quinta-feira, 14 de janeiro de 2016

Prezidente promulga Orsamentu Estadu ba tinan 2016 hafoin veto inisiál

.

Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, promulga ohin Orsamentu Estadu ba tinan 2016, hafoin veta iha inísiu no diploma ne’e aprova hikas ho unanimidade hosi Parlamentu Nasionál.

"Prezidente Repúblika asina diploma refere ohin dadeer. No iha tempu badak, sei entrega ba iha Parlamentu Nasionál", konfirma fonte gabinete Taur Matan nian Ruak ba Lusa.

Haktuir hikas katak orsamentu ne’ebé aprova ho unanimidade hosi Parlamentu Nasionál, veta hosi xefe estadu iha loron 29 dezembru tanba lakonkorda ho "investimentu ba iha projetu infraestrutura ne’ebé laiha retornu efetivu".

Orsamentu ne’e haruka hikas ba Parlamentu Nasionál iha ne’ebé, iha loron-sesta kotuk, deputadu sira aprova hikas ho unanimidade no haruka hikas ba Taur Matan Ruak no nia iha loron ualu hodi promulga.

Ho asinatura ba loron ohin, hakotu ona polémika ne’ebé akontese semana ida ne’e hosi imprensa lokál ne’ebé deskunfia katak Taur Matan Ruak bele haruka orsamentu refere ba Tribunál Rekursu tanba latuir lei.

Orsamentu ne’e hahú vigora ho publikasaun hosi lei Jornál Repúblika nian.

Orsamentu Jerál Estadu Timor-Leste ba tinan 2016, aumenta ba dolár rihun milloens 1,56 ne’ebé despeza hothotu inklui mos gastu milloens 181,87 ba saláriu no vesimentu, ba bens no serbisu milloens 449, inklui mos ba iha Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu.

Tuir dokumentu, sei halo transferénsia públika ho valór milloens 476, ba kapitál dezenvolvimentu ho dolár milloens 436,47 no milloens 17,57 ba kapitál menór.

Valór foun hosi Fundu Autónomu ba Infraestrutura maka ho dolár milloens 434,63.

SAPO TL ho Lusa
.

Alkatiri iha alerjia ba kritikas no akuza jurista ida halo vingansa

.
Jose Fretilino

Sekretariu-jeral FRETILIN no Prezidente ZEESM Mari Alkatiri  halo kritika makaas no akuza jurista ida  halo vingansa hasoru nia  iha ninia Facebook  maibe la temi naran jurista nian. 

Tuir ha’u nia hanoin Mari Alkatiri ninia kritikas mak hasoru jurista Manuel Tilman tanba iha jornal balun jurista ida ne’ e dehan katak montante aprova ba OJE ba ZEESM ne’e inkonstitusional “tanba Oecusse nee Prezidente ZEESM Mari Alkatiri dehan Zona Otonomia, laos kompania maka otonomia. Tamba ZEESM nee prozetu ekonomiku, laos puder lokal no sentra, tamba nee nia tenki iha Munisipiu Oecusse nia okos, laos nia sai fali rejiaun.”
.

Mari Alkatiri hakerek iha ninia Facebook katak, “JURISTA IDA NE'E HAU KONYESE NIA SA!!! IHA 2012, BAINHIRA SEI DEBATE HELA OGE 2013 NO GOVERNO ALOKA USD MILIAUN IDA BA HAHU PROSESU HARII ZEESM TL, NIA APREZENTA MOS NIA PROPOSTA IDA ATU HARII ZONA EKONOMIKA ESPESIAL IDA IHA FRONTEIRA TIMOR-LESTE NIAN. IHA TEMPO NEBAA NIA HUSU FINANSIAMENTO HUSI OGE TOTAL USD 900 MILIAUN BA TEMPO BADAK. NIA KOALIA DUNI HO HAU ATU FO APOYO BA NIA PEDIDO IDA NE'E DURANTE DEBATE OGE TANBA LA HETAN APOYO NE'E NIA SAI KEDAS KONTRA BA ZEESM.”

Prezidente ZEESM mos dehan iha rede sosial ida ne’eba katak jurista ida ne’e la hatene lei no sei presiza ba estuda tan.
.

“Maka USD 217 MILHÕES BA RAEOA/ ZEESM INKONSTITUSIONAL ENTAUN HAU HUSU:
1. OSAN MAXIMU HIRA MAKA BELE TAU BA RAEOA/ZEESM ATU LABELE KONSIDERA SAI INKONSTITUSIONAL? 
2. TANBA SA IHA MAXIMU IDA NE'E?
3. ARTIGO IDA NEBE'E IHA KONSTITUISAUN MAKA DEFINI MAXIMU IDA NE'E?
JURISTA.IDA NEBE'E .MAKA KOALIA HANESA NE'E DIAK LIU BA ENTREGA FALI NIA DIPLOMA BA UNIVERSIDADE NO HAHU ESTUDA FALI HUSI SEMESTER PRIMEIRO.”, hakerek Mari Alkatiri iha nia Facebook.

Ha’u admira teb-tebes katak lider nasaun nomos ema FRETILIN bele koalia aat liu labarik eskola ida no la aseita ema halo kritika ba projeitu ke nia kaer, tanba uainhira imi sai figura publiku ida, imi iha dever hodi simu kritika hosi se se de’it, aat liu tan uainhira  imi kaer povu nia osan no lakohi simu ami nia kritika. Karik imi hanoin katak osan publiku imi nia ka? 

Ema barak preokupa osan Governu ke fakar ba projeitu ZEESM, ema barak nomos ema boot, ida mak ita nia líder masimu, Taur Matan Ruak. Ita nia Prezidente tan nune’e mak  veta no jornal balun dehan katak foin haruka ba Tribunal Rekursu hodi hare’e karik iten balun inkonstitusional ka lae? Ema hotu hakarak vinga Alkatiri? Ka preokupa ho osan povu nian ke Rui Araujo nia governu fakar tuir de’it sira nia hakarak no sama povu nia direitu iha distritu seluk? Iha ona estudu independenti ida kona ba viabilidade projetu boot ida ne’e ka lae? Ka malae portugues sira mak fo'o sira nia opiniaun arbiru de'it? 

Mari Alkatiri laos Nai Maromak, ita Timor Oan deve saida lolos ba nia? Ita labele haree lider sira hanesan Maromak tenki deskonfia duni sira uainhira sira kaer osan ho montante boot ida no osan ida ne’e osan povu nian. Imi sei lembra ka lae se mak inventa Pensaun Vitalisia? Líder FRETILIN loos ka lae? Pensaun Vitalisia habokur lolos se? Habokur de’it grupu kikoan ida no to’o agora fakar de’it osan ba hariku ema balun. Imi keta haluha katak Pensaun Vitalisia, lei imoral no korupta ida ne’e Alkatiri nia tempu mak halo. Husu mos ba senor Alkatiri saida lolos mak akontese iha negosiu boot ida ba sosa roo ba Oekussi, negosiu ke Alkatiri halo ho malae ida naran Luis Pite?

Ha’u hakarak aviza ba Timor Oan hotu hodi matan mos ho malae portugues sira, tanba tuir malae ida, nia dehan katak “iha mafia foun iha Timor no portugues sira mak domina iha laran”, liafuan ida ne’e malae portugues ida rasik mak konta mai ha’u, malae ne’e mos dehan ba ita kuidadu tanba foin malae barak sai husi Angola no sira bele buka fatin seluk hodi halo sira nia “jogadas foer". Malae hira mak envolve iha projeitu ZEESM? Loke matan…

Tanba iha deskonfiansa barak ba projeiru ZEESM diak liu duni haruka ba Tribunal Rekursu hodi haree karik sira komete ilegalidade ruma ka lae? Mari halo ona negosiu aat ida uainhira hakarak sosa roo ba Oekusi, hola tan aviaun ida. Ita tenki kuidadu tanba sira fakar saugati, Timor Oan nia osan, no aban bainrua karik Oekussi sai frakasu boot ida (bele!) se mak ba responsaviliza ba millaun ka billaun governu injeta ba ZEESM ohin loron? 

Mai ita hotu proteje Povu Maubere hosi kolonialismu foun, explorasaun foun! Mai ita dehan lae ba ema sira ne’ebe hanoin katak sira boot liu ema hotu no iha alerjia ba kritika. Mai ita nafatin kritika sira hodi hanorin sira katak patrimoniu povu Maubere la’os sira nian maibe ita hotu nian.
.
Mari Alkatiri karik nafatin ho alerjia ba kritika antaun rezigna aan no ba deskansa tanba to’o ona lideransa 1975 nian, tempu ona sira ba deskansa tanba sira nia tempu liu ona. Saida mak Mari hakerek iha nia Facebook uainhira ema ida halo kritika ba nia  halo nia aan rasik moe no hamoe ita nia nasaun tebes. FRETILIN lakon ona sentidu demokrasia, sira foin instaura fali ditadura iha partidu historiku  nia laran.

Lider sira hakarak ka lakohi tenke simu kritika duni, se lakohi simu antaun lalika kaer kargu publiku ida, loke kiosk ida iha dalan ninin no publiku sei la sateia sira. 

Karik Alkatiri bele loke kiosk ida iha Oekusi?
.

quarta-feira, 13 de janeiro de 2016

OGE 2016: Fundu Balun Taur Bele Lori ba Tribunal

.
Foto de Zizi Linda
Jornal Nacional Diário - 13 de janeiro de 2016

Fundu balu iha Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2016 ne’ebe Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, veta bele lori ba Tribunal Rekursu (TR) hodi hare ninia inkonstitusionalidade, maibe la’os orsamentu tomak.

Vise Prezidente Parlamentu Nasional (PN), Adriano do Nascimento, hateten, Orsamentu Jeral Estadu 2016 ne’ebe seidauk promulga la fo inpaktu ba iha orgaun ezekutador, tanba Governu uja osan duadesimu.

“Agora Prezidente tenki promulga tuir konstitusaun, hau lafiar prezidente atu hatete inkonstitusional ba orsamentu tomak, asuntu balun ne’ebe prezidente preukupa kona ba fundu ida ne’e mak bele lori ba tribunal,” dehan Adriano ba Jornalista sira iha uma fukun PN, Tersa (12/01/2016).

Deputado bankada PD ne’e hatutan tan, orsamentu doadesimu katak tuir lei Estadu rai hela no bele uza nasaun iha situasaun ne’ebe krize bele uza no prezidente dizolve parlamentu ho Governu laiha osan ou la aprova orsamentu bele uza.

“Hanesan agora dadaun se prezidente veta lori ba tribunal, orsamentu tarde ita bele uza doadesimu, tanba orsamentu duadesimu ne’e atu finansia deit orsamentu Estadu rekorente ba funsionariu sira nia osan,” dehan Adriano.

Iha fatin hanesan Vice Prezidente Parlamentu Nasional, Aderito Hugo da Costa dehan mos katak, OJE la iha mudansa nein ida halo duni apresiasaun fo ba bankada sira hodi hato sira nia pozisaun tuir mensagen prezidente republika ninian.

“Konfirmasaun ne’ebe halo ho rejultadu unanimidade, agora iha hela periode ida loron 8 nian ita hein to prezidente ejerse ninia kompetensia tomak ne’ebe mak iha tan ne’e ita hein deit,” dehan Aderito Hugo.

Deputadu Bankada FRETILIN, Francisco Miranda Branco dehan, orsamentu ne’e implikasaun ba Estadu tomak, funsionamentu makina Estadu, funsionamentu programa dezenvolvimentu nasional kuandu prezidente la halo promulgasaun.

“Hau fiar prezidente iha loron 8 sei promulga, se la promulga ne’e ita koalia ona posibilidade situasaun normal ona, tanba ita lakumpri ona konstitusaun ne’ebe haruka konsulta uluk ba tribunal kuandu iha posibilidade inkonstitusionalidade,” dehan Branco. Mia
.

Orsamentu Aloka ba ZEESM Inkonstitusional

.

Suara Timor Lorosae - 13 de janeiro de 2016

DILI- Jurista iha Timor Leste konsidera Parlamentu Nasional (PN) aprova Orsamentu Jeral Estadu (OJE), 2016 ho montante Millaun 217 ba ZEESM nee inkostitusional, tamba la responde ba nesesidadade povu iha baze.

Lia hirak nee hatoo husi Jurista Manuel Tilman, ba STL iha nia knar fatin, Pantai Kelapa, Dili, Tersa (12/01/2016).

Orsamentu ba ZEEMS nee Inkonstitusional, tamba Oecusse nee Prezidente ZEESM Mari Alkatiri dehan Zona Otonomia, laos kompania maka otonomia. Tamba ZEESM nee prozetu ekonomiku, laos puder lokal no sentra, tamba nee nia tenki iha Munisipiu Oecusse nia okos, laos nia sai fali rejiaun,” hateten Tilman.

Eis Deputadu nee mos salienta liu tan katak Prezidente ZEESM Mari Alkatiri sosa aviaun ida ho Millaun 7, la liu husi vistu previu Tribunal Recursu, nunee mos orsamentu nee la tama iha Orsamentu Jeral Estadu, depois halo fiskalizasaun deit mos la bele, nee la tuir ona lei neebe vigora iha TL.

Iha parte seluk Observador Politika Hernanio de Olivera hateten Governu iha interese atu hadia nasaun nee ba oin, maibe sira la hare povu nia terus.Joao Anibal
.

domingo, 10 de janeiro de 2016

Deputadu Natalino bosokteen koko lohi povu no kria instabilidade iha rai laran

.

Arsenio Fretilino

Ha’u la dun admiradu uainhira Parlamentu halo konfirmasaun ba Orsamente Estadu nian ba tinan 2016 tanba ita hotu hatene katak FRETILIN NO CNRT sira iha intrese hodi aprova tanba projeitu ZEESM no Tasi Mane, deputa du sira tur iha Parlamentu la’os hodi defendi povu maibe defendi sira nia patraun sira.

Veto TMR nian ne’e normal hela iha sosiedade demokratiku ida, ita labele dehan katak veto tanba vingansa ka intrese politiku tanba tinan ida liu ba, Maun Taur promulga maibe hakerek surat ida ba PN hodi sira hadia setor balun. Deputa du  sira la rona, hakarak mak naok no hanehan povu hodi sira nia bolsu nakonu ho osan povu nian.

Deputa du  sira ema bosokten, naokten no defende deit mak naok, hanehan no aat liu tan balun iha korajen hodi mai ba imprensa no bosok ho sira nia nehan hotu, izemplu ida diak mak deputa du CNRT nian, Natalino dos Santos. Ha’u hakarak foo alerta ba povu tomak hodi la fiar buatamak ida ne’e tanba nia hakarak lohi povu nomos kria instabilidade iha ita nia rai doben.

Ita halo lai analize badak ida kona ba deputa du Natalino dos Santos: Loron balun liu ba deputa du  ida ne’e fo sai deklarasaun katak nia rona notisia veto hosi jornal sira no nia mos dehan  katak Maun Taur la tuir lei tanba la haruka mensajen ba Parlamentu Nasional.
.

“Bankada CNRT hakarak fo hatene ba publiku, ba povo tomak, katak Parlamento Nasional nunka simu alerta ida ne’e, no bankada CNRT la konkorda simu mensagem liu husi jornais, tanba Konstituisaun dehan, iha artigo 86º hateten, prezidente Republika nia kompetensia kona ba orgauns sira seluk, katak, Dirije ka haruka mensajem ba Parlamento Nasional. Bankada CNRT temi ida ne’e, atu hatudu deit katak Parlamentu Nasional labele simu mensajem husi Presidente, liu husi jornais,” Natalino aprofunda tan”. Jornal Nacional Diário.
.
Deputadu Natalino dos Santos ema Bosokteen la halimar, asu han ona ninia moe. Tanba sa mak deputa du ida ne’e hakarak lohi povu no hatun Maun Taur nia naran? Imi hanoin katak Maun Taur Maufeuk no Mautabele  hanesan imi ka? Tanba ema hanesan Maun Taur mak imi ohin loron tur iha PN no hatenu aat liu asu fuik, imi nia moe iha ne’ebe lolos?
.

Ha’u bolu deputa du Natalino bosokten tanba ami iha prova katak Maun Taur haruka duni mensajen tuir lei ba Parlamentu Nasional no ami mos hatene katak Prezidenti PN haruka ba bankada hotu-hotu, ne’ebe saida deit mak deputa du Natalino dehan la loos no tuir hau nia hanoin nia bosok publiku no iha objetivu hodi kria instabilidade iha ita nia rai, karik PN no deputa du sira bele halo rezolusaun ida hodi PNTL kaer Natalino hodi nia ba hatan iha tribunal tanba koko kria instabilidade iha ita nia rai doben. Bele ka lae? Hasae rezolusaun ida ho karater urjensia hanesan imi halo ba Pae Mauk………………

Uainhira Maun Taur fo’o veto ba OJE nia hatudu ba ita hotu katak iha setor balun ke nia la konkorda no Maun Taur ema matenek loos, agora imi ezekuta ka la ezekuta Governu no deputa du sira nia responsavilidade, Maun Taur nia liman moos loos, iha povu nia matan Maun Taur la sala……….

Ema balun dehan iha Facebook katak karik Maun Taur la ba promulga dala ida tan. Ha’u dehan ba imi, imi keta beik… Maun Taur laiha dalan seluk, tenki promulga duni no Maun Taur laos beik hodi ba hasoru ita nia Lei Inan, maibe Maun Taur sei iha poder balun, ida mak hamonu Governu ida ne’e tanba ita nia Konstituisaun fo’o dalan duni ba nia halo ida ne’e karik Governu no deputa du sira la servisu ho diak. 

Hau mak Maun Taur hau ezizi ba deputa du Natalino hodi husu deskulpa ba povu tomak tanba ho ninia deklarasaun  bosok nia koko lohi povu nomos ezizi ba nia hatoo deskulpa mos ba Maun Taur. Tur iha Uma Fukun invez halo servisu hodi hadia povu nia moris foo sai deit lia bosok hodi kria instabilidade iha rai laran.

Deputadu Natalino dos Santos maufeuk duni, bosokteen la halimar! Moe laiha liu!

Viva Maun Taur!
.

sexta-feira, 8 de janeiro de 2016

Sosiadade Sivil Konsidera Deklarasaun Politika CNRT-Fretilin Nee Vingansa

.

Suara Timor Lorosae - 08 de janeiro de 2016

DILI – Sosiadade Sivil apoiu Prezidente Republika veta OJE 2016 no konsidera deklarasaun politika husi partidu boot rua hanesan CNRT no Fretilin hanesan vingansa.

Deklarasaun nee fo sai husi Peskijador Organijasaun Non Govermental (ONG) Lao Hamutuk, Juvinal Dias, ba jornalista sira iha uma fukun Parlamentu Nasional (PN) wainhira remata akompaina diskusaun OJE 2016 neebe lidera husi Primeiru Ministru Rui Maria de Araujo. Prezidenti veto OJE nee veto ida neebe atu ajuda povu hodi hetan asesu neebe mak moris diak liu tan, infelismente deklarasaun politika neebe mak ohin fo sai nee (CNRT-Fretilin) hau hanoin nee deklarasaun nebe vigansa mais defensive tanba sira koko atu hatan laos ho realistiku maibe ho politika deit tanba nee deklarasaun neebe hatoo husu CNRT no Fretilin nee sei la ajuda povu atu hetan moris diak,” dehan Juvinal Dias.

Nia hatutan husi Sosiadade Sivi apresia tebes ho deklarasaun husi bankada Partidu Demokratiku (PD) nian neebe husu Parlamentu Nasional atu iha fuan boot no hanoin boot ba povu, tanba tuir nia desijaun neebe fo sai husi Prezidente Republika nee hare liu ba povu nia moris nomos kontiudu orsamentu rasik, tanba kontiudu OJE 2016 nee rasik dook husu povu nia moris. Iha fatin hanesan Perkijador husi ONG Luta hamutuk, Elio Pereira Gimaraes, mos hatete deklarasaun neebe mak hoto husi bankada CNRT no Fretilin nee politiku, maibe laos bajeia ba analisia no dadus neebe mak relevante ba povu nia moris.

Nunee mos ho Primeiru Ministru, Rui Maria de Araujo, mos hatete impaktu bot tebes ba dezenvolvimentu Timor Leste nian no wainhira halo mudansa maka sei halo mudansa hotu kedan tanba nee orsamentu jeral estadu 2016 sei mantein nafati lori ba PR. Thomas Sanches

Foto daqui.
.

Deputados timorenses reiteram defesa de Orçamento do Estado vetado pelo Presidente

.

Díli, 08 dez (Lusa) - As principais bancadas parlamentares timorenses reiteraram hoje a defesa do Orçamento do Estado para 2016, vetado pelo Presidente da República no final de dezembro, mas a terceira força política, o Partido Democrático, pediu "mais reflexão".
 
O Parlamento Nacional de Timor-Leste está hoje reunido em plenário extraordinário para reapreciar o decreto do Orçamento Geral do Estado para 2016, vetado a 29 de dezembro pelo chefe de Estado.
 
Taur Matan Ruak informou ter vetado o orçamento por discordar de "investimentos em projetos de infraestruturas sem retorno efetivo, como a Zona Especial de Economia Social de Mercado (ZEESM) ou o projeto Tasi Mane, ao mesmo tempo que se diminui a despesa pública em setores como a Saúde, a Educação e a Agricultura", devolvendo o diploma ao parlamento.
 
Em resposta, o primeiro-ministro, Rui Araújo, abriu o debate de hoje defendendo as contas públicas para este ano e os investimentos previstos que, recordou, se inserem na estratégia nacional de desenvolvimento e no programa do Governo.
.
 
 
O líder da bancada do CNRT (Congresso Nacional para a Reconstrução de Timor-Leste), Natalino Nascimento, defendeu a proposta de orçamento, insistindo que a aposta nas infraestruturas é essencial para o desenvolvimento do país e que todo o processo foi feito com amplo debate parlamentar e procurando o consenso nacional.
 
Numa intervenção em que criticou os gastos da Presidência da República, em assessores e visitas aos distritos, Natalino do Nascimento disse que "não há milagres".
 
"Tudo isto faz parte da construção do Estado, da construção da nação", disse, reafirmando "a confiança política no VI Governo".
 
O líder da bancada da Fretilin (Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente), Aniceto Guterres Lopes, recordou que esta foi a primeira vez na história do país que o chefe de Estado optou pelo veto político do Orçamento do Estado (OE) , poder que "nunca foi usado no passado, mesmo em tempos de crise política" como os de 2006.
 
Considerando que os governos continuam a respeitar o princípio da racionalização dos recursos, disse que o orçamento aposta no desenvolvimento de infraestruturas e do capital humano e na melhoria das condições de vida da população.
 
"O Governo reconhece que as receitas domésticas continuam a ser pequenas e que o OE está muito dependente do setor petrolífero. Está a corrigir isso", acrescentou Aniceto Guterres Lopes, que defendeu ainda a aposta em projetos como a zona exclusiva de Oecusse e Tasi Mane e a prioridade dada à construção de infraestruturas básicas, que considerou essenciais para o desenvolvimento do país.
 
Já Lurdes Bessa, do Partido Democrático (PD), recordou que o veto é um exercício constitucional que faz parte da relação entre os órgãos de soberania e deve ser visto como sintoma da qualidade da democracia timorense.
 
Notando a preocupação lógica com a população, Lurdes Bessa disse que é importante alargar o atual consenso nacional a todos os órgãos de soberania e à sociedade civil e mostrou-se preocupada com os grandes projetos questionados pelo chefe de Estado.
 
"O PD não tem confiança total e certeza nos megaprojetos porque o Governo ainda não apresentou estudos detalhados sobre esses projetos. E não tem confiança total na transparência destes gastos", disse.
 
"O Presidente da República pede para refletir. O preço do barril do crude previsto para este ano é metade do considerado no OE. Existe ou não necessidade de refletir?", questionou.
 
José Luis Guterres, da Frente Mudança, também se referiu ao contexto internacional e ao impacto no preço do crude - essencial para as contas públicas timorenses - apelando ao consenso nacional "para fazer melhor".
 
Se o OE for de novo aprovado pelo parlamento, será outra vez remetido ao chefe de Estado, que tem oito dias para o promulgar.
 
ASP // MP
Lusa/Fim

Foto daqui.
.

quinta-feira, 7 de janeiro de 2016

PR timorense pede fiscalização constitucional de alterações a lei de órgãos eleitorais

,

Díli, 07 jan (Lusa) - O Presidente da República timorense suscitou a fiscalização preventiva constitucional da reforma aprovada pelo parlamento, em novembro do ano passado, que altera os órgãos da administração eleitoral, reduzindo para metade o número de comissários.

O gabinete de Taur Matan Ruak explica em comunicado divulgado hoje que o pedido de fiscalização feito ao Tribunal de Recurso - a instância mais alta que existe em Timor-Leste - surge por estar em causa a "conformidade com as garantias de independência e de imparcialidade da Comissão Nacional de Eleições (CNE)".

Questiona ainda as "propostas de alteração às competências da CNE" e a "nova composição e eleição do Presidente da CNE, que o Parlamento Nacional pretende aplicar imediatamente, fazendo caducar o mandato em curso dos atuais membros da CNE".

Como a Lusa noticiou na altura, em meados de novembro o Parlamento Nacional timorense aprovou a polémica reforma a meio do mandato dos atuais membros da CNE e antes das eleições locais deste ano e das presidenciais e legislativas de 2017.

As alterações, que suscitaram um polémico e intenso debate no plenário, implicavam, na prática, a interrupção a meio do mandato dos membros da CNE, que começou em 2014 e deveria terminar em 2019.

A composição da CNE passa, a meio do mandato, de 15 para sete elementos.

As alterações pretendiam, no essencial, corrigir e alterar questões relacionadas com as remunerações e o sobredimensionamento da CNE, entre outras pequenas mudanças ao diploma inicial de 2006.

Na sua proposta inicial, aprovada a 21 de abril, o Governo previa que estas alterações não afetariam a CNE atual, pensando em particular no facto de nos próximos dois anos estarem previstos três atos eleitorais.

"A continuidade dos mandatos dos membros da Comissão Nacional de Eleições que se encontrem em funções na data de publicação da presente lei não é prejudicada com a sua entrada em vigor", referia a proposta do Governo.

O diploma, porém, foi alterado no debate na especialidade, na comissão, que eliminou esta precaução do Governo face à atual CNE, tornando a sua aplicação imediata.

"Optou-se pela implementação imediata da redução dos seus membros, ao invés de a protelar até ao fim do mandato dos atuais membros, que só se dará em 2019. Assim, não se retarda a reforma institucional que se pretende encetar, e que começa com estas alterações, nem se perde tempo em efetivar o objetivo da redução das despesas, que é outro dos benefícios desta reforma", sublinha o texto do diploma.

Este foi o aspeto de maior polémica no debate, levando o presidente do Parlamento Nacional, Vicente da Silva Guterres, a apresentar um requerimento para reabrir o debate sobre o diploma que vinha da especialidade, para tentar recuperar o objetivo legislativo do Governo.

O requerimento não passou no plenário e a redação da especialidade acabou por ser aprovada, apesar de algumas diferenças de opinião na bancada da Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente (Fretilin), segundo partido timorense.

O Governo tinha argumentado que o número de membros da CNE estava "desajustado" da realidade do sistema eleitoral do país, "julgando-se oportuno proceder à sua redução, de forma a adequá-lo às necessidades de supervisão dos processos eleitorais e referendários que se realizem".

Na exposição dos motivos, o parlamento mantém este objetivo, mas vai mais longe que o Governo, detalhando os "incentivos financeiros".

"Abandona-se o regime de senhas de presença, substituindo-o por uma compensação fixa mensal, resolvendo-se, assim, definitivamente, um dos pontos de maior discórdia interpretativa do estatuto dos membros da CNE", refere o diploma aprovado.

Fica ainda consagrado para os períodos eleitorais um abono para "membros, dirigentes e funcionários que exercem atividade no âmbito dos órgãos de administração eleitoral" para "incutir neles uma predisposição para enfrentar as adversidades com maior abnegação".

Altera ainda a estrutura orgânica, cria cargos de vice-presidente e secretário e procura dar "maior efetividade ao exercício das responsabilidades de direção e orientação da CNE consagrando o regime de exclusividade no exercício da função".

ASP//ISG
Lusa/Fim
.

PN SEI LAMUDA LEI OJE 2016

.

Jornal Nacional Diário - 07 de janeiro de 2016

Parlamentu Nasional (PN) sei lamuda difininasaun no kontiudu lei Orsamentu Jeral Estadu 2016 maske Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak veta tiha ona.

Membru Bankada Parlamentar CNRT, Carmelita Caetano Moniz, esklarese katak, Prezidenti Republika, PN, Governu ho Tribunais nudar orgaun soberania iha rai ida ne’e, ne’ebe ida-idak ninia kompetensia garante iha lei, maibe tenke tuir Konstituisaun.

Kona-ba PR veta OJE 2016, prezidenti Komisaun A PN ba asuntus Konstitusional, Administrasaun Publiku, Poder Lokal, Justisa no Anti Korrupsaun ne’e esklarese katak, PR uza veta politika ou veta konstitusionalidade kuandu iha lei ruma inkonstitusional, maibe kuandu PR atu veta pur inkonstutisionalidade, maka PR tenke husu haruka ba tribunal. Nune’e, se tribunal deklara dehan ida ne’e inkonstutisional entaun bazeia ba desisun Tribunal dehan katak lei ruma inklui lei orsamentu do estadu inkonstutisional entaun PR veta purinkonstutisionalidade.

Agora dau-daun ne’e PR veta politika ba lei OJE 2016,” hateten Deputada Carmelita Moniz ba jornalista iha PN, Kuarta (06/01/2016)

Deputada ne’e hatutan veta ne’e tamba Presidente hare buat balun ne’ebe sedauk los tanba ne’e PN liu husi bankada sira sei haree hodi halo konfirmasuan votus iha Sesta (8/1/2016).

Deputada Carmelita Moniz garante katak, PN sei la muda buat ruma hodi haruka fila fali ba PR no tuir Konstituisaun PR tenke promulga.

Wainhira husu kona ba karik presidente mantein nia posisaun no rezigna an deputada ne’e hatete se rezigna an ne’e buat ketak ida, se presidente halo rezigna an ne’e direitu PR nian laiha ema atu bandu, la iha lei ida atu bandu ema ida halo rezigna an ou desiminasun ba nia nia poder nebe iha, mas fiar katak PR sei tetu buat hirak ne’e ho diak.

“PR Taur Matan Ruak hanesan ema nebe luta nain, hau sente PR iha fuan no laran teb-tebes ba rai ida ne’e,” hateten Carmelita Moniz. Nes
.

PN konsidera Igreja kontribui ba instabilidade – Hein rezultadu final IJE

.

Jornal Nacional Diário - 07 de janeiro de 2016

Parlamentu Nasional (PN) konsidera igreja mos kontribui ba instabilidade tanba halo tentasaun hodi fasilita ema estranjeirus sira hetan sertidaun baptismu.

Membru Parlamentu Nasional husi bankada CNRT, Cesar Valente “Pilotu”, hateten, jogador naturalizasaun ne’ebe hetan sertidaun baptismu nudar falhasun boot ne’ebe igreja komete. Tanba ne’e, tenke buka tuir ema se maka fasilita sertidaun ne’e ba Brazileiro nain 7 nudar jogador naturalizasaun.

“Ne’e duni ita iha ona akordu ho SantaSe kona ba kestaun Igreja no Estado, katak hanesan Bispo ka Padre sira komete krime hanesan ema nia tenke ba hatan iha tribunal, sira ne’ebe fo domentus ne’e mos tenke hatan tuir krime ne’ebe nia halo, asuntu hanesan ne’e tenke investiga para hodi hare verasidade lolos iha ne’ebe, ohin loron religiaun sira mos gosta hatun malu,” dehan deputado Cesar Valente ba Jornalista sira iha uma fukun PN, Kuarta (06/01/2016).

Reprezentante povu ne’e dehan, kuandu investiga rezultadu tenke fo sai ba publiku hodi hatene.

“Falsifikasaun domentus ba sidadaun hanesan ba jogadores sira husi rai liur mai okupa fali ne’e halakon vontade ita nia jogador sira no mos hatun tiha joven sira nia prestasaun talentu ne’ebe mak durante ne’e esforsu teb-tebes hodi ba partisipa iha eventu sira hodi TL nia naran,” dehan nia.

Nia dehan tenik, maske deskonfia Igreja balun fasilita sidadaun ba jogador naturalizasaun sira ne’e, maibe sarani nafatin tau fiar ba igreja, tanba sarani iha fiar ne’ebe mak bot teb-tebes, se pesoal ruma mak halo sala nia duni mak responsabiliza ninia aktu ne’e hodi ba hatan tuir lei.

Iha fatin hanesan, deputado bankada FRETILIN, Manuel castro realsa tan katak, kona ba Paroquia balun fasilita sertidaun ba jogador naturalizasaun, kuandu investigasaun hatudu ona katak sira mak fasilita tenke kumpri saida mak investigasaun ne’e halo.

“Hau hanoin igreja mesak deit mak iha hanoin atu fasilita, maibe iha mos oknum balun hakarak halo ida ne’e husu responsabilidade ba sira, tenke halo investigasaun ba sira, se karik sala tenke kumpri tuir lei, atu halo investigasaun mos ba iha oknum paroquial ne’e kompetensia ministeriu publiku,” dehan deputado castro.

Hein rezultadu final IJE

Nune’e mos, Governu dada’uk ne’e, hein hela rezultadu auditoria final husi Inspetor Jeral Estadu (IJE) hodi bele foti desizaun ba jogador naturalizasaun hitu (7) husi Brazil ne’ebé mak agora dada’uk ne’e joga hela iha ekipa nasionál Futebol Timor Leste nian.

Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu, Leovigildo da Costa Hornay informa katak, kona-ba jogador naturalizasaun na’in 7 husi Barazil ne’e, Primeiru Ministru mak sei foti desizaun.

“Sekretáriu Estadu Juventude i Desportu hein rezultadu orgaun autonomia Inspetur Jeral Estadu nian, atu nune’e halo nia ezersisiu, i rezultadu saida mak mosu, ha’u hanoin ida ne’e kompetensia inspetur nian atu fó sai,”dehan Leovigildo da Costa Hornay ba jornalista sira iha Palasiu Prezidensial Aitarak Laran Dili, hafoin hasoru malu ho Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak, Kuarta (06/01).

“Ha’u hanoin kona-ba ida ne’e, (Jogador naturalizasaun na’in 7 ne’e) Primeiru Ministru ko’alia ona,” katak nia.

Nia hatutan, Governu liu husi SEJD simu, karik iha rekomendasaun balu ne’ebé hakarak atu Governu hadi’a buat balu. Maibé Leovigildo da Costa Hornay dehan, di’ak liu hot-hotu hein rezultadu husi auditoria parte IJE nian, tanba relatoriu final Primeiru Ministru mak iha kompetensia atu ko’alia husi Parte Governu nian.

Antes ne’e, Inspetor Jeral Estadu (IGE), Francisco de Carvalho informa katak, jogador naturalizasaun nain 7 husi Brazil ne’ebé mak joga iha ekipa selesaun nasionál la’os sidada’un Timor-oan, tanba latuir rekezitus.

To’o notisia ne’e hatun siedauk hetan konfirmasaun husi parte Igreja kona ba deskonfia fasilita sertidaun ba jorgador naturalizasaun sira husi Brazil ne’e. Mia/cos
.

PR Taur husu TR fiskaliza lei administrasaun eleitoral

.

Jornal Nacional Diário - 07 de janeiro de 2016

Prezidente da Repúblika PR Taur Matan Ruak husu ba Tribunal Rekursu atu halo fiskalizasaun preventiva ba konstitusionalidade relasionadu ho alterasaun lei kona-ba órgaun administrasaun eleitorál.

Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, husu ba Tribunál Rekursu atu halo fiskalizasaun preventiva ba konstitusionalidade kona-ba Dekretu Parlamentu Nasionál númeru 19/III, ne’ebé aprova.

“Alterasaun daruak ba Lei númeru 5/2006, loron 28 fulan-dezembru (Orgaun Administrasaun Eleitorál), tuir artigu 85, alínea e) no artigu 149 Konstituisaun nian,” dehan Taur Matan Ruak liu husi karta komunikadu imprensa, ne’ebé redasaun Jornal Nacional Diário simu iha Kuarta, (06/01).

Nota imprensa ne’e dehan, kestaun ne’ebé mak sai nu’udar problema mak garantia kona-ba independénsia no imparsialidade Komisaun Nasionál Eleisaun nian, ne’ebé temi iha númeru 6 husi artigu 65 Konstituisaun nian.

“Kestaun seluk mak garantia kona-ba independénsia no imparsialidade, ne’ebé mós parte husi prinsípiu Estadu Direitu nian, ne’ebé temi iha artigu 1 Konstituisaun”, dokumentu informasaun ne’e esplika.

Nota ba imprensa ne’e tenik tan, kestaun seluk tan mak proposta alterasaun ba kompeténsia Komisaun Nasionál Eleisaun nian, nune’e mós kona-ba alterasaun ba kompozisaun foun Komisaun ne’e nian no alterasaun ba mekanizmu eleisaun ba Prezidente Komisaun Nasionál Eleisaun nian.

Parlamentu Nasionál hakarak aplika alterasaun hirak ne’e hotu lala’is kedas hodi hakotu mandatu membru atuál sira Komisaun Nasionál Eleisaun nian ne’ebé mak mandatu seidauk hotu.*/cos

.

quarta-feira, 6 de janeiro de 2016

Veta OJE 2016, PD preokupa hanesan ho PR Taur

.

Jornal Nacional Diário - 06 de janeiro de 2016

Preokupasaun Bankada Parlamentar PD nian ba proposta Orsamentu Jeral Estadu 2016 hanesan hela ho saida maka Prezidenti Repulbika (PR), Taur Matan Ruak, esplika iha nia pozisaun hodi veta OJE ne’ebe ho nia montante bilaun 1.5 USD.

PR Taur nia pozisaun veta OJE 2016 ne’e relasiona ho osamentu ba ZEESM (Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu) ho projetu Tasi Mane ne’ebe boot, maibe la garante ninia retornu.

Xefi Bankada PD, Maria Lourde Besa, hateten, desizaun PR Taur nian hodi veta OJE 2016 ne’e garante iha Konstituisaun tanba ne’e tenke simu ho normalidade no serenidade.

“Ami Bankada PD iha deklarasaun no intervensaun durante debate hatudu mos prekupasaun hanesan ho PR Taur nian. Ami mos se buka atu halo dialogu ho PR hodi esplika prekupasaun sira ne’e,” hateten Deputada Maria Lourdes Besa iha PN, Tersa (05/01/2016)

Nia mensiona katak, veta ne’e buat ne’ebe Konstitusional no maneira ne’ebe PR hatudu nudar preokupasaun atu pasa mensajen ba PN no publiku tomak kona-ba proposta OJE 2016 nian.

Nia hatutan presidente labele veta dala rua, presidente veta dala ida deit segundu ves PR iha loron 8 hodi promulga tamba ne’e PR sei lahalo buat ida nebe konstitusaun la fo dalan, PR veta ida ne’e tuir Konstitusaun, ba oin tenki tuir Konstitusaun nafatin katak segundu ves PR tenki promulga.

“Hau fiar katak PR sei promulga hodi la bele iha konfuzaun, tensaun sosial, politika entre institusaun, saida mak PD apela maka’as mak dialogu tamba prekupasaun PR nian hanesan mos preokupasaun ami nian no preokupasaun ne’e ami hato’o ba Governu no Governu esplika dala ruma informasaun mak la to’o,” hateten Deputada Maria Lourdes Besa.

Iha fatin hanesan presidente Bankada CNRT deputadu Natalino dos Santos hatete posisaun Bankda CNRT ba desizaun PR Taur Matan Ruak hodi veta OJE 2016 ne’e kompetensia PR nian hodi ezerse

“PN mos ezerse nia funsaun tuir artigu 88 katak sei halo fali reapresiasaun i haruka fali ba PR atu promulga fila fali orsamentu ida ne’e, mas agora depende ba PR ninia hanoin no nia desisaun, maibe PN iha ona agenda katak Sesta (8/1/2016), PN sei halo reafirmasaun ba votus,” hateten Deputadu Natalino dos Santos

Nia hatutan ho programas perioridades Governu nian nebe aktualiza iha planu asaun tamba ne’e mak Governu tau prioridade ba orsamentu sira ne’e hodi haruka mai iha konselho ministru aprova i hare katak osamentu nebe aloka nudar orsamentu nebe apropriado i prioridades sira nebe mak koloka iha orsamentu ne’e hodi submente mai Parlamentu Nasional antes to’o iha aprovasaun final global.

Nia hatutan veta ne’e direitu Presidente nian maibe triste tamba Orsamentu Jeral 2016 nudar instrumentu fundamental ida i nudar ran ba Estadu ida ne’e atu funsiona makina estadu. estadu ida atu lao tenki iha orsamentu do estadu ida maibe PR ho nia veta politiku i automatikamente orsamentu sei lori fila ba parlamentu.

Nia hatutan ba segundu ves nian Presidente sei promulga orsamentu tamba Presidente mai husi povu no terus ho povu.

“Hau fiar katak depois de konfirmasaun dos votus iha area apresiasaun Presidente de Republika sei promulga orsamentu do estadu tamba presidente republika nia mai husi povu, nia terus husi povu ho nia konviksaun hodi hari estadu ida ne’e, no estadu ida ne’e hamrik metin ona atu dezemvolve, i presidente nudar autor ba ukun rasik an, hau fiar nia sei laveta ba dala rua,” hateten Deputadu Natalino.

Membru Bankada FRETILIN, Francisco Miranda Branco hatete tenki hare husi parte positivu husi veta orsamentu ne’e, katak ida ne’e hanesan teste ba iha sistema Governsaun semi presidensialista no teste ba iha konstitusaun rasik, ida ne’e diak, positivu husi parte ida ne’e.

“Iha sistema ita nian persiza loke knal ligasaun dala ruma taka entaun informasaun sira husi Governu la dun klaru ba PR. Situasaun sira hanesan ne’e dala ruma bele mosu. Ho ita nia teste ne’e bele hamosu tan hanoin diak ruma, interdepensia orgaun soberania estadu nia laran ne’e persiza iha komunikasaun,” hateten Deputadu Francisco Miranda Branco.

Nia hatutan teste ne’e diak para bele hadia diak liu tan sistema ne’e ba oin nune linha komunikasaun entre orgaun soberania sira bele lao diak, nune presidente mos hetan informasaun kona ba prosesu hotu hotu nebe akontese iha PN kona ba debate proposta Orsamentu Nasional do Estadu nomos iha komisaun eventual nia laran. nes
.

Nasaun haat hosi nasaun 10 ne’ebé iha maiór resesaun ekonómika iha 2016 hosi luzófona - Economist

.

Economist Intelligence Unit (EIU) hatete katak nasaun sanulu ne’ebé iha maiór resesaun ekonomika tinan ne’e, na’in haat hosi nasaun sira ho lian ofisiál portugés, iha lista ne’ebé lidera hosi Giné Ekuatoriál iha ne’ebé Makau, Brazil no Timor-Leste mós halo parte.

Makau hanesan rejiaun administrativa espesiál xineza.

"Produto Interno Bruto mundiál kari sa’e 2,7% iha tinan 2016, tuir EIU", no aselera kona-ba 2,4% ne’ebé prevee ba tinan 2015, hakerek revista británika iha artigu iha ne’ebé sita dadus hosi nia unidade análize ekonómika.

"Perspetiva moderada ba 2016 hatudu faktu hosi kresimentu ne’ebé foin hahú iha zona euro, iha Japaun no iha merkadu sira", hakerek revista ne’e.

Lista iha ekonomia ho piór dezempeñu kompara ho tinan kotuk lidera hosi Líbia, ne’ebé karik tun 8% resin, tuir fali Venezuela, ho resesaun aas liu 6%, no hosi Giné Ekuatoriál, ne’ebé mantein resesaun 3% iha tinan 2016.

Iha lista nasaun sanulu mak iha ekonomia ho piór dezempeñu ne’ebé prevee ba tinan ne’e kompara ho tinan kotuk, EIU identifika mós Síria, Makau, Brazil, Timor-Leste, Burundi, Trindade no Tobago no Grésia, ne’ebé karik sei tun besik 1%.

Panorama ne’e nakukun "ba nasaun esportadór matéria-prima sira hanesan Venezuela, ne’ebé iha hela profunda resesaun", hatutan artigu ne’e, no hatete katak perspetiva evolusaun ba Brazil "dook tebes tanba konjugasaun entre folin petróleu tun ho eskándalu Petrobras ne’ebé afeta investimentu iha setór petróleu no gás".

Brazil hanesan istória iha kapa revista semana ne’e, ho títulu "A queda do Brasil - Dilma Rousseff no tinan desgrasa ba oin", iha ne’ebé Prezidente brazileira hakru’uk no taka matan.

Maski nune’e, breve artigu Economist ne’e konklui katak iha notísia di’ak balun: "maski kresimentu PIB iha Turquemenistão la’o neineik, konstrusaun hosi 'pipeline' foun entre Ázia Sentrál ho Xina sei ajuda fó apoiu esportasaun", no iha nasaun oioin hosi Ázia bele iha prezensa importante iha nasaun sanulu ho kresimentu ekonomia lalais liu.

"Kresimentu iha rejiaun aumenta tanba aumentu iha konsumu privadu no setór turizmu ne’ebé revitalizadu iha Laos", konklui revista británika ne’e.

SAPO TL ho Lusa
,

Quatro das dez economias com maiores recessões em 2016 são lusófonas - Economist

.

Londres, 05 jan (Lusa) - A Economist Intelligence Unit (EIU) diz que das dez economias com as maiores recessões económicas este ano, quatro são de língua oficial portuguesa, numa lista encabeçada pela Guiné Equatorial e em que estão também Macau, Brasil e Timor-Leste.

Macau é uma região administrativa especial chinesa.

"O Produto Interno Bruto mundial deve crescer 2,7% em 2016, de acordo com a EIU", acelerando ligeiramente face aos 2,4% previstos para 2015, escreve a revista britânica num artigo em que cita os dados da sua unidade de análise económica.

"A perspetiva moderada para 2016 reflete o facto de o crescimento ser ainda incipiente na zona euro, no Japão e nos mercados emergentes como um todo", escreve a revista.

A lista das economias com o pior desempenho face ao ano anterior é encabeçada pela Líbia, que deverá contrair-se mais de 8%, seguida pela Venezuela, com uma recessão superior a 6%, e pela Guiné Equatorial, que mantém a recessão de 3% em 2016.

Na lista das dez economias com o pior desempenho previsto para este ano face ao ano passado, a EIU identifica ainda a Síria, Macau, Brasil, Timor-Leste, Burundi, Trindade e Tobago e a Grécia, que deverá contrair-se cerca de 1%.

O panorama é particularmente sombrio "para os países exportadores de matérias-primas como a Venezuela, que está numa profunda recessão", acrescenta o artigo, notando que a perspetiva de evolução para o Brasil "está longe de ser positiva devido à conjugação da descida dos preços do petróleo com o escândalo da Petrobras, que afeta o investimento no setor do petróleo e gás".

O Brasil, aliás, é a história de capa da revista desta semana, com o título "A queda do Brasil - Dilma Rousseff e o desastroso ano pela frente", na qual a Presidente brasileira aparece cabisbaixa e de olhos fechados.

Ainda assim, conclui o breve artigo da Economist, há algumas boas notícias: "apesar de o crescimento do PIB do Turquemenistão estar a abrandar, a construção de um novo 'pipeline' entre a Ásia Central e a China deve ajudar a apoiar as exportações", e há vários países da Ásia emergente que deverão ter uma notável presença nas dez economias em mais rápido crescimento.

"O crescimento na região é aumentado pelo aumento do consumo privado, e pelo setor do turismo revitalizado no Laos", conclui a revista britânica.

MBA // EL

Lusa/Fim
.

segunda-feira, 4 de janeiro de 2016

Deputados podem derrubar veto de Taur Matan Ruak mas seria prudente que não o fizessem

.
Zizi Pedruco

Foi com muita satisfação que assisti ao ato corajoso do Presidente da República, Taur Matan Ruak, o de vetar o Orçamento Geral do Estado (OGE)  para 2016, que, como tantos outros não vai beneficiar coisíssima nenhuma o povo. Vão mais uma vez usar os cofres do Estado para brincarem aos governos...

Ato corajoso digo eu, porque o OGE foi aprovado por unanimidade pelo Parlamento Nacional e poderão e já estão a fazer alguns comentários alegando (não passam de alegações maliciosas)  que Taur Matan Ruak está a "travar o desenvolvimento". TRETAS!

Matan Ruak, de quem eu sou fã e quem tenho para mim que é um político que quer bem ao povo timorense  fez o que tinha de ser feito, uma vez que a oposição vendeu-se! Não venham cá com cantigas de que estou a fazer propaganda ou outra treta qualquer, porque eu já fiz criticas ferozes ao PR quando achei que era adequado o fazer, por isso, não posso ser acusada de favoritismos.

Voltando ao veto presidencial. Taur Matan Ruak justificou o veto afirmando que queria a diminuição dos montantes alocados para o projeto do  Oecússi ZEESM bem como para o do Tasi Mane. Estes são projetos megalómanos e que estão a levar muito dinheiro dos cofres do Estado em detrimento do bem-estar do povo. O Presidente da República exigiu que se investisse mais na Educação, Saúde e Agricultura. Ora BRAVO, Sr. Presidente! Vossa Excelência tem toda a razão e essa sua exigência é legitima e demonstra bem o bem que quer a este povo. Eu, na minha qualidade de Zé-Ninguém acrescentaria às três que o senhor citou, o turismo também, há que desenvolver os setores não petrolíferos URGENTEMENTE antes que a mame acabe, seque ou que eles (os tais) continuem a assaltar o que é pertença de todo o povo timorense.

O Parlamento Nacional de acordo com o artigo 88.º n.º 2 da Constituição da República de Timor-Leste pode "anular"o veto do Chefe de Estado.

Artigo 88.º (Promulgação e veto)

1. No prazo de trinta dias contados da receção de qualquer diploma do Parlamento Nacional para ser promulgado como lei, o Presidente da República promulga-o ou exerce o direito de veto, solicitando nova apreciação do mesmo em mensagem fundamentada.

2. Se o Parlamento Nacional, no prazo de noventa dias, confirmar o voto por maioria absoluta dos Deputados em efetividade de funções, o Presidente da República deverá promulgar o diploma no prazo de oito dias a contar do dia da sua receção.

3. Será, porém, exigida a maioria de dois terços dos Deputados presentes, desde que superior à maioria absoluta dos Deputados em efetividade de funções, para a confirmação dos diplomas que versem matérias previstas no artigo 95.º. 4. No prazo de quarenta dias contados da receção de qualquer diploma do Governo para ser promulgado, o Presidente da República promulga-o ou exerce o direito de veto, comunicando por escrito ao Governo o sentido de veto.

Ou seja, o Presidente da República pode exercer o seu direito de veto alegando inconstitucionalidade das normas, sendo neste caso necessário um parecer do tribunal competente, ou pode vetar por razões políticas e aqui será necessário uma mensagem fundamentada, foi o caso do veto de Taur Matan Ruak.

Porém, porque foi um veto político, não é absoluto, o Parlamento Nacional pode confirmar o diploma e "anular" o veto, necessitando para isso de uma maioria absoluta (50% mais um) dos deputados em funções. Se os deputados ao Parlamento confirmarem  a aprovação da lei, esta  é ratificada e  o veto do Presidente da República é irrelevante e Taur Matan Ruak terá, de acordo com a lei, obrigatoriamente de promulgar a lei no prazo de oito dias a contar do dia da sua receção.

Segundo Aniceto Guterres, o líder da bancada Parlamentar do único partido da oposição, Fretilin, no próximo dia 08  o hemiciclo irá realizar uma plenária extraordinária para confirmar o voto para o Orçamento Geral do Estado para 2016.

Creio que são imprudentes e imaturas as declarações do líder da  Fretilin, porque se na bancada dos Fretilinos existe um desprezo pelo veto presidencial, poderá haver, e espero que sim, uma maior consideração pelas preocupações legitimas de Taur Matan Ruak pelos líderes dos outros partidos políticos  nomeadamente o CNRT e o Partido Democrático.

As exigências do Sr. Presidente são validas e não acredito que todos os deputados sejam todos tão levianos como Aniceto Guterres.

Já agora Sr. Aniceto Guterres eu apelo que investigue a aquisição daquele barco feita pelo Presidente do Oecússi, Dr. Alkatiri, com uma empresa portuguesa, a "Eagle Star Shipping" que à altura do negócio já estava falida e sem meios para nada.

De acordo com uma fonte deste blogue que acompanhou todo este processo de aquisição do barco, ela alega  que o negócio foi feito entre Mari Alkatiri e um português, Luis Pité.

" O barco era para ser construído por uma empresa falida, sem qualquer capacidade técnica e logística para construir tal barco, o projeto havia sido desenhado por uma empresa russa, para os estaleiros navais de Viana do Castelo, e destinava-se a uma encomenda do governo dos Açores para dois "ferryboats". Um foi construído, mas nunca foi aceite pelos Açores, o outro o material, a chapa, está em Viana do Castelo, e o Pité com os seus contactos vendeu o negócio ao Alkatiri, que passava por comprar o material e construir o ferry na Figueira da Foz, por uma empresa que se designa "Eagle Star Shipping", afirmou.

"Aliás, o processo de aquisição em si é ilegal, por violar a lei e não ter visto prévio da Câmara de Contas. Onde está o dinheiro que foi pago inicialmente?", questionou a referida fonte.

"Foi o Luís Pité quem vendeu esse negócio ao Alkatiri e a empresa está falida, não tem sequer trabalhadores nem nunca produziu um barco de tal envergadura. Dos estaleiros da Figueira da Foz só saíram traineiras", terminou.

Sr. Aniceto Guterres, será que a fonte deste blogue está certa? É pessoa de minha inteira confiança e idónea e eu pessoalmente não tenho nenhuma dúvida que esteja a falar a verdade, mas essa é a minha opinião e vale o que vale. Mas que o projeto ZEESM precisa de uma investigação independente, isso precisa, afinal o dinheiro não vem dos vossos bolsos nem foi uma herança dos vossos pais ou avós e demais...Dinheiro público NÃO vos pertence!

Quantos projetos como o do Oecússi deram certo à volta deste mundo? Um amigo meu disse que "nenhum".

"Não pode dar certo, é um desperdício de dinheiro, um atentado à dignidade dos timorenses excluídos! Diga-me quantos projetos dessa natureza vingaram? Nenhum!E aquele que mais possibilidade tinha, o do Delta do Mekong, envolvendo a Tailândia, Laos e Myanmar não resultou, hoje só lá tem um casino para os chineses. O resto é uma cidade fantasma e hotéis de bordéis para os chineses".

Porquê de tanta certeza que o Oecússi vai ser um sucesso? Porquê que se investe tanto dinheiro nestes projetos que aparentam ser pessoais em detrimento da Educação e Saúde de todo o povo timorense? É UM CRIME CONTRA O POVO TIMORENSE, OUTRO!

Senhores deputados, para o bem da nação e dos timorenses, não sejam irresponsáveis nem criminosos, vocês representam o povo timorense, um povo humilde que tem sofrido tanto e merece muitíssimo mais do que lhes dão, vocês não estão no Parlamento Nacional para representar o Mari Alkatiri, a família dele ou a manada dele.

Lembrem-se quem vos paga! O POVO TIMORENSE! O veto de Taur Matan Ruak foi inteligente e se vocês aprovarem o OGE vão pagar muito caro em 2017!

VÁ... APROVEM LÁ OUTRA VEZ! GANHA SEMPRE TAUR MATAN RUAK! ;)
.