi noutra ocasião, muitas vezes é uma oportunidade de começar algo melhor. 

Assim, continuarei a trabalhar ativamente, enquanto cidadão, pela consolidação do Estado e pelo rigor ao serviço dos cidadãos e do interesse público ou, por outras palavras, pelo êxito do nosso país.

Termino, formulando votos de êxito para o Presidente eleito Dr. Francisco Guterres Lú-Olo no exercício da mais alta magistratura da nação, e de prosperidade e bem-estar para todos aqui presentes.

Proponho-vos agora um brinde: Por um Timor-Leste mais forte, rico e seguro, e uma democracia mais saudável e confiante.
.

PREZIDENTE REPÚBLIKA, TAUR MATAN RUAK HATO’O SENTIDU KONDELENSIA BA FAMÍLIA MATEBIAN ENJ. MARIO CARRASCALÃO

.

KOMUNIKADU IMPRENSA- PREZIDENTE REPÚBLIKA, TAUR MATAN RUAK HATO’O SENTIDU KONDELENSIA BA FAMÍLIA MATEBIAN ENJ. MARIO CARRASCALÃO

Sua Exelénsia Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, sesta-feira ne’e ho laran-susar tebes mak simu notísia kona-ba Enj. Mário Carrascalão nia mate no hato’o ona sentidu kondolénsias ba família matebian ne'e.

Enj. Mário Carrascalão hanesan luta-na'in boot liu ida ba kondisaun Timoroan sira-nian no husik hela liman-rohan folin-boot ida ba jerasaun foun sira. Enj. Mário Carrascalão horisehik simu Colar da Ordem de Timor-Leste durante serimónia ida ne'ebé konta ho partisipasaun hosi ulun-boot Nasaun nian barabarak ne'ebé benefisia mós hosi Enj. Mário Carrascalão nia polítika edukativa sira, nune'e hetan oportunidade atu agradese diretamente ba nia ba dala ikus.

S.E. Prezidente Repúblika autoriza ona lori Enj. Mário Carrascalão nia mate-isin bá hakoi iha Jardim dos Heróis iha Metinaru.

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

DISCURSO DE SUA EXCELÊNCIA, O PRESIDENTE DA REPÚBLICA TAUR MATAN RUAK, NA CONDECORAÇÃO DO ENG. MÁRIO CARRASCALÃO

.

Palácio Presidencial Nicolau Lobato, 18 de Maio de 2017

Excelências,
Sr. Eng. Mário Carrascalão,
Minhas senhoras e meus senhores,

O presidente da República tem a honra de distinguir, em nome do Estado e dos Timorenses, aqueles que dão o melhor de si por Timor-Leste e pelos Timorenses. Na nossa história são muitos os exemplos de quem se distinguiu em prol do Bem-Estar e da Justiça na nossa amada Nação e para o nosso amado Povo.

Foram várias as formas pelas quais cada um procurou servir os mais altos objectivos do nosso destino colectivo. A promoção da qualidade de vida, da educação e do bem-estar das populações são o chão no qual germina o pensamento livre, a criatividade e a cultura, que sempre foram também as armas usadas da nossa longa luta da libertação nacional.

O Sr. Eng. Mário Carrascalão compreendeu e demostrou a todos que o objectivo da luta de libertação nacional não pode ser qualquer glória, pessoal ou colectiva, mas apenas podem ser as pessoas - a melhoria das suas condições de vida, de alimentação, salubridade e acesso à saúde e à educação. Só um povo com suficientes condições de vida, com acesso à educação e à cultura, sobrevive e pode aspirar a ser verdadeiramente livre.

Por isso, mesmo durante a ocupação, como Governador, o Sr. Eng.º Mário Carrascalão sempre defendeu Timor-Leste e os Timorenses.

Sempre acreditou na paz e, por isso, promoveu conversações de paz entre o ocupante e os guerrilheiros e sempre defendeu a melhoria das condições de vida dos Timorenses.

A educação teve um grande incremento durante o mandato do Sr. Eng. Mário Carrascalão e, em especial, a educação superior deu os primeiros passos com a fundação da primeira universidade no nosso território. Vários jovens estudantes tiveram acesso ao ensino no exterior por acção do Sr. Eng. Mário Carrascalão e são hoje figuras destacadas do nosso Estado.

A abertura do território, então totalmente isolado, promovida pelo Sr. Eng. Mário Carrascalão deu maior visibilidade ao sofrimento dos Timorenses e às justas aspirações da luta de libertação nacional. A visita histórica de Sua Santidade, o Papa João Paulo II, deu alento aos Timorenses e visibilidade à justiça da nossa luta. A sua reacção ao Massacre de Santa Cruz merece ainda o reconhecimento de todos.

Ainda hoje, e desde a transição com a ONU, o Eng.º Mário Viegas Carrascalão é uma voz activa sempre na defesa dos Timorenses. Destacou-se, no Parlamento Nacional e no Governo, como na vida cívica, na defesa dos cidadãos e no combate à corrupção, um dos flagelos do nosso tempo.
Por tudo isto, o Sr. Eng. Mário Carrascalão goza entre os Timorenses de inegável respeito, merecedor de reconhecimento.

Desejo que os nosso governantes possam inspirar-se no seu exemplo de abnegado serviço público para defender sempre os Timorenses, em particular, os mais fragilizados e necessitados.

Muito Obrigado a todos.

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.