terça-feira, 24 de setembro de 2013

“KAK Investiga Madalena Hanjam”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 24 Setembru 2013 

Komisaun Anti Korupsaun (KAK), Segunda (23/), halo investigasaun ba eis Vice Ministra Saude iha Kuartu Governu Konstitusonal (AMP), Madalena Hanjam. 

 Madalena Hanjam akompania ho nia kaben to’o iha edifisiu KAK tuku 9:30 Otl no submete kedas ba prosesu investigasaun to’o tuku 13:30 Otl. Eis Vice MS ne’e ba KAK ho kareta privadu marka Land cruiser Prado Nuumeru Matrikula 23.436 TL akompania mos ho nia oan feto ne’ebe ho kareta privadu marka Colt ho numeru matrikula 26.125 TL. 

Hafoin investigasaun Madalena Hanjam hatete, nia prezensa KAK tamba hetan xamada husi KAK rasik atu mai responsabliza servisu ne’ebe nia hala’o durante tinan lima nuuudar Vice Ministra Saude nian. 

“Haul abele hatete sai ba ita boot sira saida mak ami koalia maibe hau hanesan membru Governu ne’ebe servisu tinan lima nia laran hau mai hanesan responsabldiade akontablidade saida mak hau halo ona,” hateten Madalena ba Jornalista sira, Segunda (23/9) iha Edifisiu KAK, Farol, Dili. 

Nia esplika katak, hanesan ema ne’ebe uluk kaer ukun iha Ministeriu saude, tenki fo informasaun signifika tempu tinan lima ne’e halo duni servisu ka la’e. 

Madalena hanjam nia prejensa iha KAK laos nudar sasin ruma maibe nia mai responsabliza ba serviisu ne’ebe mak nia elabora iha nia mandatu nuudar Vice Ministra. 

“Hau mai responsablidade ba buat hotu laos ba sosa kama deit maibe hau nudar Vice Ministra responsavel buat hotu ne’ebe mak iha,” hateten Madalena. 

Nia hatutan, responsablidade ne’ebe mak nia atu responsabliza hanesan sosa kama, makina fase ran, makina hadia ema nia kurasaun, buat sira ne’e sosa kumpletu hotu ne’e mak tenki mai responsabliza ekipamentus ne’ebe sosa ne’e mai ajuda duni povu ka mai halimar ho projeitu.
.

Governu La Tau Atensaun “Klinika Privado Selu Karun, Diak Liu Ba HNGV”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 24 Setembru 2013

Maske Komunidade balu senti tauk tratamentu saude iha Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV) maibe klinika privado ne’e aiimoruk karun liu, tan ne’e ema ne’ebe osan laiha atu selu tenke ba halo tratamentu saude iha HNGV.

 Filipe Ximenes familia pasiente ne’ebe durante ne’e familia pasiente ne’ebe durante ne’e baixa iha HNGV, ba Jornal Nacional Diario segunda (23/9) hatete hakarak ou lakohi tenki ba HNGV tanba osan laihha atu halo tratamentu ne’ebe sempre akontese no beibeik ona ne’e sira mos sente tauk no hakarak halo ttratamentu iha Klinika Privadu maibe atu dehan nusa osan laiha atu ba selu.

“Ami sente tauk bainhira haree akontesementu hirak ne’e maibe atu halo nusa ita atu ba ne’ebe, se karik la mai iha ne’e i buat hotu distinu karik destinu dehan nune’e ona ita atu dehan nusa,” hatete Filipe.

 Iha parte seluk, Adolzinha de Jesus nudar pasiente ne’ebe durante ne’e halo tratamentu iha Klinika Maternidade Fatumeta hateten, durante ne’e sempre halo tratammentu iha Klinika Maternidade Fatu Meta tamba la dun konfia ho Dotor no enfermeira sira ne’ebe oras ne’e dadaun halo atendementu iha HNGV.

Nia hateten tuir lolos nia gosta ba halo tratamentu ba iha ne’eba (HNGV) tanba ekonomia fraku, maibe tamba tauk atu ba la fila no nia oan sira labele fil, nune’e durannte ne’e osan laiha mos nia ho nia familia tenke ba halo tratamentu iha ne’eba.

“Hau ho hau nia fammilia durante ne’e mai halo tratamentu iha ne’e tanba hau dala barak rona no haree ema balun diak husi uma derepenti mate tamba dehan sona ou operasaun ida ne’e mak halo hau tauk i trauma tan buat sira ne’e,” hateten Adolzinha ba JND iha nia hela fatin Surikmas Segunda (23/9).

 Iha fatin la hanesan, Manuel Sarmento komunidade Bebonuk hatete, durante ne’e nia ho nia familia halo tratamentu iha Klinika Madre PRR Aimutin ho razaun tanba atendementu madre sirra no pesoal saude iha ne’eba mesak diak inklui mos hingine.

Nia hateten, durante ne’e konsulta baibain nomos ferikuan partus mos iha Klinika refere, tanba antes ne’e dala ruma ba halo tratamentu iha HNGV atendementu tarde nomos higine laiha nune’e halo nia oan sira moras liu tan.

“Ami tuir lolos ne’e hakarak ba halo tratamentu iha ne’eba maibe tamba dala ruma ita ba hein ba hein, liu-liu iha emergensia ne’e ita ba kuaze orras ida rua ou liu tan mos ema ida atu mai atende ita lalais mos laiha, i haree kondisaun mos iis foer aat los, oinsa it abele diak kuandu ita hare kondisaun hanesan ne’e,” dehan nia.
.

Ezekusaun Orsamentu do Estadu “PM Xanana Identifika Kapital Dezenvolvimentu Problema Bo’ot”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 24 Setembru 2013

Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao identifika, iha problema mosu iha capital dezenvolvimentu, kona ba ezekusaun orsamentu jeral estadu.

 “Problema ne’e iha oi-oin, laos problema ezekusaun ida ne’ebe dehan katak, lahatene gasta osan, problema ami haree bo’ot ne’e, liu-liu iha capital dezenvolvimentu,” informa PM Xanana ba Jornalista sira foin lalais ne’e iha salaun inkontru MNEC Pantai Kelapa, Dili.

Xanana hatutan, ezekusaun orsamentu dala balu ema haree katak, to’o fim de ano hanesan solidaridade social sei barak, hanesan veteranus, ferik katuas sira, tanba ne’e to’o fim do ano osan sei sai hotu. Ezekusaun orsamentu barak ne’e, liu-liu iha ezekusaun fizika, tanba ita mos seidauk iha ema barak atu la’o ba iha Timor laran tomak hodi hare ida-idak, ida ne’e sei lori tempu it oan,” dehan Xanana.

“Ita nia prosesu ami hare ona, tanba internet mos lao seidauk diak, tanba sei monta iha Distritu hotu-hotu, atu iha ne’eba ne’e ADN sira nia ema sira hare, rezultadu bele mai kedas,” katak Xanana.

Tanba Timor Leste mos iha ona fibra obtika, ne’ebe haleo Timor, maibe oinsa mak ida ne’e instala tiha, tanba ida ne’e fasilita tebetebes servisu Governu nia, afirma Xanana.

Dala ruma Governu ezizi demais ba emprezariu local sira, maibe sira mos iha problema, liu-liu iha finanseiru, esklarese Xanana. Xanana mos rekonese katak, kuandu hare ba prosesu dezenvolvimentu ne’e, tenki kompriende katak, dezenvolvimentu ne’e integradu teb-tebes, no labele hare katak dezenvoolvimentu ne’e halo iha loron ida,” akresenta Xanana.
.

“FRETILIN Konsidera MTK Inkapasidade Jere Ro Nakroma”

.

Jornal Independente - Tersa-feira, 24 Setembru 2013 

Bancada FRETILIN kestiaona maka’as servisu Ministeriu Transporte no Komunikasaun (MTK), tanba laiha kapasidade atu jere jestauun Ro Nakroma ba halo manutensaun.

Deputadu Bancada FRETILIN, Inacio Moreiira hateten, Ministeriu Transporte no Komunikasaun oras ne’e dadaun halo hela problema ne’ebe grave, inkapasidade no intoleransia tanba Ro nakroma abandona no la uza hodi halo viazen.

“Ita kontenti ho portu ne’ebe padraun Internasional, maibe ami triste tamba ro Nakroma la bele halo ooperasaun inklui portu fouun labele fuunsiona, tanba ro laiha,” dehan nia ho tristeza, iha Plenaria PN (23/9).

Tanba tuir nia, osan manutensaun bar o Nakroma no aluga ro seluk atu subtitui, PN aloka osamentu iha ano fiscal tinan 2012 hamutuk tokon U$ 1,2 no aprova hikas iha orsamentu retifikativu hafoin hetan roll over husi orsamentu 2012 ba 2013.

Inacio dehan, PN presiza fo atensaun ba atetude inresponsabldiade husi mebmbru governu baun ne’ebe la halo nia kna’ar ho diak hodi fo importansia ba Ro nakroma.

 Nia hatutan, MTK sei ulun moras liutan bainhira haruka ro Nakroma ba halo manutensaun, tanba instituisaun kompotenete Indonezia sei halo uluk inspensaun hafoin deside kkondisaun Ro nakroma ne’ebe hein hela desizaun husi Governu, halai ba fatin ruma doking Indonesia. Iha fatin hanesan, Deputadu Bankada PD, Adriano Joao hateten, presiiza duni MTK fo atensaun seriiu ba manutensaun Ro Nakroma, tanba pasajeiru barak mak informa to KM raja 43 kondisaun la diak.

Entertantu, Deputada bancada CNRT Virgina Ana Belo dehan, deklarasaun ne’ebe FRETILIN fo iha razaun, maibe governu mos iha planu ona atu iha tempu besik aluga fali ona ro foun ho kondisaun diak atu subtitui Ro Nakroma ba hallo manutensaun.
,

quarta-feira, 18 de setembro de 2013

Timor-Leste tem 49 processos contra empresas para recuperar impostos do petróleo

.

Díli, 18 set (Lusa) - O ministro do Petróleo de Timor-Leste, Alfredo Pires, disse hoje à agência Lusa que o Estado timorense tem processos contra 49 empresas para recuperar dinheiro de impostos provenientes do petróleo.

"Temos um pacote de 49 casos sobre impostos que temos de resolver. O Governo já recuperou até agora mais de 300 milhões de dólares", disse.

Em julho de 2012, o Governo timorense anunciou que estavam em curso várias ações judiciais contra multinacionais petrolíferas para recuperar dinheiro de impostos.

Na altura, as autoridades timorenses pediram à Austrália para realizar auditorias para saber se as petrolíferas estavam a pagar os impostos devidos.

Entre as empresas processadas judicialmente, no âmbito dos contratos de produção relativos à Área de Desenvolvimento Petrolífero Conjunto, está a multinacional petrolífera Conoco-Phillips.

O processo para recuperar dinheiro de impostos relativos ao petróleo foi entregue ao advogado e antigo embaixador norte-americano Pierre-Richard Prosper, que foi contratado pelas autoridades timorenses para "aconselhar e representar" o país em matérias relacionadas com investimentos e desenvolvimento de infraestruturas do setor petrolífero.

MSE // MLL

Lusa/Fim
.

Juiz britânico vai representar Timor-Leste no processo de arbitragem com a Austrália

.

Díli, 18 set (Lusa) - O ministro do Petróleo timorense, Alfredo Pires, disse hoje que Timor-Leste escolheu um juiz britânico para representar os seus interesses no processo de arbitragem por alegada espionagem da Austrália no acesso a informação confidencial sobre gás e petróleo.

"Timor-Leste escolheu o lorde Lawrence Collins, barão de Mapesbury", afirmou Alfredo Pires, quando questionado pela agência Lusa sobre quem vai representar o país naquele processo de arbitragem.

Questionado sobre se o início do processo de arbitragem já tinha data marcada, o ministro explicou que não, porque ainda está a decorrer o processo de seleção da terceira pessoa.

"Só depois se decidem datas", esclareceu.

O processo de arbitragem vai ser constituído por um juiz indicado por Timor-Leste, outro pela Austrália e por um terceiro escolhido pelos dois países.

O processo de arbitragem arrancou este ano depois de Timor-Leste ter acusado a Austrália de espionagem no acesso a informação confidencial sobre gás e petróleo no Mar de Timor.

Em causa está o Tratado sobre Determinados Ajustes Marítimos no Mar de Timor (CMATS, sigla em inglês) assinado pelos dois países em 2007 para facilitar a exploração de gás e petróleo no Mar de Timor, na zona fora da Área Conjunta de Desenvolvimento do Petróleo (JPDA).

O tratado possibilita que Timor-Leste ou a Austrália o denunciem caso não tenha sido aprovado o Plano de Desenvolvimento do campo de exploração de gás Greater Sunrise seis anos após ter entrado em vigor, prazo que terminou em fevereiro.

No final de abril, Timor-Leste enviou uma notificação a Camberra, na qual afirmava que o tratado entre os dois países era inválido porque a Austrália tinha feito espionagem durante as negociações do mesmo.
Na acusação, Timor-Leste referia que os negociadores australianos tinham na sua posse informação confidencial, relevante para os negociadores timorenses.

A exploração do Greater Sunrise criou um impasse nas relações entre a petrolífera australiana Woodside e as autoridades de Timor-Leste.

Enquanto a empresa australiana defende a exploração numa plataforma flutuante, Timor-Leste insiste na construção de um gasoduto para permitir desenvolver a costa sul do país.

Mesmo que o tratado seja denunciado, os contratos de exploração do Sunrise continuam em vigor e, se a produção começar, o CMATS volta a entrar imediatamente em vigor, a não ser que modificações tenham sido negociadas.

No tratado, que impede a definição de fronteiras marítimas entre Timor-Leste e a Austrália durante um período de 50 anos, ficou especificado que cada um dos países recebe metade das receitas de exploração do Greater Sunrise.

Além do CMATS, a exploração do gás e petróleo no Mar de Timor é também regulada pelo Tratado do Mar de Timor e pelo Acordo Internacional de Unificação.

Nas declarações à Lusa, o ministro timorense disse que Timor-Leste continua a defender a solução do gasoduto, mas o "importante para o país é gerir o assunto de forma a não afetar as relações" com a Austrália.

"Estamos confiantes que não vão afetar, é uma questão de clarificar dúvidas", acrescentou.

O lorde Lawrence Collins, barão de Mapesbury, foi contratado pelo Chile no caso do processo de extradição do general Pinochet.

MSE // MLL

Lusa/Fim
.

Sistema financeiro mundial é problema para crescimento económico sustentável - PM timorense

.

Díli, 18 set (Lusa) - O primeiro-ministro de Timor-Leste, Xanana Gusmão, afirmou hoje que o sistema financeiro mundial fracassou e é um problema para o crescimento económico sustentável, que se deve traduzir no aumento do bem-estar social das pessoas.

"O sistema financeiro mundial é uma parte fundamental deste problema, visto que perpetua e reforça a desigualdade. Acho que podemos afirmar de modo convicto que o mercado livre financeiro global fracassou", afirmou o chefe do governo timorense.

Xanana Gusmão falava na sessão de abertura da Conferência de Alto Nível dedicada ao tema "Transformando a Riqueza dos Recursos Naturais em Crescimento Inclusivo e Desenvolvimento Económico", que decorre até quinta-feira em Díli.

"A crise financeira global veio expor a ineficiência, a ganância descontrolada e a corrupção sistemática que grassam no mundo das finanças", disse Xanana Gusmão.

Segundo o chefe do governo timorense, ninguém no mundo desenvolvido assumiu responsabilidades pela crise que afetou, sobretudo, cidadãos vulneráveis.

"No entanto, em Timor-Leste, durante esta crise continuámos a ser moralmente repreendidos por gastarmos o nosso dinheiro na melhoria das vidas precárias dos nossos cidadãos. Repreendidos, diga-se, pelos mesmos especialistas que fizeram ruir a economia mundial", sublinhou.

Para Xanana Gusmão, a "ganância descontrolada e a manipulação do mercado pelas finanças mundiais resultaram num enorme aumento da desigualdade e da hipocrisia".

"Vimos centenas de milhares de milhões de dólares em fundos de resgate a irem para nações desenvolvidas, ao passo que os países frágeis e os países menos desenvolvidos foram em grande parte ignorados. E aqui temos de perguntar porquê?", questionou o primeiro-ministro.

Para Xanana Gusmão, é "perverso" dizerem para as pessoas terem fé num sistema que "está a causar tanta angústia e que continua a perpetuar a desigualdade".

Por acreditar num caminho melhor, Xanana Gusmão explicou aos participantes na conferência que o governo tem estado a garantir que os benefícios dos recursos naturais são aplicados no desenvolvimento do país, nomeadamente na construção de infraestruturas.

"Estamos conscientes de que temos ainda um longo caminho a percorrer. Embora a construção de infraestruturas nacionais de boa qualidade seja essencial para o desenvolvimento social e para possibilitar um crescimento equilibrado, os desafios são grandes e contínuos", disse.

O Fundo Petrolífero de Timor-Leste é atualmente de 14 mil milhões de dólares, com um crescimento médio mensal de 300 milhões de dólares desde o início do ano devido à crise no Egipto e na Síria.

A conferência é organizada em conjunto pelo governo timorense, Fundo Monetário Internacional em colaboração com Banco Asiático de Desenvolvimento, Banco Mundial e a Agência de Cooperação Internacional do Japão.

MSE // JCS

Lusa/fim
,

Timor-Leste garante à Guiné-Bissau total apoio e assistência

.

Díli, 18 set (Lusa) - O primeiro-ministro timorense, Xanana Gusmão, garantiu hoje às autoridades guineenses que Timor-Leste está pronto para total apoio e assistência à Guiné-Bissau.

"Nós garantimos ao governo de transição da Guiné-Bissau que estamos prontos para dar assistência em tudo aquilo que nós pudermos dar", disse, à agência Lusa, Xanana Gusmão, depois de um encontro com os ministros da Economia, Soares Sambu, e Recursos Naturais, Certório Biote, da Guiné-Bissau.

Os dois ministros guineenses estão em Díli a participar na Conferência de Alto Nível dedicada ao tema "Transformando a Riqueza dos Recursos Naturais em Crescimento Inclusivo e Desenvolvimento Económico".

"Tivemos a conversar sobre questões muito relevantes para a Guiné-Bissau, nomeadamente das próximas eleições que nós desejaríamos que fossem as mais credíveis, as melhores, para pôr fim a todos este processo que tem vindo a danificar a imagem do país, mas também está impedir o desenvolvimento do país", afirmou Xanana Gusmão.

Segundo o ministro da Economia guineense, Soares Sambu, o encontro, realizado à margem da conferência, serviu para transmitir o reconhecimento das autoridades guineenses ao governo timorenses e informar sobre a evolução da situação no país, "particularmente sobre a preparação das eleições".

"A presença de Timor é crucial. Num primeiro tempo (após o golpe de Estado de 12 de abril) houve uma suspensão e abandono por parte dos parceiros bilaterais e multilaterais e a presença de Timor foi catalisadora e será catalisadora de outros apoios naturalmente acompanhado da evolução positiva que o processo está a ter de algum tempo para cá", disse Soares Sambu.

A 12 de abril de 2012, na véspera do início da segunda volta para as eleições presidenciais da Guiné-Bissau, na sequência da morte por doença do Presidente Malam Bacai Sanhá, os militares derrubaram o Governo e o Presidente.

A Guiné-Bissau está a ser administrada por um Governo de transição, que pretende realizar eleições ainda este ano.

A maior parte da comunidade internacional não reconhece as novas autoridades de Bissau.

MSE // JCS.

Lusa/fim
.

Timor-Leste vai ter cabo de fibra ótica para Internet mais rápida através de Darwin

.
.

Díli, 18 set (Lusa) - O primeiro-ministro timorense, Xanana Gusmão, anunciou hoje que Timor-Leste vai ter acesso a Internet de banda larga através de um cabo submarino de fibra ótica a ser instalado entre o país e Darwin.

"Estamos a trabalhar no sentido de estabelecer uma ligação subaquática entre Darwin e Timor-Leste através de um cabo de fibra ótica, o que nos dará acesso a internet de banda larga e de grande velocidade", afirmou Xanana Gusmão.

O primeiro-ministro timorense fez o anúncio durante a sessão de abertura da conferência dedicada ao tema "Transformando a Riqueza dos Recursos Naturais em Crescimento Inclusivo e Desenvolvimento Económico", que decorre até quinta-feira em Díli.

"Queremos, com isto, garantir que a nossa nação não fica no lado errado do fosso tecnológico global e que os nossos cidadãos têm igual acesso ao conhecimento e às ligações globais", afirmou Xanana Gusmão.

Atualmente, o fornecimento de internet em Timor-Leste é feito através de satélite o que torna o serviço mais lento.

MSE // JCS

Lusa/fim
.

“Distinu Prezidente RTTL Ep. Espedito Sura De’it Loron”

.

Jornal Independente - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013

Simu ka la simu destinu Prezidenti Administrasaun Radio Televizaun Timor-Leste (RTTL Ep.) Espedito Diaz Ximenes sura de’it loron, iha loron 30 fulna-Outubru tinan ida ne’e mak nuudar loron ikus ba nia mandatu atu kontinua ka hapara.

Tuir lei, distinu Prezidenti administrasaun RTTL Ep, ne’e iha membru Konsellu Ministrus nian liman hafoin Sekretariu Estado Komunikasaun Sosial (SEKoms) propoin lista naran.

Relasiona ho lei, hakarak ka lakohi, SEKomS mak iha kompetensia hodi aprezenta lista naran kandidatu foun ba KS atu bele lidera administrasaun RTTL, nune’e SEKomS Nelio Isaac sarmento konfesa prepara ona ema ida atu proposta ba konsellu Ministru hodi deside.

“Ita lalika koalia uluk lai Prezidenti, importante uluk mak atu prepara uluk Tomor-oan ne’ebe iha kualdiade atu sai nuudar membru ba konsellu administrasaun, konsellu fiskal ho konsellu opiniaun,” dehan Nelio na INDEPENDENTE, iha nia kn’ara fatin (17/9).

RTTL ho oragun tolu, kompostu husi Konsellu Administrasaun ema nain hitu (7), konsellu fiskal ema nain tolu (3) no konsellu opiniaun ema nain sia (9).

 SEKomS Nelio dehan, konsellu opiniaun nomea husi estadu, konsellu fiskal ne’ebe mak nia servisu halo fiskalizasaun ba orsamentu, ida prinsipal liu mak konsellu administrasaun, tanba oragun ne’e mak halo administrative ba funsionamentu RTTL nian.

 Tuir nia katak, ema nain hitu iha konsellu administrasaun, nomeia husi membru Governu. Uniku prezidenti RTTL mak sei deside liu husi Konsellu Ministru hafoin simu proposta husi membru Governu sira hanesan Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial.

Nelio haktuir tan katak, Konsellu Fiskal no Konsellu Opiniaun sira ninia orgaun sei mai atu fo lista kona ba pra kualifikasaun husi Ministeriu Financas. Maibe Nelio dehan, konsellu Administrasaun membru tutela mak sei nomeia husi SEKomS.

 Ba orsa ne’e dadaun, Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosial hala’o hela observasaun ida ba RTTL hodi haree prestasaun staff, ezekusaun ka implementasaun orsamentu servisu no atividade servisu loro-loron.

Tanba, tuir Nelio, atu halo mudansa ba sistema estrutura RTTL, kompetensia husi konsellu administrasaun RTTL rasik, governu nia kompetensia mak mete iha konsellu Fiskal, konsellu administrasaun no konsellu opiniaun.
.

“FRETILIN Deskonfia Uma MDG’s Mosu KKN”

,

Jornal Independente - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013

Iha indikasaun katak, governu tenki muda politika harii uma Milenium Development Goals (MDG’s), tamba maioria povu rejeita modelu uma ne’e, entertantu governu sei la obriga hela iha uma ne’e, maibe sei harii tan uma foun ba modelu foun.

Iha parte seluk Deputadu bancada FRETILIN deskonfia maka’as mosu ona kolusaun, korupsaun no Nepotismu (KKN) iha prosesu harii uma ne’e, tanba kada uma gasta osan mill U$23 dollar Amerikanu la refleta ba modelu no kualdiade uma.

 Deputadu husi Bancada FRETILIN, Inacio Moreira deklara, iha sesaun Plenaria Parlamentu nasional katak, projeitu uma MDG’s fo oportunidade ba grupu kiik ida hodi buka lukru no hariku an tanba aloka osan ejazeradu.

“Bancada FRETILIN halo deklarasaun politika ne’e atu husu lalaok tomak Ajensia Dezenvolvimentu nasional (ADN) no Ministeriu Obras Publiku (MOP) ba prozeitu fiziku hudi fundus infraestrutura no supervizaun orsamentu jeral estadu multi annual, tanba uma ba povu kbiit laek (Milinium Development Goal’s) hanesan desizaun politika balun ne’ebe faila, tanba la tetu, la kuidadu, no la tuir vida konseitu social no kondisaun ekonomia TL nian, dehan nia iha plenaria (17/9).

Bankada FRETILIN konsidera uma MDG’s ne’e hanesan fo oportunidade ba grupu balun deit atu buka lukru tanba alokasaun orsamentu la tuir kalklu tekniku lolos. Inacio dehan, tuir planu osan ne’ebe governu aloka atu harii uma MDG’s hahu husi tinan 2012 to’o 2017 ho total orsamentu hamutuk tokon U$247, no iha tinan 2012 gasta ona osan tokon $14 ba kada uma MDG’s iha nia kustu osan rihun U$23.

 Nia dehan, kustu uma ida gasta kedas osan rihun $23 dolar Amerikanu ne’e ejazeradu tanba uma barak mak intrega ona ba povu maibe sei falta eletrisidade no bee mos.

 Nia mos hatutan, pior liu, uma MDG’s iha distritu balun harii tuir autoridade lokal no kontraktor nia hakarak tanba familia ne’ebe hetan uma MDG’s balun doubra, nia mos hateten, iha nasaun balun aloka osan kiik maibe uma ho kualdiade no dignu.

Tanba ne’e, Bankada FRETILIN eziji atu governu nia responsabldiade no halo investigasaun profunda tanba deskonfia iha korupsaun. Bankada FRETILIN mos lamenta uma MDG’s hetan kritik abrak ona mak PM muda politika.

“Ami konsidera muda deizaun PM nee terlambat ona maibe ami fiar katak, PM xanana bele rona no investigasaun ba autor uma MDG’s ne’e,” dehan nia.
.

“Estudante EB Fatumeta Tuur Iha Kuak Okos”

.

Jornal Independente - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013 

Diretor Ensino Baziku Sentral Fatumeta Domingos Obe informa katak, sala aprendizajen ne’ebe eskola ne’e uza hamutuk 24, maibe iha deit sala 3 mak nia kondisaun diak no sala 21 seluk nia kakuluk kuak. 

Domingos hateten, bainhira halao prosesu aprendizazen estudante sira labele konsentra ba materia, tanba dala ruma sira tenke hasees an husi loron-matan ne’ebe leno tama husi kakuluk. 

 Nia mos hateten, kondisaun eskola ne’e sai aat liu wainhira udan monu rai. 

“Wainhira udan boot ami sei la hala’o aprendisazen ba alunsu sira,” katak Domingos ba Jornal INDEPENDENTE iha nia kna’ar fatin (17/9). Tan ne’e, Diretor Eskola ne’e husu ba Ministeriu edukasaun atu tau netik matan ba eskola ne’e, nune’e prosesu aprendisazen bele lao diak liu tan. 
.

Miss Timor-leste “Hugo Konsidera Importante Promove Feto”

.

Jornal Independente - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013 

Vice Prezidenti parlamentu Nasional, Aderito Hugo da Costa konsidera iventu Miss Timor 2013 ne’e importante atu promove feto iha mundu. 

Entertantu, PreZidenti Grupu Mullher Timor Leste, deputada Ilda Maria konfesa katak, Parlamentu Nasional la aprova orsamentu jeral estadu ba programa Miss Timor ne’e. 

Maibe Aderito Hugo kontinua husu ba MTK tenke konsete halo eventu Miss Timor nian, MTK lalika tauk no kritika opiniaun husi publiku. 

“Hau hanoin atu reativa programa Miss TL ho seridade MTK nian pata halo eventu ne’e inkonsistensia pois para tiha iha fulan hirak mak hakarak halo fila fali,” dehan nia. Tanba nia parte senti Miss Timor berliante tebes atu realiza tanba bele promove feto TL no Turizmu inklui kultura TL. 

Aleinde ne’e, GMPTL konsidera programa Ministeriu Turizmu no Kultura (MTK) ba iventu ne’e la’os programa perioridade ne’ebe nia orsamentu aprova espesialidade iha Parlamentu nasional. Nia dehan, programa Miss Timor Leste 2013 ne’e planeadu husi Ministeriu Turismu no KUltura, la’os programa perioridade ne’ebe PN aprova OJE 2013 nian. 

“Hau hanoin foin dadauk ami debate OJE 2013, ami la aprova osan ba Miss Timor maibe aprova osan ba kapital dezenvolvimentu turizmu hodi hadia infra-estrutura turizmu no kultura TL maibe sira foti osan husi ne’ebe,” dehan nia iha PN (17/9). 

Tuir nia, sira nia parte kontra politika MTK ba Miss TL tanba to’o agora sira la asesu informasaun ba criteria saida mak sei uza iha eventu ne’e.

Nota do blogue: O "senhor" Adérito é UM ESTÚPIDO E UMA GRANDE BESTA IGNORANTE!!!
.

“PR Taur Vizita Estadu Ba Portugal, Kuba No ONU”

.
Foto de, Presidência da República de Timor-Leste - Facebook

Jornal Nacional Diario - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013

Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak, ohin Kuarta (18/9), ofisialmente hala’o vizita Estadu ba Nasaun Portugal, Kuba inklui mos sei Partisipa Assembleia Jeral Organizasaun Nasoens Unidas ba dala 68 iha Nova Iorque. 

 Vizita ne’e Xefe Estadu sei akompania mos Primeira Dama Timor-Leste, Isabel Ferreira no vizita ne’e sei hala’o durante loron 16 nia laran, hahu dia 18/9 to’o 03/10.

Tuir agenda Prezidenti da Republika nian ne’ebe mak Jornal Nacional Diario simu husi Media prezidensia da Republika katak, Kuarta feira ne’e Xefe Estadu husik Timor-Leste hodi hahu nia vizita Estadu ba Portugal husi loron 20 to’o 23 fulan ne’e, durante estadia iha Portugal, Xefi Estadu sei hasoru malu ho nia amologu, Cavaco Silva, Primeiru Ministru Portugal, Pedro Passos Coelho, komunidade Timorense ne’ebe rejidente iha Portugal inklui mos estudante Timor oan ne’ebe oras ne’e dadauk hala’o estudu iha pais refere.

 Hafoin hala’o vizita iha Portugal, Prezidenti Republika ho delegasaun sei kontinua viazen ba Nova Iorque, Estadus Unidus Amerika husi loron 23 to’o 26 fulan Setembru hodi partisipa iha sesaun Asembleia Jeral Nasoens Unidas nian bad ala 68.

Iha Asembleia jeral, Xefe Estadu sei iha oportunidade hodi hato’o diskursu ba asembleia tomak. Iha biban ne’e, Xefi Estadu mos sei halao enkontru kortezia ho nia homologu sira husi paizes amigu balun inklui ho instituisaun internasional balun.

Entertantu, husi Nova Iorque, Xefi Estadu ho delegasaun sei hala’o viazen ba Kuba, iha vizita ne’e xefi estadu sei hala’o durante loron 26 to’o 30 Setembru.

Durante estadia iha Kuba, Xefi Estadu sei hasoru malu ho nia homolgu Raul Castro no governantes balun Kuba nian. Iha vizita ne’e Xefi Estadu sei akompania husi Ministru negosiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Jose Luis Guterres inklui mos membru Governu balun.
.

“Governu Fraku Ezekuta OGE 2013”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-feira, 18 Setembru 2013 

Falta deit fulan tolu (3) ezekusaun orsamentu Geral Estadu (OJE) 2013 remata ho 100% maibe durante fulan 9 nia laran (Fevereiru to’o Setembru) Governu foin mak ezekuta deit 30,2% (U$497,547,470.89) husi orsamentu US$ 1.6 Biliaun. 

Ho rejultadu ezekusaun ne’e hatudu katak, Governu seidauk iha kapasidade naton atu ezekuta orsamentu nebe iha ba dezenvolvimentu no hasai povu nia moris husi kiak no mukit. 

“Ho rejultadu ezekusaun orsamentu ne’e ki’ik, hatudu Ministeriu no Instituisaun Publiku laiha kapasidade atu halao nia kna’ar nuudar ezekutor planu nasional, husu ba sira (Ministeriu no Instituisaun Publiku) atu halo planu orsamentu tenki sukat mos kapasidade ezekusaun nune’e labele hamosu inbalansu entre orsamentu Ministeriu no kapasidade ezekusaun,” Diretur ezekutivu Luta Hamutuk, Mericio Akara deklara liu husi konferensia da imprensa Tersa (17/9) Farol, Dili. 

Organizasaun naun Govermental ne’e preokupa progresu ezekusaun ne’ebe mosu iha Ministeriu no Instituisaun Publiku, tanba maioria foin atinji 13% to’o 50%, maibe ministeriu sira komesa hato’o submisaun orsamentu 2014 ba Komite Revizaun Orsamentu atu review no formula hodi lori ba Konsellu Ministrus atu debate no aprova nuudar pakote fiskal. 

Nune’e, nu’udar organizasaun ne’ebe sai parseira Governu nian hodi analiza no monitoriza dezenvolvimentu ekonomia rai laran no osan povu nian ba dezenvolvimentu Estadu ne’e, hakarak husu ba Komite revizaun Orsamentu atu halo revizaun profunda ba submisaun orsamentu linhas Ministerial, tanba husi progresu ezekusaun hatudu Ministeriu barak mak laiha kapasidade atu ezekuta osan boot. 

 LH mos husu Primeiru Ministru ne’ebe prezide Konsellu Ministru (KM) katak, antes halo aprovasaun ba pakote fiskal 2014 presiza fo atensaun ba progresu ezekusaun ne’ebe ki’ik, nune’e laprejudika orsamentu 2014, tanba inkapasidade Ministeriu bele prejudika planu dezenvolvimentu nasional no impede objetivu estadu nian. 

 “Iha tinan fiskal 2014 tenki refleta perioridades ne’ebe mai husi sukus, tanba durante ne’e suku barak mak la hetan benefisiu husi implementasaun orsamentu ne’e rasik,” tenik Mericio. 

 Iha fatin la hanesan, Deputadu Bancada FRETILIN, Manuel Castro hatete, implementasaun OJE to’o agora seidauk atinji 50%, ne’e katak, Governu fraku iha planeamentu, tanba PN aprova osan 1.6 Biloens ba Governu atu ezekuta, maibe tanba 1.6 biloens ne’e kontra lei mina entaun ho consensus PN fo deit U$1.3 biloens hodi ezekuta hodi atinji 84% mak Governu bele halo tan pedidu ba PN hodi foti tan, maibe sei la akontese tanba to’o agora seidauk to’o 50%. 

 Entertantu, Primeiru Vice Prezidenti PN Adriano do Nascimento liu husi via Email hateten, iha livru orsamentu ne’e PN fo U$ 1.3 biloens ba Governu atu ezekuta ne’e la kontra lei mina 3%. 

 “Se Governu husu biliaun USD$ 1.6 ne’e liu ona lei mina, atu labele kontra lei mina nian ne’e mak consensus hodi hateten ezekuta lai ba ida 1.3 biloens karik sei presiza mak husu PN foti tan ida restu ne’e,” Adriano afirma. 

Nia hatutan, sira (Governu) sei bele ezekuta, sira la ba husu, se sira ezekuta barak no komprimisiu atu atu selu sei barak, sir abele bah usu, ne’e ‘nama lain dari’ orsamentu rektifikativu nebe booking tiha ona. 
.