sexta-feira, 10 de janeiro de 2025

Kazu tiru iha rezidensia eis PR Lu Olo, PM Xanana: “Waoo...ha’u mós tauk…”


Ekipa Independente

DILI: Primeiru MInistru, Kay Rala Xanana Gusmão hakfodak ho kazu tiru ne’ebé akontese iha rezidensia eis Prezidente Repúblika, Francisco Guterres ‘Lu Olo’, iha Farol, Dili, 01 Janeiru 2025 ne’e.

Xefe Governu ne’e hatete, nia nunka tama ba area rezidensia eis PR Lu Olo tanba metin no seguransa maka’as loos.

Maibé, Primeiru Ministru ne’e hatutan, nia admira tanba kilat musan sa’e ba leten hafoin tuun fali mai hodi fura kakuluk uma nian.

"Ha'u la hatene, ami haree tiha ona. Ha'u ne'e soldadu ida ha'u hatene kilat musan ne'e nusa. Ha'u admira mak kilat musan ida sa'e ba leten tuun fali mai, iha fatin seluk mós ha'u rona ida ne'e, imi mak diskute, ata oan ne'e soldadu, kilat mós la hatene kaer tan, ne'ebé la komprende buat ida ne'e," dehan PM Xanana hafoin enkontru semanál ho PR Horta, iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kinta (09/01).

Maske nune’e, PM Xanana hatete, tenke investiga kazu ne’e hodi bele hatene motivu no kilat musan ne’e kilat saida nian.

"Tenke halo investigasaun, primeiro tenke hatene kilat ne'e kilat saida, tanba ha'u admira, horsehik (Kuarta) loke iha Konsellu Ministru ha'u dehan ‘Waoo.. ha'u mós tauk. Tiru ba leten tama uma kakuluk, nia fura tiha tuun ba fali ne'ebá ne'e mak ha'u dehan ha'u la hatene’, ne'ebé halo la komprende buat ida ne'e, ne'ebé ami sei investiga," katak Xefe Governu ne’e.

Iha fatin ketak, Ministru Defeza, Donaciano Costa Gomes hatete, prosesu ba kazu ne’e iha Polisia Nasionál Timor-Leste ninia responsabilidade.

"Kazu ne'e agora ita nia polísia Nasionál Timor-Leste halo ona investigasaun para hatene akontesimentu  tiru ita-nia eis Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lu Olo, nia rezidensia ne'e intensionadu ka la intensionadu,” dehan nia iha nia knar, Fatuhada, Kinta (09/01).

Iha akontesimentu tiru ne’e, nia dehan, bele mós ema balun tiru ba lalehan la ho intensaun mak kilat musan nia kurva ne'e monu kona-ba eis PR nia uma.

"Agora polísia halo tiha investigasaun ba analiza ezame balistika, depois identifika hatene tiha angulu tiru ho tipu armamentu ne'e par depois ita hatene foti konluzaun ida katak iha atentadu ka la'ós atentadu, iha suspeitu ruma ka bala perdida, entaun ita labele halo espikulasaun lai agora, ita hein prosesu investigasaun," katak nia.

Molok ne’e, Xefe Departamentu Investigasaun Kriminal Nasional (DIKN), Superintendente Xefe Polisia  João Belo dos Reis hatete, hafoin kazu ne’e akontese DIKN hamutuk ho ekipa tekniku forensiku PNTL ba kedas lokal akontesimentu hodi haree no halo rekontrusaun.

Bainhira halo rekonstrusaun ba fatin akontesimentu identifika katak bala musan iha duni fatin akontesimentu no bala musan ne'e tiru sa’e ba leten no husi tiru sa’e rezulta kalen kuak no kilat musan ne'e monu tuun rezulta plafon mós kuan.

"Bala musan ne'ebé mak monu iha rai ne'e nove mil metru, ita seidauk hatene ida ne'e mai husi kilat tipu ida ne'ebé, mais ita hatene ona katak ne'e nove mil metru entaun ne'e husi kilat kiik, tanba nia ne'e nove mil metru, maibé atu dehan ida ne'e pistola tipu ida ne'ebé Revolver ka pistola Glock ne'e  mak ita seidauk hatene, agora ba kazu ida ne'e ami aprezenta ona ba Ministeriu Publiku ho NUC 003/2024 PNSIK," dehan João ba jornalista sira liu husi konferensia imprensa, iha Kuartel Jerál PNTL, Kaikoli (07/01).

Atu identifika bala musan ne'e pretense ba pistola ho tipu saida, DIKN husu ona apoiu ba  parseiru sira atu halo ezame  balestiku nune'e hatene loloos tipu pistola ne'ebé momentu ema deskoñesidu uza tiru ba eis PR Lu Olo nia rezidensia, tanba Timor-Leste seidauk iha  aparellu sufisiente atu halo ezame ba bala musan.

"Entaun ita husu ita-nia parseiru sira atu halo ezame balestiku ba projetil ka bala musan ne'ebé mak ita hetan, ba ita nia parseiru sira se mak atu apoiu halo ezame ba ida ne'e hau labele koalia iha ne'e tanba segredu justisa," informa nia.

Evidensia bala musan ne'ebé mak PNTL rekoila iha fatin akontesimentu ne'e hanesan bala musan PNTL aprezenta ona ba MP.      

Ba kazu ne'e, polisia seidauk kaer suspeitu ruma tanba momentu akontesimentu ne'e halo husi ema deskoñesidu nune'e  polisia kontinua buka tuir suspeitu ba  kazu ne'e.

"Ita seidauk bele hateten kazu ne’e tama ba krime organizadu ka hatete ami ida militar no polisia ne'ebé kaer arma sira ne'e mak dala-ruma tiru sala, ita seidauk hatene ida ne'e, maibé ne'e akontese ona prosesu investigasaun sei justifika, ita servisu maka’as hela atu hatudu verdades husi kazu ne'e," afirma nia.

Tanba ne'e Autoridade Seguransa PNTL husu ba komunidade sira ne'ebé hela besik iha rezidensia eis PR Lu Olo atu koopera ho polisia atu buka tuir suspeitu ba kazu ne'e.

"Ami husu kooperasaun ba see de’it mak hatene kazu ne'e iha kalan nia haree ema ruma tiru arma atu informa ba ami hodi investiga," katak nia.

Eviksaun Iha Fomentu II, Estudante Na’in 584 Sai Vitima

Independente - By Ivonia Varela

DILI: Estudante na’in 584 sai vitima ba eviksaun ne’ebé governu halo, liu husi Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), iha aldeia Fomentu II, Suku Comoro, Postu Administrativu Dom Aleixu, Munisipiu Dili.

Xefe Suku Komoro, Eligio José Marçal hatete, tuir dadus, eviksaun ne'ebé governu liu husi SEATOU halo, afeita ba komunidade nia uma hamutuk 288, xefe familia 257 no membru familia hamutuk rihun ida, atus tolu, tolu nulu (1330).

“Agora estudante barak mós iha ne’ebá, liu husi blanko familia nian ne’e mak ita hatene. Maibé inan-aman sira dehan oan balun eskola iha foho no balun mak hela ho inan-aman iha ne’e, tanba ne’e estudante ensinu baziku primeiru no segundu siklu iha na’in 230, ensinu baziku terseiru siklu iha na’in 155, sekundariu 97 no universidade 102, sira ne’e mak hela iha ne’ebé balun hela ho ina-aman, no balun hela iha kos,” dehan Xefe Suku iha nia knar fatin Comoro, Sesta (10/01/25).

Entretantu, Autoridade Lokal ne’e akresenta, estudante sira ne’ebé hetan eviksaun iha Kapital Dili, molok ne’e, Ministeriu Edukasaun orienta ona servisu edukasaun kada munispiu, atu bele simu estudante ne’ebé hetan eviksaun iha kapital dili, bainhira fila ba eskola iha munisipiu.

Enkuantu, husi dadus membru familia na’in 1.330 ne'e, inkliu ona ema ho defisiénsia na'in neen (6) no idozu na'in 54.

Komunidade aldeia Fomentu II ne'ebé hetan eviksaun husi munisipiu Baukau uma-kain 3, Vikeke uma-kain 6, Bobonaro uma kain 5, Likisa uma-kain 2, Ermera uma-kain 19, Alieu uma-kain 4, Ainaro uma-kain 4, Manufahi uma-kain rua, Lautem uma-kain 2, Oekusse uma-kain rua no munisipiu Díli iha uma kain 207.

Foto, Facebook.

quinta-feira, 9 de janeiro de 2025

Governu Indonézia Aseita Atu halo Negosiasaun ho TL Kona ba Fronteira Marítima

Independente - Ivonia Varela 

DILI: Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete, Governu Indonézia aseita atu halo diskusaun ho Governu Timor-Leste kona-bá fronteira Marítima iha Tasi Mane.

"Husi Governu Indonézia fó hatene ona atu halo negósiasaun fronteira marítima," dehan Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ba Jornalista sira hafoin remata enkontru ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta iha Palasiu Prezidensial Ai-tarak Laran, Kinta (09/01/25).

Xefe Governu dehan, Governu Indonézia uluk lakohi, maibé maske ho Naktuka ne'ebé seidauk los, tanba fronteira Naktuka Oekusse nia mai baliza to'o de'it iha mota-ain no ba fali Salele.

Tanba ne'e, Governu Indonézia senti katak tinan ida ne'e, hahú halo Negósiasaun ho Governu Timor-Leste, tanba Timor-Leste presiza atu bele kontrola Peska ilegál ne'ebé la'o hela iha área tasi mane.

Enkuantu, molok ne'e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete, Governu sei esforsu an maka’as atu estabelese fronteiras terestre no marítimas ho indonezia, tanba ida ne’e hanesan prioridade nasional ida.

“Ida ne’e Prioridade Nasional ida, la’ós de’it atu kompleta funu naruk kona-bá soberania, maibé mós atu hetan seguransa jurídika no téknika kona-bá rekursu iha espasu marítimu iha ita ninia jurisdisaun, no ne’e hotu sei permite mai ita atu implementa polítika ekonomia azul ne’ebé sustentavél,”dehan PM liu husi aprezentasaun Proposta OJE 2025, iha Parlamentu Nasional, Kuarta (06/11/24).

Xefe Governu hatutan, iha inisiu tinan 2025, governu formaliza ona adezaun ba Organizasaun Mundial no Komersiu (OMK), no tinan tuir mai Timor-Leste atu sai membru ASEAN.

Tan ne’e, PM Xanana akresenta, Iha organizasaun rua ne’e nia laran, merkadu foun no oportunidade foun sei nakloke ba Timor-Leste hodi ezije ba Timoroan sira uza ho intelijensia no responsabilidade.

Tanba iha tinan 2025 sei sai tinan ba implementasaun no sei la lakon tempu atu potensializa rekursu alternativus ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian.

Foto, Facebook.

Governo timorense vai indemnizar famílias desalojadas na semana passada

Díli, 09 jan 2025 (Lusa) – O primeiro-ministro de Timor-Leste, Xanana Gusmão, disse hoje que o Governo vai indemnizar as famílias desalojadas na semana passada na área do Fomento, em Díli, cujas habitações foram demolidas por estarem numa zona de elevado risco de inundação.

“Todos vão receber. Não haverá ninguém a ficar sem indemnização. O Governo já recolheu os dados bancários das famílias. O Governo não é arbitrário com o seu povo”, disse Xanana Gusmão, que falava à imprensa após o encontro semanal com o Presidente timorense, José Ramos-Horta.

O primeiro-ministro pediu às famílias que ainda não tenham recebido qualquer indemnização para contactarem diretamente, através de carta, com o gabinete do chefe do Governo, que analisará e dará resposta à situação.

Xanana Gusmão disse que foi também solicitada informação sobre os estudantes universitários que pertenciam às centenas de famílias desalojadas e que, entretanto, na quarta-feira, foram transportadas pelas autoridades para os seus municípios de origem.

O chefe do Governo timorense reafirmou que aquelas pessoas foram desalojadas porque as suas habitações foram construídas em “áreas de elevado risco de inundação”, junto ao rio Comoro.

O Governo timorense iniciou o ano passado uma campanha de despejos e demolições em Díli para eliminar construções ilegais e atividades económicas não licenciadas e que, em alguns casos, tem sido exercida com violência, e tem provocado a divisão na sociedade timorense e merecido críticas de organizações não-governamentais.

MSE // SB 

Lusa/Fim

Despeju administrativu: SEATOU apela komunidade Kuluhun hamamuk fatin to’o 09 Fevereiru

Tatoli -  Jesuína Xavier & Cancio Ximenes

DILI, 09 janeiru 2025 (TATOLI)–Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) hala’o enkontru ho autoridade lokál no komunidade afetadu ba depeju administrativu hodi halo alargamentu Estrada husi Kuluhun ba Fatuahi, iha sede suku Kuluhun, kinta (09/01) ne’e.

Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hateten ekipa SEATOU fó tempu ba komunidade afetadu sira liuliu uma sira-ne’ebé konstrui iha estrada ibun ne’ebé Governu tau ona markasaun, atu hahú kinta (09 janeiru 2025) to’o 09 fevereiru 2025 ne’e prepara aan atu hamamuk fatin no muda sai.

“Ohin ba oin, to’o 09 fevereiru 2025 ne’e, sira tenke hamamuk fatin ne’ebé dezenu kona-ba Estrada ne’e,” Governante ne’e hateten ba jornalista sira, iha Kuluhun.

Nia hateten, planu alargamentu estrada hahú ohin halo enkontru ho komunidade suku Kuluhun, postu administrative Kristu Rei, nune’e mós aban iha Becora no semana oin iha Câmea nian sa’e ba ba Fatuahi nian ne’e.

“ Ita mai ko’alia ba sira atu bele komprende dekretu lei nú 3/2017 ne’e, atu koopera ho Estadu liuliu Governu atu alarga espasu estrada hodi akumula transporte sira iha Díli laran liuliu estrada husi Kukuhun to’o Fatuahi,” nia dehan.

Tanba, nia dehan, kada tinan iha aumentu transporte ne’ebé labele akumula iha Estrada públiku, tan ne’e Governu hakaas aan fó hanoin no avizu ba populasaun sira, liuliu sira-ne’ebé hela iha estrada boot nia ninin sira-ne’e.

Ekipa konjunta SEATOU sei halo levantamentu dadus atu populasaun bele muda hodi fó biban ba Governu halo alargamentu ba estrada.

Iha fatin hanesan, xefe suku Kuluhun, Deus Dado Martins, relata iha populasaun uma kain 30 mak identifika afeta ba alargamentu estrada.

“Iha tinan kotuk halo ona levantamentu, entaun halo enkontru ho SEATOU no hahú husi ohin ba oin tenke hamamuk fatin. Levantamentu ne’e purvolta uma kain 30 mak afetadu, entre sira iha Raí Estadu no privadu,” nia relata.

Foto, Facebook.

PM Xanana: Komunidade ne’ebé hetan eviksaun iha direitu hetan indemnizasaun

Tatoli - Hortencio Sanchez & Florencio Miranda Ximenes

DILI, 09 janeiru 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, informa ba komunidade iha kapitál Dili ne’ebé hetan eviksaun iha direitu atu hetan indemnizasaun husi Governu.

“Hotu-hotu hetan, laiha ema ida la hetan indemnizasaun, rekolla ona sira nia konta bankaria, laiha ida dehan duni de’it ne’e laiha,” PM Xanana hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Dili, kinta ne’e.

Xefe Governu alerta ba familia uma-ka’in hirak ne’ebé hetan ona eviksaun, maibé seidauk simu indemnizasaun tenke halo karta ba Gabinete Primeiru-Ministru atu buka tuir tanba saida la hetan.

“Sira ne’ebé iha tinan kotuk no tinan agora hetan ona eviksaun mak seidauk simu indemnizasaun hakerek karta mai ha’u, nune’e ha’u bele ko’alia ho Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU),” PM Xanana hato’o asuntu ne’e hafoin halo sorumutu ho Prezidente-Republika, Ramos Horta, ohin.

Maibé, PM Xanana dehan Governu atu fó indemnizasaun ba komunidade hirak ne’ebé hetan eviksaun la’ós ho modelu ne’ebé hanesan, maibé sei haree ba tipu uma no sasan sira komunidade nian, nune’e bele selu tuir kondisaun ne’ebé iha.

Entretantu, ekipa konjunta ezekuta serbisu bazeia ba dekretu-lei númeru 3/2024, iha loron 17 Janeiru, alterasaun dahuluk dekretu-lei númeru 33/2008, iha loron 27 Agostu, kona-ba ijiene no orden públiku. Nune’e mós, iha dekretu-lei númeru 51/2016, iha loron 28 dezembru kona-ba lisensiamentu mesajen publisitária, no dekretu-lei númeru 2/2017, iha loron 22 Marsu kona-ba sistema jestaun reziduu sólidu urbanu, inklui dekretu-lei númeru 3/2017, iha loron 22 Marsu kona- ba rejime zona estasionamentu durasaun limitada.

PM Xanana tun direita ba haree familia ne’ebé hetan eviksaun

Entretantu, Primeiru-Ministru mós tuun direta iha terrenu hodi fó orientasaun no apoia Ministru Obras Públikas (MOP), Samuel Marçal ho Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias hodi fasilita família uma-ka’in 288 ne’ebé konstrui uma iha mota Comoro ninin área Fomentu II, bá ida-idak nia munisípiu.

Primeiru-Ministru konsege akompaña prosesu transportasaun ne’e to’o tuku 22:00 otl, no oras- ne’e daudaun fatin mamuk ona inklui Ponte Comoro nia okos.

Xefe Governu konsola família hirak ne’e atu labele konstrui uma iha fatin risku no tenke fila bá munisípiu, ikus mai sira koopera duni, tanba ne’e PM Xanana rasik mak ajuda hiit sasan tula bá kamioneta sira ne’ebé Governu prepara.

Família 288 ne’e, fasilitadu to’o ida-idak nia munisípiu inklui maluk sira ne’ebé mai hosi Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA).

Governu hakarak salva família hirak ne’e tanba konstrui uma iha área ne’ebé mak risku tebtebes hosi inundasaun, no realidade hatudu katak iha uma lubuk ida mak mota Comoro lori iha 04 Abril 2021 bainhira akontese udan boot durante kalan tomak.

Foto, Facebook.

quarta-feira, 8 de janeiro de 2025

Ações de despejo do Governo timorense afetaram 361 famílias – Rede ba Rai

Díli, 08 jan 2025 (Lusa) – A Rede ba Rai, grupo de defesa do direito à terra e habitação em Timor-Leste, disse hoje que os despejos realizados pelo Governo na semana passada desalojaram 361 família, advertindo para os impactos negativos destas ações nas comunidades.

O Governo timorense retomou no passado na quinta-feira as demolições de edifícios e habitações construídos ilegalmente, nomeadamente nas zonas do Fomento II e Comoro, em Díli, capital do país, apesar das contestações e críticas feitas pela sociedade civil.

“Aquele ato foi conduzido com violações sistemáticas e planeadas pelo Governo e foram perpetrados atos de vandalismo e intimidação, incluindo a destruição e demolição das casas e locais de habitação da comunidade, resultando em graves consequências para a vida das pessoas”, acusou a Rede ba Rai, em comunicado distribuído à imprensa.

Aquele grupo defensor do direito à terra e habitação em Timor-Leste advertiu que os despejos forçados têm “impactos negativos e significativos nas comunidades e nos grupos mais vulneráveis”, especialmente das mulheres, crianças, idosos e pessoas com necessidades especiais.

Para a Rede ba Rai, a atuação do Governo timorense está a provocar insegurança e instabilidade, porque as “comunidades não têm um local estável para residir”.

“Aquelas comunidades já economicamente vulneráveis estão a ser colocadas numa situação ainda mais difícil, sem garantia de estabilidade, o que pode agravar o risco de pobreza e limitar as oportunidades para um futuro estável”, salienta a organização não-governamental.

O grupo acusa também o Governo de violar direitos humanos ao realizar o despejo e destruição de habitações “sem um processo legal adequado”, de retirar às comunidades, como vendedores informais, a sua fonte de rendimento, afetando a sua sobrevivência diária, e de provocar o abandono escolar de muitas crianças.

No comunicado, a Rede ba Rai recomenda ao Governo timorense para proteger os direitos das comunidades e garantir que os despejos são feitos com base num processo legal e para prevenir a ocupação ilegal de domínios públicos.

Em maio de 2024, a Rede ba Rai apresentou queixa ao Conselho de Direitos Humanos das Nações Unidas, por considerar que as ações do Governo além de violarem os direitos humanos carecem de base jurídica, porque o Estado não implementou o registo de bens imóveis e não possui base legal para declarar que as terras pertencem ao Estado.

MSE // SB Lusa/Fim

Foto, Facebook.

terça-feira, 7 de janeiro de 2025

Fretilin condena despejos forçados sem criação de condições para afetados

Díli, 07 jan 2025 (Lusa) – A Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente (Fretilin, líder da oposição) condenou hoje os “despejos forçados” realizados pelo Governo desde o início do novo ano, sem a criação de condições para as pessoas afetadas.

“A Fretilin lamenta e condena veementemente a ação do Governo de efetuar despejos à força sem antes criar condições adequadas para a população afetada”, afirmou o deputado José da Cruz, numa declaração política feita no parlamento nacional.

O Governo timorense retomou no início deste ano as demolições de edifícios e habitações construídos ilegalmente, nomeadamente nas zonas do Fomento II e Comoro, em Díli, capital do país, apesar das contestações e críticas feita pela sociedade civil.

“Após demolir todas as suas casas, o Governo deixou aquelas pessoas ao abandono, sem saberem para onde ir. Atos como este já foram vividos pelo nosso povo durante regimes autoritários e ditaduras. É triste que agora enfrentem situações semelhantes num país independente, livre e democrático”, lamentou o deputado.

“Será que o Governo está a confundir ‘combate à pobreza’ com ‘combate aos pobres’”, questionou o deputado José da Cruz, afirmando que combater a pobreza significar identificar as causas e criar planos de investimento que beneficie a população e melhor as suas condições socioeconómicas.

Para o deputado, o Estado “negligenciou a obrigação constitucional de fornecer habitação digna e adequada aos cidadãos”.

“As pessoas que vivem debaixo de pontes ou nas margens de rios são cidadãos da República Democrática de Timor-Leste e, como tal, têm direito à proteção do Governo. A Constituição, no seu artigo 58.o, é clara ao a^rmar que todos têm direito a uma habitação condigna que garanta conforto, segurança e privacidade familiar”, disse o deputado.

José da Cruz criticou também a atuação “autoritária do Governo” que está a “exigir aos cidadãos despejados” para regressarem aos seus municípios de origem, lembrando que a prática além de discriminatória, viola a Constituição, que determina que “todos os cidadãos podem deslocar-se e estabelecer a sua residência em qualquer parte do território nacional”.

A Fretilin exigiu também que o Governo apresente no parlamento o plano de ordenamento territorial e o modelo de urbanização, que propõe para a capital do país e que as autoridades competentes investiguem a forma como os despejos estão a ser feitos em Díli e em outros municípios.

O Governo timorense iniciou no ano passado uma campanha de despejos e demolições em Díli para eliminar construções ilegais e atividades económicas não licenciadas e que, em alguns casos, tem sido exercida com violência, e tem provocado a divisão na sociedade timorense e merecido críticas de organizações não-governamentais.

MSE // SB Lusa/Fim

Polícia timorense esclarece que “bala perdida” que atingiu casa de ex-presidente

Díli, 07 jan 2025 (Lusa) – O Departamento de Investigação Criminal da Polícia Nacional de Timor-Leste esclareceu hoje que foi uma “bala perdida” que atingiu a casa do ex-presidente timorense Francisco Guterres 'Lu Olo' na madrugada de 01 de janeiro.

“A equipa do Departamento de Investigação Criminal, em conjunto com a equipa técnica forense, realizou a reconstituição do local do incidente. Descobrimos que o projétil de nove milímetros resultou de um disparo para o ar, mas ainda não conseguimos identificar o tipo de arma”, disse o chefe daquele departamento da polícia, superintendente João Belo.

O superintendente, que falava em conferência de imprensa, disse que o caso foi entregue ao Ministério Público e que foi solicitado apoio a parceiros para realizar exames balísticos para determinar o tipo de arma utilizada.

“Pedimos também a colaboração da comunidade ou de qualquer pessoa que tenha conhecimento ou tenha visto alguém disparar para informar a nossa equipa e ajudar no processo de investigação, pois, até ao momento, o autor do disparo ainda é desconhecido”, afirmou o superintendente João Belo.

O oficial da polícia timorense informou que um outro incidente do género, também ocorrido na madrugada de 01 de janeiro, em Díli, provocou ferimentos numa criança de quatro anos, que foi atingida com uma bala perdida na perna.

Em relação ao período entre o Natal e a passagem de ano, a polícia nacional registou vários casos de confrontos em bairros de várias localidades de Timor-Leste e de violência doméstica.

“Os casos mais comuns foram confrontos físicos, num total de cinco, e casos de violência doméstica, num total de 20. Estes casos foram considerados os mais graves durante o período entre 22 de dezembro de 2024 e 02 de janeiro de 2025”, disse o superintendente João Belo.

MSE // VQ Lusa/Fim

Tiru Rezidénsia Lú-Olo Instabilidade Ameasa


Timor Post - Editoriál

Akontesimentu iha troka tinan foun ida ne’ebé nakonu ho esperansa no ksolok, soke kedas ho akontese trajédia xokante ida iha Timor Leste.

Iha ne’ebé ema deskoñesidu ida mak tiru rezidénsia, Francisco Guterres Lú-Olo ho Kilat musan (bala real) ne’e fura husi kalen uma tun to’o kona meza nia vidru rahun hotu, besik loos tur fatin baibain Eis Prezidente Repúblika nian iha uma.

Akontesimentu ne’e hanesan sinál idahatudu instabilidade sei ameasa nafatin iha nasaun ida ne’e.
Husi akontesimentu ne’e loke ita hotu nia matan katak ameasa ne’e real. Ho ida ne’e, desizaun hotu-hotu ne’ebé foti tenke iha lia-loos, atu nune’e ita labele dadur iha istória nakukun ne’ebé hanesan.

Presiza ita reflete katak akontesimentu ne’e la’ós de’it kona-ba “tiru”, maibé kona-ba oinsá ita nu’udar nasaun hasoru dezafiu boot ida-ne’e.

Presiza iha investigasaun ida kle’an. Investigasaun ida ne’ebé sériu no transparente atu nune’e povu nia konfiansa ba sistema legál no seguransa estadu nian bele fila fali.

Dala barak mosu konfuzaun katak desizaun sira ne’ebé governu foti, tuir maioria povu, barak liu mak sei determina karik Timor Leste bele kontinua la’o ba oin ka sei mout iha inserteza ne’ebé kle’an liu.

Povu Timor Leste hein katak prosesu legál ida ne’ebé justu no transparente sei lori autór sira ba justisa, no katak ikusmai, nasaun sei bele ultrapasa inserteza no hakat ba futuru ida ne’ebé estavel liu.

Los dunik katak, atu dezenvolvimentu rai laran ne’e la’o ho di’ak ita tau fiar tomak ba seguransa sira husi nasaun ida ne’e ninian ne’ebé maka sai hanesan lutu ba nasaun.

Tanba ne’e, ita husu ba seguransa liu-liu F-FDTL no PNTL hanesan aparellu estadu nian atu kumpre sira-nia obrigasaun defende povu no nasaun ida ne’e.

Oras ne’e nasaun ida ne’e hakmatek maske nune’e, Governu hetan presaun boot atu hadi’a problema hirak ne’ebé mak sei iha, fo ba timoroan tomak benefísiu sosial no ekonómiku mak bele sukat, hadi’a kualidade moris povu sira areas rurais nian no hatuun nível dezempregu(ema la servisu) ne’ebé aas tebes.

Hatan ba kiak hanesan prioridade boot liu hotu. Timor- Lestenu’udar rai ida ne’ebé kiak liu iha rejiaun ASEAN. Timoroan besik 50% mak bele konsidera katak kiak no populasaun hamutuk 80% mak moris deit ho agrikultura subsisténsia, maske barak mak hein deit ba osan ne’ebé maluk sira simu ka mai husi Governu.

Maibé dezafiu hira ne’e, ba nasaun nurak ida-ne’e hamosu ona progresu ida boot hahú husi ninia restaurasaun ba ukun rasik aan iha tinan 2002, inklui harii ona infra- estrutura ne’ebé mak presiza ba Estadu demokrátiku soberanu ida.

quarta-feira, 1 de janeiro de 2025

Polícia timorense investiga disparo contra residência de ex-Presidente Lu Olo

Díli, 01 jan 2025 (Lusa) – As autoridades policiais timorenses estão a investigar o disparo de uma arma de fogo contra a residência do ex-Presidente de Timor-Leste Francisco Guterres Lu Olo, ao início da madrugada de hoje.

“Durante a madrugada, às 00:00 [locais, 15:00 de 31 de dezembro em Lisboa], no momento da transição para o Ano Novo, um indivíduo desconhecido aproveitou o som dos foguetes para disparar uma arma de fogo contra a residência do ex-Presidente da República e Presidente da Fretilin Francisco Guterres Lu Olo, com a aparente intenção de o assassinar”, refere uma informação divulgada na página social do antigo chefe de Estado nas redes sociais.

Segundo a informação, a bala “perfurou uma das paredes da casa, atravessou-a e atingiu uma mesa, muito próxima do local habitual onde o ex-Presidente se senta, na sua residência”.

Na sequência do ocorrido, a segurança pessoal de Lu Olo informou as forças de defesa e segurança do país, incluindo a Polícia Científica e de Investigação Criminal e a Polícia Forense, que “se deslocaram prontamente à residência para realizar observações diretas e iniciar a investigação dos factos”.

O presidente da Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (Fretilin, principal partido da oposição) agradeceu o “profissionalismo” das autoridades policiais e pediu aos responsáveis pela segurança de titulares e ex-titulares de órgãos de soberania para estarem atentos e assegurarem a sua proteção.

A informação refere também que não é a primeira vez que este tipo de incidente ocorreu, sem avançar mais pormenores.

MSE // VM Lusa/Fim

quinta-feira, 26 de dezembro de 2024

Reitor da UNPAZ tem razão, mas a culpa não é da Língua Portuguesa, é dos governantes timorenses

Timor Hau Nian Doben

Há uns dias que decorre uma polémica sobre as palavras proferidas pelo reitor da Universidade da Paz (UNPAZ), Adolmando Soares Amaral, e já vieram deputados do CNRT (que não sabem falar Português) criticar as declarações proferidas durante a cerimónia de graduação naquele estabelecimento de ensino, nas redes sociais Amaral encontra muito apoio entre os jovens.

Adolmando Soares Amaral disse no seu discurso que o Português pouco servia para os universitários quando estes se graduarem, porque não existem empregos suficientes para os falantes da língua de Camões.

“ Temos de aprender Português, está escrito na Constituição, quer queiramos, quer não, isto temos de aprender, mas após aprendermos Português vamos trabalhar onde? Todos os anos o governo tem vagas de emprego que não chegam a 500 (...) não existe investimento em Timor dos países de Língua Portuguesa”, disse.

O reitor da UNPAZ afirmou que existem mais vantagens em aprender o Inglês para ir trabalhar para a China, Coreia, Reino Unido, Irlanda e Austrália, mas o mesmo não acontece com o Português.

“ Se aprendermos o Português o que vamos ser nesta nação, nesta terra, enquanto não preparamos as condições?”, interrogou.

“ Talvez se o governo abrisse cinco mil vagas de trabalho, para mim não haveria problemas em aprender o Português”, declarou.

O líder universitário acusou ainda as empresas de Língua Portuguesa de não investirem em Timor-Leste e salientou ainda o facto de muitos portugueses virem trabalhar para o país como professores ou assessores.

“ As empresas portuguesas, brasileiras ou outras se viessem e construíssem fábricas e indústrias, então temos de entender (falar o Portugues) porque eles investiram”, declarou.

“Muitos portugueses vêm procurar emprego em Timor, alguns vêm como professores outros como assessores, eles também vêm procurar emprego e agora nós temos de aprender a língua deles?  Épá! Mas o quê isto?”, terminou Adolmando Soares Amaral

____________________________

Aqui vai a minha opinião, vale o que vale.

Zizi Pedruco 

Parabéns, Sr. reitor!

Eu acho que muitas pessoas não compreenderam as palavras do reitor, eu felicito-o por tocar numa ferida que ninguém quer falar. A implementação da Língua Portuguesa em Timor-Leste tem sido lenta, elitista e não chega ao povo Maubere. Mas a culpa não pode ser atribuída à língua de Camões, a culpa é dos sucessivos governos que não investiram na Educação nem na disseminação do Português.

O Português é olhado com desconfiança e ainda como uma herança do colonialismo, não devia ser assim, porque foi durante os anos de ocupação indonésia, um símbolo de resistência e autonomia. 

A Língua Portuguesa é, na verdade, uma ferramenta extremamente poderosa de afirmação cultural e nacional, mas a sua implementação tem sido muito fraca e se assim continuar “morrerá” quando a elite e a oligarquia instaladas no país desaparecerem.

O Sr. reitor tem toda a razão, mas a culpa não é da Língua Portuguesa, é dos governantes timorenses pelas políticas (ou a falta delas) na área da Educação desde 2002. Em vez de criticarmos o reitor deveríamos ouvi-lo atentamente porque as palavras dele, na verdade, demonstram uma preocupação para um dos maiores problemas do país, o desemprego entre os jovens e a falta de oportunidades no país  levam os jovens a irem trabalhar para o estrangeiro e onde, na verdade, o Português não será a estrela no curriculum vitae deles, infelizmente.

O primeiro-ministro timorense lançou há umas semanas um livro da sua autoria, em Inglês, “The Sky is Ours” para além do título ser enganador e não refletir a realidade timorense, porquê que Xanana Gusmão optou pela língua Inglesa e não o Português? Neste caso ninguém questionou absolutamente nada. Isto sim, merecia críticas e acusações de traição à nossa Constituição, mas isso… 

Ele pode tudo…

O céu é mesmo dele e dos canalhas que o rodeiam, assim devia ser o título do livro de Xanana Gusmão.

Foto, Facebook.


terça-feira, 24 de dezembro de 2024

FELIZ NATAL - "O ANJO DE TIMOR"

Queridos leitores,

Hoje venho deixar-vos uma prendinha, meus senhores. :) 

Desde pequenina que todos os Natais eu leio um livro de um dos meus escritores favoritos,“ A Christmas Carol”, em Português, “Um Conto de Natal” de Charles Dickens. Este livro mostra que o verdadeiro significado do Natal não está nas coisas materiais, mas sim na bondade, mudança, generosidade, redenção, esperança e na ajuda ao próximo em tempo de necessidade. Leiam que é lindo.

Charles Dickens neste livro foca também nas desigualdades sociais por isso pensei, talvez se os maun boots lessem este livro, talvez aconteça o tal milagre que demora a acontecer, dar ao povo timorense a vida que ele merece e não se mascararem em Pai Natal e espalharem migalhas envenenadas ao povo, como continuamente fazem Xanana e Ramos-Horta.

Em 2015 um grande amigo meu, André, deu-me um livro lindo de Sophia de Mello Breyner Andresen” O Anjo de Timor” e desde então que leio os dois livros todos os anos no Natal, ambos renovam a minha esperança num mundo melhor para todos nós.

Feliz Natal e um Ano Novo cheio de saúde, paz e amor , o resto vem depois. 

Deixo-vos então uma prenda (quem é amiga quem é?), “O Anjo de Timor”  de Sophia de Mello Breyner Andresen. Lamento informar que provavelmente não encontram este livro nas livrarias porque foi uma edição única e muito limitada. Sortuda que eu sou de ter um exemplar para mim! Obrigada, rapaz! 

Beijos, abraços e portem-se bem.:) 

Zizi

___________________________

Sophia de Mello Breyner Andresen in, "O Anjo de Timor"

Há muitos, muitos anos, em Timor, vivia um liurai muito poderoso e muito bom. Na sua juventude, resolveu ir correr mundo, para se tornar mais sábio. 

Foi viajando de barco, de ilha em ilha, até chegar a uma terra distante. Ali, um dia, conheceu um mercador vindo de muito longe, dos países do lado do poente, e que também ele andava há longos anos em viagem. 

Esse mercador contou-lhe que, na sua viagem, tinha ouvido contar que, ainda muito mais longe, para além das montanhas, oceanos e dos imensos desertos de areia, vivia um povo que adorava um Deus único e todo-poderoso, criador de todas as coisas e do próprio homem. Acredita que o seu Deus, um dia, descerá à Terra para salvar todos os homens. 

- Quero ir ao país onde mora esse povo - disse o timorense. 

- Quero ouvir mais notícias do Deus que um dia descerá dos céus e viverá entre nós. 

- Ai, é impossível - respondeu o mercador. 

- Esse país fica tão longe que, mesmo se viajasses a tua vida inteira, não conseguirias lá chegar.

E assim ficaram falando toda a noite, mas, no dia seguinte, o mercador partiu de barco para a sua terra. Quando o barco desapareceu ao longe, o liurai pensou: 

- Já vi tantos lugares e tantos povos, mas não posso encontrar o povo que adora o Deus único, porque, mesmo que viajasse a vida inteira, não conseguiria lá chegar. Por isso, de que me serve viajar mais? E voltou para a sua terra. 

Foi uma viagem longa, comprida e difícil. Quando chegou à sua casa era alta noite e já todos dormiam. Estava tão cansado que, mal entrou, adormeceu estendido no chão. E enquanto dormia, ouviu em sonhos uma voz que lhe disse que esperasse, esperasse sempre, pois um dia, a meio da noite, Deus lhe mandaria um sinal. 

Na manhã seguinte, a família do liurai recebeu-o com grande alegria, porque a viagem durara anos e anos, e já ninguém sabia se ele era vivo ou morto. Os seus pais mandaram chamar parentes e amigos e nessa tarde todos cantaram e dançaram para festejar o seu regresso. Mas quando todos partiram e os que moravam com ele adormeceram, o liurai foi-se sentar à porta da sua casa, à espera do sinal de Deus. Ali ficou, mudo e atento, e só depois do meio da noite foi dormir. Daí em diante, foi sempre assim. 

Durante o dia, o liurai encontrava-se com os seus amigos e parentes e presidia à vida e aos trabalhos da população. Era um chefe amado e respeitado, porque era bom, justo e sábio. Mas à noite, quando todos tinham adormecido, sentava-se de novo sozinho, à porta da sua casa, à espera de um sinal de Deus. Escutava os barulhos da noite, o suspiro do vento nas árvores, a voz do mar ao longe, respirava os perfumes da noite - cheiro da terra, aroma das flores, aroma do sândalo, cheiro distante do mar. Olhava sem fim o brilho das estrelas. 

À medida que os anos passaram, ia envelhecendo, mas todas as noites se sentava à entrada da sua casa, à espera do sinal de Deus. Pousava sempre ao seu lado a pequena caixa de sândalo, que tinha lá dentro as pedrinhas com as quais na sua infância jogava o hanacaleic. E, de vez em quando, abria pequenas poças na terra e, como na sua infância, brincava com as pedras do caleic. 

Mas às vezes tinha medo da noite e sentia-se sozinho, como se Deus não o estivesse a ver. Então dizia: - Meu Deus, não me abandones. Vê-me. 

E numa noite assim, quando ele se sentia tão cansado e tão só, mais uma vez levantou a cabeça e olhou para as estrelas. Então viu levantar-se do Oriente uma grande estrela claríssima e luminosa que, muito devagar, atravessava o céu. E o universo inteiro ficou mudo e atento. De súbito, uma voz altíssima cantou: - Glória a Deus nas alturas e paz na Terra aos homens de boa vontade. E o liurai viu na sua frente um jovem todo vestido de luz. E reconheceu que ele era o mensageiro de Deus, porque na sua cara brilhava uma alegria imensa. 

E o jovem disse: 

- Sou o Anjo de Timor. Alegra-te, liurai, porque o Deus que tanto tens esperado se fez homem e desceu hoje à terra. É uma criança recém-nascida e está deitado num curral de animais, em cima de um molho de palha. Mas todos os anjos lhe cantam louvor e em breve chegarão os pastores para o adorar. E dentro de poucos dias chegarão os três reis magos do Oriente, que vêm seguindo a estrela. 

Eles, de joelhos, adorarão o Menino e cada um lhe há-de oferecer um presente. Gaspar traz uma caixa com oiro, Melchior uma caixa com mirra e Baltasar uma caixa com incenso. 

- Quero ir com eles, exclamou o chefe timorense. 

- É impossível. Belém fica tão longe que, nem que caminhasses a tua vida inteira, lá chegarias. - Então tu, anjo, que és mais rápido que o pensamento, leva o meu presente ao Menino. É uma caixa de sândalo que tem lá dentro as pedras com que eu brincava ao caleic quando era pequeno. 

O Anjo tomou a caixa nas mãos e disse: 

- Ainda bem que te lembraste de lhe mandar um brinquedo. Quando os reis magos chegarem a Belém, eu estarei com eles e poisarei a tua caixa em frente do Menino! Mal o Anjo desapareceu, o liurai encostou-se a um pilar da sua casa e adormeceu na paz do Senhor. 

A partir de então, sempre que se celebra o Natal, o anjo de Timor ajoelhase ao lado dos reis magos, em frente ao presépio que há no céu, e oferece ao Menino o presente do velho liurai. 

Este Natal, de novo, o Anjo de Timor se ajoelhou e ofereceu uma vez mais a caixa de sândalo e as pedras do caleic: 

- Menino Deus, Príncipe da Paz, Deus todo Poderoso, lembra-Te do povo de Timor que por Ti foi confiado à minha guarda. Escuta as suas preces, vê o seu sofrimento. Vê como não cessam de Te invocar, mesmo no meio do massacre. Senhor, libertai-os do seu cativeiro, dai-lhes a paz, a justiça, a liberdade. Dai-lhes a plenitude da Vossa Graça. 

Glória a Ti, Senhor!

sábado, 21 de dezembro de 2024

Austrália propõe fundo de infraestruturas para Timor- Leste com lucros do Greater Sunrise

Díli, 21 dez 2024 (Lusa) – A Austrália quer investir na qualificação dos trabalhadores timorenses e criar um fundo de infraestruturas para Timor-Leste com a parte australiana dos lucros do Greater Sunrise, anunciaram hoje os primeiros-ministros dos dois países.

“A Austrália propôs fazer um investimento significativo no futuro de Timor-Leste através do estabelecimento de um fundo de infraestruturas dedicado, capitalizado a partir da quota-parte da Austrália nas receitas futuras do projeto Greater Sunrise”, afirmaram Xanana Gusmão e Anthony Albanese, numa declaração conjunta.

A proposta, que visa “apoiar as aspirações de Timor- Leste em garantir o crescimento económico a longo prazo”, refere que o fundo de infraestruturas será estabelecido para apoiar “qualquer solução comercialmente viável proposta pelas partes comerciais, que tivesse sido acordada pelos Estados em conformidade com os requisitos do Tratado sobre Fronteiras Marítimas de 2018”.

“Estima-se que um projeto bem-sucedido possa render milhares de milhões de dólares ao fundo de infraestruturas de Timor-Leste ao longo da vida do projeto, tornando-o numa iniciativa de construção nacional”, acrescentou a declaração conjunta.

Em novembro, os Governos timorense e australiano confirmaram a conclusão do estudo sobre o desenvolvimento concetual do projeto Greater Sunrise.

O estudo, elaborado pela Wood, com sede em Londres, debruçou-se sobre as melhores opções de desenvolvimento, processamento e comercialização do gás extraído do Greater Sunrise.

As conclusões do estudo vão ser analisadas pelo consórcio, constituído pela timorense Timor Gap (56,56%), a operadora Woodside Energy (33,44%) e a Osaca Gás (10,00%), e pelos governos de Timor-Leste e da Austrália.

Localizado a 150 quilómetros de Timor-Leste e a 450 quilómetros de Darwin, o projeto Greater Sunrise tem estado envolto num impasse, com Díli a defender a construção de um gasoduto para o sul do país e a Woodside, segunda maior parceira do consórcio, a inclinar-se para uma ligação à unidade já existente em Darwin.

O acordo de fronteira marítima permanente entre Timor- Leste e a Austrália determina que o Greater Sunrise, um recurso partilhado, terá de ser dividido, com 70% das receitas para Timor-Leste no caso de um gasoduto para o país, ou 80% se o processamento for em Darwin.

A ligação do gasoduto ao sul de Timor-Leste é considerada, pelas autoridades timorenses, como estratégica para o crescimento económico do país.

“A Austrália e Timor-Leste esperam continuar a trabalhar com as partes comerciais relevantes, com vista ao nosso objetivo comum de concretizar o desenvolvimento do projeto do Greater Sunrise”, salientou a declaração conjunta.

Os dois primeiros-ministros anunciaram também que a “Austrália vai disponibilizar 50 milhões de dólares australianos [cerca de 29,9 milhões de euros] ao longo de quatro anos para dotar mais trabalhadores timorenses com competências adequadas ao mercado de trabalho” no âmbito da Parceria de Mobilidade Laboral e de Competência entre os dois países.

O investimento inclui o financiamento de um novo centro de recrutamento e formação em Díli, capital de Timor- Leste, para a formação de alta qualidade em língua inglesa e um maior acesso a qualificações reconhecidas pela Austrália.

“Através desta parceria, Timor-Leste e a Austrália irão trabalhar em conjunto para apoiar o objetivo de Timor- Leste de permitir que 10.000 trabalhadores timorenses possam aceder a oportunidades de emprego na Austrália até 2027-28, incluindo através do esquema de Mobilidade Laboral da Austrália–Pacífico. Estes esforços vão incidir, sobretudo, em empregos semiqualificados”, salientou o documento.

A declaração refere também que os dois primeiros- ministros “aguardam com expectativa a oportunidade de assinalar pessoalmente estas iniciativas no próximo ano”.

MSE // EJ Lusa/Fim

quinta-feira, 19 de dezembro de 2024

PR e PM timorenses pedem a jovens para manter a paz no Natal e no Ano Novo

Díli, 19 dez 2024 (Lusa) – O Presidente e o primeiro- ministro de Timor-Leste desejaram hoje as boas festas a todos os timorenses e pediram aos jovens para manterem a paz e estabilidade demonstrada durante a visita do papa Francisco ao país.

“Em conjunto com o primeiro-ministro, enquanto órgãos de Estado e líderes nacionais, queremos transmitir os nossos votos de um feliz Natal às famílias em todo o Timor-Leste, aos timorenses no exterior, aos que estão hospitalizados, detidos”, afirmou o Presidente timorense, José Ramos-Horta.

O chefe de Estado falava aos jornalistas na Presidência da República, em Díli, depois do encontro semanal com o primeiro-ministro, Xanana Gusmão, que lembrou que no ano passado os festejos de Natal e de final do ano decorreram sem incidentes.

“O papa, após regressar ao Vaticano e visitar outros países, continuou a mencionar Timor-Leste. Ficou contente com o encontro com os jovens no Centro de Convenções de Díli e feliz por não ter ocorrido nenhum problema”, a\rmou Xanana Gusmão.

Em setembro, Francisco realizou uma visita a Timor- Leste, no âmbito de uma viagem que também o levou à Indonésia, a Singapura e a Papua Nova Guiné.

“Por isso, deixo um grande apelo a todos os jovens de Timor-Leste, especialmente aos de Díli, para que se amem, mantenham o orgulho da nossa nação e sigam o exemplo que o papa destacou em outras ocasiões”, disse.

O primeiro-ministro timorense incentivou também os jovens a fortalecerem o reconhecimento de Timor-Leste no mundo como um país de paz e estabilidade, apesar dos desafios que ainda enfrenta.

Numa mensagem oficial, divulgada na quarta-feira, o Governo disse aos timorenses que este ano foi “marcado por um esforço conjunto para corrigir desafios do passado e lançar as bases de um futuro promissor”.

“O Governo reafirma o compromisso em continuar a trabalhar com dedicação, responsabilidade e transparência para responder às necessidades da população”, pode ler-se na mensagem, que acrescentou que todos juntos os timorenses serão capazes de “enfrentar desafios e concretizar os sonhos de um país mais forte e desenvolvido”.

MSE // EJ Lusa/Fim