terça-feira, 16 de setembro de 2014

Mina Maran Ameasa Estabilidade

.

Timor Post - 15 Setembru 2017

Díli - Adjuntu Diretór Organizasaun Naun Governamental Fundasaun Mahein (FM), João Almeida afirma, kuandu governu la tau atensaun iha investimentu setór produtivo no sustantibilidade, sai ameasa bo'ot ba estabilidade kuandu mina maran.

Tanba orsamentu Timor Leste, garantia hosi fundu minarai ba dezenvolvimentu no subsidiu ba idozus, veteranus aktividades sosiais seluk tan.

"Se mina maran ita laiha investimentu ba setór produtivu, osan hotu saida maka ita sei kontinua, signifika bele provoka mós situasaun, ita labele ona selu polisia, funsionariu, infermeiru no profesor sira ne'e problema ita. Se ita laiha osan hodi finansia atividade sira ne'e ita bele foti kroat bele hatudu malu," adjuntu diretór FM hatete ba estudante Institutu Superior Cristal Sabadu.

Nia haktuir, atu labele iha problema ba estabilidade bainhira mina Timor Leste maran, governu tenki investe iha setór produtivu.

"Ita tenki investe ba setór produtivu, iha ne'ebé bele hetan fila fali osan tanba osan laiha saida mak akontese ba estabilidade nasionál, ita labele selu buat hotu-hotu no ita labele halo buat hotu-hotu no instabilidade ne'e bele akontese," nia dehan.

Iha fatin hanesan Reitor Institutu Superior Cristal, Sebastião Pereira afirma, hosi hanoin hirak ne'e atu fó hanoin nafatin ba estudante, atu bele hatene progresu.

"Esperiensia ne'ebé sira fahe liu-liu iha area defeza no seguransa iha parte petroliferu nian ida ne'e diak teb-tebes, tanba ita Timor barak maka seidauk hatene osan ne'e, mai husi ne'ebé, ne'ebé ida ne'e para estudante sira hatene oinsá halo antesipasaun enkuantu mina maran," nia dehan.

Tanba ne'e husu nafatin katak seminariu ne'e tenki iha kontinuidade para ema hutu bele asesu informasaun kona-ba mina Timor nian. (jos)
.

Hafoin Hetan Perdaun, MP "Dada" fila Lucia ba Tribunál

.

Jornal Independente - 15 Setembru 2014

Díli - Ministériu Públiku (MP) hatama ona akuzasaun foun hasoru eis Ministra Justisa Lucia Brandão Freitas Lobato ba Tribunál Distritu Díli.

Akuzasaun ne'e mós hasoru eis Diretora Sevisu Prizaun Gleno, Elena Madeira. Kazu ne'ebé akuza ba arguida na'in rua ne'e maka relasiona ho reabilitasaun Prizaun Gleno ne'ebé tuir akuzasaun ne'ebé tuir akuzasaun ne'e halakon osan ba Estadu TL.

Arguida Lucia foin hetan indultu Prezidente Repúblika. Nia hetan pena prizaun tinan lima (5) iha tinan 2012, tanba involve kazu partisipasaun ekonomika no negosiu iha IV Governu Konstitusional (Gpvernu Aliansa Maioria Parlamentar).

Maibé hafoin hetan indultu iha loron 30 fulan Agosto tinan ne'e, Ministériu Públiku akuza kedas ho kazu foun no hatama ona ba Tribunáç Distritu Díli iha loron Kuarta (10/09/2014).

Dokumentu akuzasaun husi Ministériu Públiku kontra eis Ministra Justisa ho eis Diretora Prizaun Gleno ho numeru ne'ebé dokumentu "NUC 2045/10.PDDIL, arguida Lucia B. Lobato e outros."

Kona ba akuzasaun foun hasoru Lucia ho nia eis diretora, Juiz Administradór Tribunál Distrito Díli, Dr. Juiz Duarte Tilman rekoñese katak los duni nia parte simu ona akuzasaun foun husi Ministériu Públiku nu'udae krime hotu-hotu ninia na'in iha nasaun Repúblika Demokratika Timor-Leste.

Nia dehan, Tribunal iha regras distribuisaun. Bainhira sira halo tiha kappa ka kazu arhuida na'in rua, mak foin fó kompetensia ba juis Administradór sira halo distribuisaun. Distribuisaun tuir kodigu prosesu ne'ebé sei halo de'it iha loron segunda ho kinta lorokraik.

Tuir nia, juis prosesu mak iha kompetensia atu marka julgamentu ou rezeita akuzasaun ne'e.

"Maibé kuandu juis prosesu dehan, akuzasaun ne'e priense rekezitus, merese tenke julga ba mak ita prova, entaun nia marka loron atu julgamentu. Ita hein oituan basta ha'u hatete dehan, labele julga ema iha dalan. Husik autor judisial sira halo sira nia servisu ba, kuandu imi la konkorda karik, buka advogadi di'ak ka ko'alia ho prokurador sira hodi halo rekursu ba desizaun ne'ebé mak Tribunál halo," hatete Juis Administradór Tribunál Distritu Díli, ba jornalista sira iha Salaun Delta Nova, sesta foin lalais ne'e.

Maibé, Advogadu privadu, arguida Lucia M. Brandão Freitas Lobato, José Camões rejeita akuzasaun ne'e. Nia dehan, seidauk simu akuzasaun ne'e husi Ministériu Públiku.

"Ha'u seidauk simu," hateten Advogadu ne'e ba jornalista sira, iha Tribunál Distritu Díli foin lalais ne'e.
.

segunda-feira, 15 de setembro de 2014

Se mak autor ba indultu Lucia Lobato? Dionizio Babo no Isabel Ferreira?

,

OPINIAUN HUSI : ALIN LAEK TUTU ALA

Hahu husi Sosiedade Civil, Politikus, Povu Aileba, no estudante hakfodak tebes no la satisfeito ho desijaun nebe Prezidente da Republika Taur Matan Ruak foti, hodi fo perdao ou indultu ba Kriminozo ou Koruptor Lucia Lobato, desijaun nebe ita bele dehan hanesa dalan ida nebe bele hakotu destinu Maun Taur iha iida politika. 
.
Ema balu dehan Assesor mak hola parte, ema balu mos dehan Governo mos hola parte, diskusaun nebe sai tiha hanesa ai han hahu husi vendedor ate politik nain, ironia tebes.

 Ema lasimu tanba deit sira uza maun Taur nia liafuan sira nebe durante kampanha no la’o hadulas husi suco ba suco, hodi kontinua ezizi nafatin Lia Los no husu ba maun Taur nia komprimisu hirak nee (kontrakdiksaun tebes). Hanesa Chefe Estado ba Estado ida, sim- Dereitu konstitusional nebe belit hamutuk ho Chefe Estado bele uja hodi foti desijaun konstitusional tuir knar no Dereito Konstitusional ke iha, ba implementasaun Lei INAN, laiha duvidas bot tamba dereitu ne’e rasik konsagra iha Konstitusaun da RDTL.

Dalabarak ema hanoin katak PR halo ona desijaun nebe bele hamate prosesu Justica nebe komeca ona hahu diak ba oin, mesmu dala barak ita nia ukun nain sempre halo intervensaun ba servicu Justica, maibe APAKAH Maun Taur mos hakarak halo Intervensaun ba Orgaun Independent hanesa nebe akontece dadaun?

Fiar katak PR se bele uja nia rasionalidade hodi hare hikas saida mak ohin loron akontece. Sasan hotu sai buradu no furujun iha nivel desijaun, politika kontinua kahor malu ho servicu Juridicial.

Se tan mak bele salva Dignidade Justica. Se nune karik se los mak tengki responsabilija Politika,Juridiku no Social ba Kazu LUCIA LOBATU???

Ema barak hare desijaun ne’e bazeia liu ba assinatura Cheff]e Estado hanesa ema nebe bele legaliza kartaun no dokumentus balu nebe bele hetan forca juridiku, maibe se karik ita hare klean liu tan ba desijaun ne’e ker dijer ke laos TAUR MATAN MAK MESAK HOLA DESIJAUN NE’E. Antau se ??

Ita hatene katakGovernu dala barak koko no koko hodi propoin  Lucia Lobato ba PR nia meja, hodi bele hetan assinatura ba indultu Lucia Lobatu, maibe la konsege realiza iha tinan 2 nia laran, ikus mai Povu hakfodak katak LUCIA LOBATU LIVRE ONA, se los mak Representa Governu Xanana hodi sempre buka dalan ba liberdade Lucia Lobato, povu hotu hatene katak Governu Xanana Gusmao, Governu ida que KORUPTU TEBES,I maun Taur Rasik mos deklara iha PUBLIKU “ULUK LEADER RESISTENSIA AGORA TRANSFORMA AN BA LEADER KORUPTOR” sekarik ida ne’e mak jogadas maun Xanana Gusmao hodi hatun dignidade politika Taur Matan Ruak, persija ita hatene los saida maka sai hanesa intensaun husi Maun Xanana Gusmao? I semak Autor hodi ezekuta intrese ne’e??

A. Iha posibilidade parte Governu nebe durante ne’e koko propoin naran Lucia Lobato  maka eis lider otonomia Dr. Deonizio Babo atual MINISTRU JUSTICA, tamba proposta ne’e rasik mai husi Governu ker dizer ke Governu rasik halo ona estudu ida ba naran sira nebe,Ministeriu Justica propoin ba PR, hahu estudu husi parte politika no parte Juridiku, I Ministeriu Justica mak sai duni hanesa menisteriu kompotente nebe trata asuntu Justica nian.

B. Iha parte Palacio Prezidenti rasik ita hotu hatene Prezidente da Republica mos iha Asesor oin barak, Assuntu Juridiku, Socias, Siguranca, no seluk tan, Assesor sira ne’e mos mai husi partidu oin barak, hanesa Frenti Mudanca, Partidu Fretilin, Partidu PD,CNRT, no organizasaun sira balu, I assesor sira ne’e maka halo funsaun akademika iha parte PR nia sorin, sira mos iha opiniaun hodi fo influenca ba desijaun Indultu Lucia Lobatu. Se laos antau se??

C. Parte ikus Liu maka LOBI POLITIK(tawar menawar)I karik intrese Politik mak Domina iha desijaun ne’e, ker jer ke parte intrese balu bele utilijar Sra. ISABEL FERREIRA hodi halo Influenca Pesoal ba maun Taur, dala barak iha publiku Sra. Isabela Ferreira hatudu an hanesa Premeira Dama (KONSTITUSAUN RDTL LA REKHUNECE)hakarak mos halo kompitisaun iha Palacio do PREZIDENCIAL hodi hasoru Maun Taur, I Sra. Isabel Ferreira iha duni Kapasidade pessoal hodi bele halo influence nivel ALTO ba PR da RDTL (tamba fen kaben).

Se karik ida ne mak akontece ba situasaun ohin Loron, antauTEMPO TO’O BA MAUN TAUR HODI UJA RASIONALIDADE BA KUALKER DE SIJAUN, hodi salva netik dignidade Politika,Justica,Lialos,no Dignidade Orgaun Soberania sira nebe Funu nain sira Forma hela ne’e, husi Mafiozo politika sira nebe durante ne’e hakarak hadau no faan Rai Lulik TIMOR LESTE ne ba Australia no Indonezia.
.

sábado, 13 de setembro de 2014

Xanana e Taur Matan Ruak devem pirar-se da sede do poder político

.

LEBA FICOF

Taur Matan Ruak e Xanana Gusmão estão politicamente queimados por terem escolhido promover a impunidade dum crime tal como a corrupção, que é um atentado grave contra o povo e a nação.

O Xanana e o TMR são espertos em fazerem discursos e retóricas vazias contra a corrupção, mas na realidade protegem e libertaram uma criminosa corrupta da prisão.

São mentirosos, na campanha eleitoral mentiram ao povo para ganharem os votos, porém, uma vez que estão no poder político demonstram claramente que são aliados e amigos dos corruptos e defensores da corrupção.

Na verdade acabaram por trair os seus próprios princípios e filosofias da vida. Está na hora de dizer obrigados e adeus ao Xanana e Taur Matan Ruak da cena política democrática da RDTL.

Com erros políticos graves que cometeram com a libertação da corrupta, de certeza absoluta que Xanana e TMR devem  pirar-se da sede do poder político.

Foi o povo quem os escolheu e quem os deve tirar do poder político da RDTL. Uma derrota política dos dois nas próximas eleições em Timor Leste será um grande exemplo da sabedoria, consciência e inteligência do povo de Timor Leste demonstrado ao mundo civilizado neste planeta Terra.

A decisão do PR de indultar a Lúcia Lobato é correta do ponto de vista constitucional, aceitável legalmente MAS em termos morais ou segundo aqueles que têm consciência para defender os interesses do povo e especialmente na sagrada luta contra a corrupção e roubo do dinheiro público, podemos de certeza absoluta dizer que o PR TMR cometeu um erro grave - perdoando uma criminosa que roubou o dinheiro do pobre Povo Maubere.

 Quando dizemos que a corrupção mata é porque na verdade mata mesmo, os pobres necessitam mesmo do dinheiro, o Estado deve utilizar ao benefício e serviço do povo.

Quem rouba os pobres é pior do que o próprio Lúcifer no Inferno, no caso da condenada criminosa Lúcia Lobato é sem dúvida igual a Satanás, porém, quem a indultou e libertou da prisão ou é mais nobre e sábio do que o senhor Deus criador do universo, ou é pior do que o Lúcifer no Inferno.

Será que o TMR indultou a corrupta segundo a sua consciência moral e ética nesta questão ou será que ele tomou a decisão influenciada pelos poderes ocultos de Satanás - os males,  os futuros criminosos habitantes do hotel Becora - (nem é preciso entender pelo sentido literal bíblico) do governo do Xanana?

 Aí é que está a questão! Só pode encontrar a resposta certa quem a consciência moral ao serviço do povo é a luz guiadora da vida quotidiana.
,

sexta-feira, 12 de setembro de 2014

PM Xanana Apresia PR Taur Fó Indultu Ba Lucia

.
Foto, Facebook.
Jornal Independente - 12 Setembru 2014

Díli: Primeiru Minustru Kay Rala Xanana Gusmão "kontente" ho indultu ne'ebé Prezidente Repúblika fó ba nia eis membru, Lucia Lobato.

PM Xanana apresia desizaun Taur no konsidera indultu hanesan hanoin di'ak husi Prezidente Taur.

"Ha'u sente katak Prezidente (Taur) iha hanoin ne'ebé di'ak," dehan Xanana iha Aeroporto Nikolau Lobato, foin lalais.

Tuir nia, kazu eis Ministra Justisa tama prizaun ne'e demais liu, tanba iha Portugal mós iha problema korupsaun ho valor ne'ebé aa liu maibé simu pena tolu (3) maibé la tama iha prizaun.

"Agora sira kompara  ho Lucia kuatru mill (rihun 4) ne'e dehan berblebihan teb-tebes, agora komu Lucia sai tiha ona ha'u ba Portugal hasoru Prezidente Tribunal Surpremu sira dehan kazu Lucia ne'e berlebihan," dehan Xefe Governu ne'e.

Tuir Xanana Lucia Lobato bainhira sei asuni kargu nu'udar Ministra sai autor ida hodi harii no dezenvolve setór justisa iha Timor-Leste.

"Hau komu mai husi 2007, Governu AMP haree katak setór Justisa aat ne'ebé Lucia Lobato mak hadia setór justisa, aumenta osan ba sira fó kareira ba sira hotu," katak PM Xanana.

Iha oportunidade ne'e PM Xanana hato'o hikas kritika ba Juis no Prokurador husi Portugal ne'ebé dadaun ne'e servisu iha Timor-Leste.

Tuir PM Xanana autór Judisiariu hirak husi Portugal laiha kapasidade ba analiza kazu.

"Mas malae balun hatak ita ne'e hateke de'it ba nia sapatu tutun, ita la akompanha sira nia rai ne'ebé sira mai halo ita mós hakfodak, dala barak ha'u koalia malae sira ne'ebé halo justisa lahuun ladikin ne'e mak iha Portugal karik Portugal la bangkrut hanesan ne'e."

Tanba ne'e mak ha'u bele dehan ita nia justisa hakarak de'it katak korrupsaun ne'e governu hotu korruptu ne'ebé hatene de'it iha julgamentu no pena de'it," dehan Xanana.

Xanana dehan autór justisa, lolos tenke hatene analiza ema, haree nia hahalok saida no sala to'o iha  ne'ebé.

Dadaun ne'e, tuir Xanana setór justisa haree governu hanesan inimigu.

"Ita nia juis ne'ebé estuda iha Indonésia laiha kulpa mós, ita koalia Portugues mós lahatene apalagi le'e akordaun boot sira, ne'ebé hurlele mak pena de'it no juis sira ne'e ita selu osan boot liu Primeiru Ministru ka Prezidente Repúblika nian ida," katak Xanana.

Maski nune'e, Xanana dehan nia parte nunka interven ba sistema Justisá iha Timor-Leste. 
 

quinta-feira, 11 de setembro de 2014

PN Husu Sosiedade TL Labele Monu Ba Desizaun Indultu Ba Lucia

.

Jornal Independente - 11 Setembru 2014

Díli - Parlamento Nasionál husu ba sosiedade sivil Timor-Leste tomak atu labele monu ba desizaun Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak hodi fó indulto ba kondenadu korruptu Lucia Lobato, maibé esperitu luta kontra korrupsaun.

"Ita lalika monu ho desizaun Prezidente Republika nian atu hamenus no hatuun ita nia kkompromisu ne'ebé aas tebes ona prevene no kombate korrupsaun," dehan Vise Prezidente Parlamenti Nasionál, Aderito Hugo Costa, iha Parlamentu Nasionál,horseik.

Tuir Vise Prezidente Parlamento Nasionál, Aderito Hugo da Costa katak, desizaun ne'ebé Prezidente Repúblika foti ne'e tuir kompetensia konstituisionalidade.

Tan ne'e, nia husu ba sosiedade sivil, media, akademiku no parte kompetensia ba justisa hanesan Komisaun Anti Korupsaun, Ministériu Públiku no Tribunal kontinua mantein espiritu kombate korupsaun iha Timor-Leste.

Nia dehan, komponente tomak tenki kontinua hamutuk luta kontra korrupsaun atu nasaun ne'e bele atinji tarjetu ba moris di'ak ba povu.

"Hau fiar katak sosiedade tomak nia moral la tuun tanba de'it desizaun Prezidente Repúblika nian, kontinua luta ba kombare korrupsaun," nia afirma.

Maibe nia akresenta, apresia tebes sosiedade sivil no povu baun-bain pozisaun kritiku ba Prezidente Repúblika nia desizaun.

Aliende ne'e ho ezijénsia sosiedade sivil ba Parlamentu Nasionál atu halo lei, tuir Hugo dehan, komesa hanoin ona atu halo lei ida hodi regulariza fó indultu ba prizioneiru sira.

"Ami hanoin ona atu halo dekretu lei ida hodi bele regulariza ba kompetensia konstitusional fó indultu ba prizioneiru sira," nia afirma.

Tanba nia dehan sosiedade tomak iha Timor-Leste nia karakter sensitivu hodi kombate korrupsaun iha Timor-Leste.

Antes ne'e, Prezidente Ezekutivu GOPAC-Timor-Leste, Francisco Miranda Branco hatete, atu responde siruasaun ne'e sei tenta fó hanoin no halo pareser inklui proposta ba Parlamentu Nasionál atu fó perioridade no aprovasaun ba lei amnestia ne'ebé kaduka iha PN atu bele regulariza fó indultu no direitu sira seluk ba prizioneiru nian.

"Ami haree vakum ne'ebé ita iha hodi regulariza ita bele loke dalan para iha abuzu de poder hosi parte sira ne'ebé iha kompetensia konstitusionál atu fó indultu ba prizioneiru sira," dehan nia iha konferensia imprensa iha Parlamentu Nasionál.

Antes ne'e, sosiedade sivil, sosiedade, Parlamentu Nasionál, GOPAC-TL, kontra makas desizaun Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak "liberta" korruptu Lucia Lobato ne'e hafoer imajen Timor-Leste iha rai laran no rai liur tanba TL ratifika ona konvensaun Nasoens Unidas (ONU) kona ba kombate korrupsaun.
.
Tuir sira katak, desizaun PR Taur ne'e loke dalan ba korruptu sira no ataka sistematiku ba justisa Timor-Leste.

Palasiu Presidensiál Responde Kritikas Sosiedade Sivil

Husi kritikas ne'e, Xefi Kaza Sivil Prezidensiál, Fidelis Magalhaes responde katak, desizaun Prezidente ne'e bazeia ba estadu konstitusionál nian Timor-Leste.

"Desizaun ida ne'ebé mak Prezidente Republika foti bazeia ba konsiderasaun ne'ebé aas ba rajoens umanitaria," dehan Xefi Kaza Sivil ne'e, liu husi nia diskursu iha Palasiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairu-Pite, Dili, horseik.

Nia hatutan, Prezidente Repúblika responde ba povu nia fiar hodi hala'o nia mandatu konstitusionál tuir konstituisaun fó.Tanba ne'e maka desizaun sira ne'ebé mak Prezidente Repúblika foti bazeia rajoens umanitaria forte no Kredibel.

Nia dehan, estadu iha fiar ba justisa ho fundu justisa rua komo politiku ida fali komu oinsa atu fasilita re-integrasaun kada sidadaun bainhira depois re-integra nia pena iha prijaun.

"Prezidente Repúblika TL ne'e PR ida ne'ebé mak bijak katak desizaun hotu ne'ebé mak nia foti bazeia ba kondisaun hotu ne'ebé mak iha no situasaun real kada kazu," hatutan Fidelis.
.

GOPAC-TL Konsidera Desizaun Taur Hafraku Sistema Justisa

.

 Jornal Independente -10 Setembru 2014

Organizasaun Global Parlamentar Luta Kontra Korupsaun (GOPAC) Timor-Leste konsidera desizaun Prezidenti Republika Taur Matan Ruak hodi fó indultu ba prizioneira Lucia Lobatu ne’e sei hafraku sistema justisa.

Prezidenti ezekutivu GOPAC-TL, Francisco Miranda Branco hatete, desizaun Prezidenti Taur fo indultu ba Lucia Lobatu ne’ebé komete krime korrupsaun hatudu imajen la diak no inkonstensia inklui laiha vontade politika seriu atu kombate korupsaun.

“Ida ne’e hanesan mensajen ida ba ita hotu katak, atu harii impunidade ba krime korupsaun tamba koruptor sira hetan indultu no iha fatin seluk hataka sistematiku ba ita nia sistema justisa no ataka sistematiku ba instituisaun ne’ebe ita harii hodi kombate luta kontra Korupsaun,” dehan nia liu husi konferensia imprensa iha salaun GOPAC-TL, Parlamentu Nasionál, horsehik.

"Ita haree krime korrupsaun hanesan krime kontra humanidade no krime ne'ebé nia konsekuensia lori fiar ba ema barak no mukit barak," nia lamenta.

Desizaun PR, tuir nia, iha tentasaun ona atu hari impunidade ba krime korupsaun no laiha seriedade politika hodi kombate korupsaun iha TL ne'ebé konsidera krime extra-ordinariu.

"Ita haree krime korrupsaun hanesan krime kontra humanidade no krime ne'ebé nia konsekuensia lori fiar ba ema barak no mukit barak," nia lamenta.

Nia dehan, razaun humanidade ladun baze forte atu fó indultu prizioneira ne'ebé komete korrupsaun tanba taka povu hodi hetan fasilidade no situasaun moris di'ak.

Ita bele haree karik razaun mediku mos ita lahatene tanba laiha komprovadu katak nia (Lúcia Lobato) iha ona faze terminal," noa afirma.

“Se ita iha vontade politika duni atu kombate korupsaun, dalan ne’ebé di' ak liu mak labele fó indultu ba nia (Lucia Lobato) tanba loke dalan ba ema seluk halo korupsaun rame-rame,” dehan GOPAC-TL triste.
,
Tanba ne’e, nia dehan GOPAC-TL no Parlamentar sira iha organizasaun ne’e fó lamentasaun boot ba desizaun PR ne’ebe fo indultu ba krime korupsaun maske Prezidente Repúblika

Maki nune'e, tuir Branco katak, Prezidente iha kompetensia konstitusionál hodi fó indultu maibé kazu korupsaun ne'e kazu extra-ordinariu.

Atu responde situasaun GOPAC-TL sei tenta fó hanoin no halo pareser inklui proposta ba Parlamentu Nasinál hodi fó prioridade ba aprovasaun lei amnestia ne'ebé kaduka iha PN atu regulariza prosesu fó indultu no direitu sira seluk ba prizioneiru nian.

"Ami haree vakum ne'ebé ita iha hodi regulariza ita bele loke dalan para iha abuzu de poder hosi parte sira ne'ebé iha kompetensia konstitusionál atu fó indultu ba prizioneiru sira," nia garante.

Antes ne’e, sosieade sivil sira mos konsidera desizaun Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak hodi "liberta" koruptor Lucia Lobatu ne’e hafoer imajen Timor-Leste ne’ebé ratifika ona konvensaun Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) nian kona ba kombate korupsaun.

Sosiedade sivil hato’o kritikas ne’e liu husi deklarasaun konjunta, kompostu husi, Luta Hamutuk (LH, Haburas Fundation, CEPAD, Fundasaun Mahein (FM), RENETIL no TLMDC.

Iha parte seluk, eis Vise Primeiru Ministru Mario Viegas Carrascalão husu ba Prezidente Repúblika atu esklarese ba públiku kona ba desizaun fó indultu ba Lucia Lobato.

Tanba tuir nia katak, desizaun ne'e injustisa duni, tanba ema na'in hira mak tama ona ba kadeia ho akuzasaun ne'ebé mak  hanesan la hetan indultu.

Hanesan kondenadu Antonio Araujo Freitas (eis diretór Ministériu Justisa) ne'ebé hetan pena prizaun tanba involve korupsaun hamutuk ho nia Ministra uluk Lucia Lobato.

Realidade, kondenadu kontinua kumpri nia pena prizaun ne'ebé tuir observasaun públiku katak komportamentu di'ak tebes, tanba nunka halo deklarasaun públiku tuir regras prizaun.

Carrascalão dehan, kestaun saúde Lucia Lobato rekopera ona no lolos tenki kumpri nia pena prizaun to'o nia loron kastigu hotu ka metade mak foin bele hetan indultu.

Tuir observasaun diario ne'e katak, bainhira kondenadu korupsaun Lucia sai hosi prizaun Gleno ho matan-ween tanba orgullo. Entretantu iha sorin seluk esposa kondenadu Antonio Araujo Freitas, Olandina Oliveira tanis, tanba triste no laran susar bainhira haree Lúcia Lobato hetan perdaun husi Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak.

Iha sorin seluk, antes ne'e mós Organizasaun Lalenok Ba Ema Hotu (LABEH) no Yayasan HAK mós konsidera desizaun Prezidente Taur ne'e injustisa no loke dalan hodi haburas korupsaun.
.

Povu Lakon Fi'ar ba TMR

.
 .
Timor Post - 11 Setembru 2014 - Miguel da Silva Hornai - Estudante Dep. Polítika Públiku UNTL

Tuir ha'u nia haree, ho desizaun indultu ne'ebé mak Sr. Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak (TMR) fó bá ita nia eis prizioneira Lucia Lobato sente ohin loron ema hotu triste.

Hanesan povu no estudante sente triste tanba dala barak ita bele dehan ema hotu tenke iha lei nia okos no hakruk ba lei, maibé realidade Sr. Prezidente hatudu katak lei ne'e ba ema ki'ik deit. Ema boot sira laiha.

Tuir lolos tenke bazeia ba lei. Nu'udar prezidenti foti desizaun ne'ebé maka loos no fó nia valor ba povu. Iha kampaña  Sr. Prezidente ko'alia katak lei ne'e ba ema hotu. Sé maka halo korrupsaun tenke tama iha komarka no tuir prosesu to'o hotu maibé realidade laiha.

Iha kampaña ko'alia buat seluk, bainhira ukun ona ko'alia fali buat seluk. Ha'u nia mensajen ba governu atu sé-sé de'it hotu-hotu tenke hakruk ba lei. Atu foti desizaun ruma estuda lai kondisaun mós haree lai ba lei ne'ebé vigora ona. (Mj10)
.

quarta-feira, 10 de setembro de 2014

Governu kria resolusaun foun hodi hasoru no dun FALINTIL no Kaixa Klandestina sira

.
Resolusaun no 24/2014

Lia tatoli hosi Funu Nain ida ba Sr. Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão. 
. 
Resolusaun no:24/2014 nebe sircula iha povu nia let ne’e, hakarak hatudu deit ba Falintil,Kaixa Klandestina no Povu Maubere oinsa Governu Xanana ne’e konsidera Luta nain sira nia Sakrifisiu no kole durante funu naruk nia laran.

Governu kontinua halo Intimidasaun politik ba Falintil sira liu husi meus oin barak, halo resolusaun hasoru Eis Chefe Estado maior Mauk Moruk CPD-RDTL, nebe halo povu MAUBERE sai Vitima, ikus mai resolusaun hasoru eis Falintil sira ne’e failla total.
 

Situasaun la’o ho diak, kalma no laiha barulhu iha rai laran, maibe nonok-nonok Primeiro Ministru hamutuk Ho Sekretaris Estado Seguransa Julio Thomas Pinto hamosu tan Resolusaun FOUN ida  hodi kontra Falintil sira nia ISTORIA.

Xanana Gusmao no Julio Thomas Pinto kontinua uja Poder Governu hodi hamosu resolusaun ne’e ho intensaun saida?? Klaru que sira buka meus oin barak hodi hatun dignidade Funu Nain sira, Xanana haluha tiha katak Funu naruk ne’e ita manan tamba eksistensia Falintil sira laos lori fali forsa Estado hodi hasoru ami, maun Xanana mos haluha katak Estado ne’e beikten Falintil sira mak forma, laos ema seluk.

Xanana husu ba Falintil regiao I-IV hodi intrega fardamento ba PNTL, saida mak Xanana Gusmao halo ne Moe boot ida ba Istoria Funu ne’e, Xanana mos husu ba Falintil sira hodi entrega municoes i buat seluk tan, Xanana hakarak kondena ema, Xanana hakarak hatudu ba nia maluk, nusa?

Iha tempo kampanha Xanana uja farda hodi kampanha tun sae (tamba poder). Maun Xanana hakarak ke’e buat pasado ba oin, Maun Xanana haluha tiha saida mak nia halo iha AILEU ne'eba, laos Xanana mak uja forsa estrangeiro hodi halo dezarmasaun ba kilat sira ne’e, ikus mai maun Xanana hakarak husu tan Falintil nia Dignidade hodi sama ba rai lulik ne’e. 


Maun Xanana rezolusaun foun ne'e hamosu duvidas barak iha veteranus sira nia leet.

1. Iha Resolusaun nee Governu hakarak hatudu deit nia an hanesa Liurai bot ida nebe moris iha Povu Maubere nia let hodi sama nafatin eksistensia Falintil, PNTL no Governu kria RESOLUSAUN HODI hamosu INSTABILIDADE IHA Rai laran.

2. Diskonfia Konselhu Revolusaun Maubere iha kilat, agora kilat sira ne'e iha ne'ebé? No Xanana ho nia amigo Julio Thomas Pinto koko halo Resolusaun ba Funu nain sira,saida mak Xanana hakarak.

3. Kontinua Diskonfia “aman Resistensia” komandante L7 subar kilat HK, maun Xanana nusa mak gosta dun tun sae ema, L7 halo funu durante 24 anos no ami povu hatene ida ne’e.

4. Diskonfia Falintil regiaoI- III subar kilat, maun Xanana haluha tiha ona saida mak akontece iha AILEU.

5. Nusa no tamba sa mak PM Xanana diskonfia makas los Funu Nain sira, hodi obriga sira intrega kilat no sasan sira seluk?

6. Laos kilat no armas sira ne'e uluk Xanana Gusmao mak ba halo dezarmamentu iha Aileu ne'eba?

7. Hakarak husu ba maun Xanana katak maun Xanana fahe ona kilat hira ba Regiao I,II,III,IV? Lalika garganta ho forca estado. Forca ne Povu nia laos ema ida mesak nian.

8. Agora funu hotu ona kilat hira mak lakon no hira sei iha, nusa la buka tuir Komandante sira hodi husu relatorio?

9. Relatorio no kilat sira ne'e iha maun Taur, maun Xanana, maun Lere nia liman laran, laos iha ami.

10. Agora imi sira ne'ebé tur iha Governu nea hakarak izizi tan saida mai ami, funu ne'e ami halo to'o hotu no hetan ona independensia, agora Xanana hakarak tan saida?

11. Regiao I-IV prontu entrega Farda iha Dili laran, maibe se karik mosu konflitus MAUN XANANA MAK TENKI TOMA RESPONSABILIDADE. 

.
 .
Ami Funu Nain, que luta hamutuk ho imi durante tinan 24 husu no izizi ba Estadu Timor Leste hodi respeita ami no hapara ona halo akuzasaun oin-oin hasoru ami.

Uainhira ita luta hasoru invazaun Indonézia ita hotu hamutuk, terus hamutuk hodi hetan independensia, agora ita hetan ona independensia, tuir imi, vetaranus deit mak sala no hetan akuzasaun oin-oin hosi Governu, Parlamentu Nasionál no Prezidensia República. Tanbá sá ? Tanbá sá? Imi hakarak bosok ba mundu tomak katak imi mesak mak funu ka? Ne'e la loos ona.

Maun boot sira, imi keta mau pagador. Veteranus sira la'os inimigu povu Timor Leste nian. Maun Lere Anan Timor nusa mak ita nia rai ne’e sai aat liu tiha?
,

Opposition Missing In Action

,

By Tinamoco

In Timor Leste the National Parliament determined who will form the official opposition. The Party that has the most non-government members in the Parliament becomes the opposition party and the leader becomes the leader of opposition.

FRETILIN is the opposition party in the Timor Leste National Parliament and the leader is the controversial figure Mari Alkatiri. The opposition has, as its name suggest the officially recognised party, established by National Parliament as of opposing the government.

Since FRETILIN existence, their position has always been opposing and criticising everything and anything that comes from their opponents that’s including the Government. They have fought side by side with the people since the Indonesia occupation war in Timor Leste until Timor Leste gained independence.

However, over the years the FRETILIN position has become so vulnerable and weak and weaker to the point that when they are needed the most they are nowhere to be seen or heard. It appears that the opposition would rather see Timor Leste lose than their opponent wins.

There are a lot of terribly wrong in Timor Leste, where there are so many matters wrongdoing by the government in Timor Leste that is a concern and required a strong response and nonetheless, the opposition fail to see the trait of harness the issue. For instance, the so-called ‘Lei Vitalisia’ and there is the allegation of corruption involved the Finance Minister and the former health vice minister, the sarcastic release of former justice Minister and the recent imprisonment of a colleague and former guerrilla fighter. The opposition response and action to each of these cases are ZERO.

And add to the insult to the people, the opposition leader and his entourage was seen happily parade not only in front of the media but also in a full house in the President Office accepting the position as leader of the Government representative for the special zone of social in the enclave of Oecussi. From that moment Timor Leste National Parliament is no longer incontestable arena for Timor Leste political life as the opposition has surrendered their dominance in criticising the Government.

More often the controversy opposition leader Mari Alkatiri have in so many ways accusing the government for not up to the top job and yet when he was required to confront the government regarding government many wrongdoing he and his entourage seems to be far and far away. This kind of attitude you only see in high school student not in an opposition leader.

The failure to offer a fight, the vulnerability, the weakness, the ignorance, the stupidity and most of all the greediness of the opposition party as displayed by their leader is appalling and their reluctance and awkwardness towards the promotion of good government, transparency and accountability is awful. It is no wonder, why the people were frustrated and questioned whether FRETILIN position in Parliament is actually to act as the opposition party as its name suggest or otherwise. It also no wonder the people long concluded that the opposition job must be to assist the government running the country.

One would have thought that after twelve years of democratic rule in Timor Leste, FRETILIN would have learnt from previous failures and act like the whole opposition part of being the opposition party. It’s not what you do that’s matter but the way you do it is matter to all.

Due to the current turmoil political situation in Timor Leste it would be a better country if Timor Leste had an actual opposition party that is considered to be essential for the proper working of democracy system of the government in Timor Leste.

Remember a good and active opposition is indispensable in the parliament system of the any democratic government.
 .

sábado, 6 de setembro de 2014

And Justice for all - East Timor style

.
Attorney General's office, yesterday.
Exclusive - By Ted McDonnell - Ted McDonnell

Just over a week ago, East Timor's President Taur Matan Ruak freed former justice minister and convicted criminal Lucia Lobato less than two years into her five year sentence for corruption; a week later former presidential candidate Angela Freitas and former commander Mauk Moruk have fronted the nation's prosecutor still wondering what charges they will face when they go to trial in the coming months.

The decision by TMR has left justice advocates and many in East Timor bewildered. It is rumoured TMR was pressured to release Lobato. Yet the case involving Freitas and Moruk, justice advocates say, borders on the farcical.

Supporters of Freitas and Moruk believe initial charges of 'wearing military uniforms', and in Freitas cause, 'gun running' despite the absence of evidence, have been trumped up by Prime Minister Xanana Gusmao.
The 'fight' between Moruk and Gusmao is almost East Timor folklore. The outspoken Moruk, one of East Timor's most feared commanders has been a harsh critic of Gusmao believing his former comrade has betrayed his people through bad government, financial mismanagement and turning a blind eye to systemic corruption in his government.

The bad blood between the Gusmao and Moruk harks back to "incidents" in the 1980s involving other commanders. Neither Moruk nor Gusmao are willing to talk publicly about the "incidents". 

This blog can be reveal for the first time that a number of East Timor commanders mysteriously went 'missing' in the East Timorese jungles during the 1980s.

For many years, it was not known what happened to the FALINTIL commanders and whether they were killed fighting the Indonesians occupation forces or murdered "persons unknown”. 

However, we can now reveal that they disappeared during a bloody power struggle with fellow commanders.

Interviews with a number of veterans have revealed that by prominent commander ordered the murder of ‘dissenting’ fellow commanders.

People close to President TMR, PM Gusmao and Moruk say the jailing of Moruk for months without charge has more to do with shutting up the outspoken former commander than their public spat over 'political ideologies'.

A number of attempts to interview the  incarcerated Moruk, the  Prime Minister or for that matter the President, who was also a fellow commander of both Gusmao and Moruk, on these intriguing matters have failed. Both Gusmao and TMR have repeated refused interviews.

As for the gun running charges against former presidential candidate Angela Freitas, many believe the charges are also 'trumped up' by East Timor's political elite to silence Freitas, who is also a long time critic of the two term government of Gusmao.

Several months ago, Freitas was arrested at Dili Airport after returning from overseas following an operation. It has been alleged she imported container loads of guns for a supposed 'revolution' against the government. Interestingly, no guns have ever been found despite by Police.

Freitas, a dual East Timor and Australian citizen, has little doubt the "false allegations and charges" against her have been raised by East Timor's political elite and led by the Prime Minister keen on shutting up dissidents.

"They accused me of abuse of power and gun running. They claim I wore a military uniform but at the time of the accusation I was in hospital in Indonesia," she added.

"They also claim I brought into East Timor two container loads of guns. They searched my house, they search everywhere and found nothing. Where are the two containers of guns?

"There are no guns.”

Legal insiders believe the government has arranged for "hundreds" of witnesses to come forward from the districts to speak out against both Freitas and Moruk.

Both Freitas and Moruk await formal charges by East Timor's Prosecutor General. For six months Moruk has languished in Becora prison without charge.

Human rights experts are appalled at the detention of Moruk without charge.

Later this year, Finance Minister Emilia Pires, a close confidante of Prime Minister Gusmao, will face the courts along with former Vice Health Minster Ms Madalene Hanjam on charges of corruption over a contract awarded to Ms Pires' husband's Melbourne business. Both maintain their innocence.

Prime Minister Gusmao, who recently confirmed he will stay on as PM until at least 2017, continues to fully support Ms Pires, who he personally appointed as Finance Minister, against corruption allegations stating his close ally is innocent of any charges.

Recent decisions, like the one involving the President and the former justice Minister; the proposed media laws to silence freedom of speech; and the Prime Minister’s continued verbal attacks on the Corruption Commission has left people wondering whether East Timor is fast becoming an autocracy.
.

quinta-feira, 4 de setembro de 2014

PR TMR Halo Desizaun Koruptu Hodi Liberta Koruptor

.
João Almeida
Hakerek Na’in: JOÃO ALMEIDA - Servisu iha ONG Fundasaun Mahein (FM)
 

Iha kampañia eleitoral ba Prezidensia Repúblika nian iha tinan 2012, kombate kiak, prospriedade ba povu no kombate korupsaun sai ajenda prinsipal ba Prezidenti Repúblika - PR Taur Matan Ruak – TMR nian kampañia.
 
Nune’e mos Prezidenti Repúblika TMR simu pose iha 20 Maiu 2012, pasu dahuluk liu deklara nia riku soin ba públiku no aprezenta ba Tribunal Rekursu. Ema hotu basa liman ba inisiativa ida ne’e no úniku PR TMR mak halo ida ne’e. Iha diskursu seremonia ofisial sira PR TMR ko’alia maka’as luta kontra korupsaun. Povu tomak doko ulun ho oin midar no tau esperansa maka’as ba PR TMR.
 
Nune’e mos luta kontra korupsaun, ajenda prinsipal Estadu Timor-Leste ho kampañia prevensaun, kombate korupsaun sai mobilizasaun boot iha kamada sosiedade tomak no instituisionaliza liu husi harii Komisaun Anti Korupsaun – KAK. Eis Ministra Justisa Lucia Lobato hanesan dahuluk liu husi membru Governu tomak, kondena nu’udar arguidu ba kazu korupsaun no ikus Tribunal hamonu sentensa tinan lima ba arguidu hodi ba kumpri iha kadeia.
 
Relatoriu media nasional sira fo sai PR TMR ho nia kritika kro’at tebes ba lala’ok Governu nian no ko’alia katak korupsaun buras iha instituisaun Estadu nian. Iha ne’ebé Estadu Timor-Leste fakar osan barak ona maibe povu seidauk sente ninia benefisiu no povu iha area rural sira sei mukit tebes. Osan sira ne’ebé fakar, sikat subar mos ba bolsu no semo ba rai liur. Hanesan Prokurador Jeral Repúblika fo sai iha media katak membru Governu balu nia uma iha rai liur.
 
Maibe PR TMR nia kritika kro’at la’o la hanesan desizaun ne’ebé nia foti. Ne’e atu dehan katak “luta kontra korupsaun” hanesan lia mamuk deit. Portantu liu deit tinan ida resin, ho desizaun PR TMR fo indultu ba Eis Ministra Lucia Lobato halo ema hotu hakfodak no sai polemika iha sosiedade Timor-Leste. Relatoriu media sira fo sai katak razaun fundamental liu hasai desizaun ida ne’e maka “razaun umanu”. Iha ne’ebé prizioneira Lucia Lobato sofre moras todan. Maibe iha duvida oituan ekipa konsultor ka asesor juridika PR nian konfirma no verifika duni ka lae kondisuan ida ne’e iha terenu? Desizaun fo indultu ba Eis Ministra Jusitisa Lucia Lobato ne’e direitu prerogrativu PR nian tuir kompetensia ne’ebé hatur tiha ona iha Konstituisaun RDTL. Maibe desizaun ida ne’e konfirma duni ka lae ninia konstituisionalidade no konsultor ka asesor juridiku PR nian iha analiza ruma antes PR foti desizaun?
 
Duvida hirak ne’e atu hatete katak Eis Ministra Justisa Lucia Lobato la merese hetan indultu ho razaun sira tuir mai. Premeiru; Lucia Lobato nu’udar ema formadu ida iha area direitu no justisa nian. Siginifika pratika korupsaun ne’ebé nia komete ho konsiente. Segundu; Lucia Lobato hanesan Ministra Justisa lolos nian mantein viabilidade justisa nian portantu korupsaun nu’udar aktu justisa. Terseiru; korupsaun kazu estraordinariu nune’e mos atuasaun mos ho estraordinariu. Kuartu; Estadu vitima ba aktu ne’ebé nian komete la’os individu. Tanba ne’e PR nu’udar Xefe Estadu tenki defende Estadu nia pozisaun.
 
Nune’e mos kazu Eis Ministra Justisa Lucia Lobato sai hanesan teste boot ba instiuisaun judisiaria hodi ezerse nia funsaun. Hanesan kazu dahuluk liu Eis membru Governu ida hetan akuzasaun husi Ministériu Públiku iha tinan 2012. Ikus Tribunal hamonu sentensa ba Eis Ministra Justisa Lucia Lobato hodi ba kumpri iha kadeia. Prosesu sira lori to’o kadeia la’os buat fasil hanesan desizaun ne’ebé ulun boot sira foti hodi fo indultu ba koruptor ida. Ida ne’e sei desmotiva autoridade judisiariu nia servisu no hafraku seitor justisa iha Timor-Leste. Maske ita harii instituisaun barak ho investe osan barak ona hodi hakbiit seitor justisa maibe korupsaun sei buras ba nafatin.
 
Indultu ba koruptor hanesan motivasaun ba ema seluk sei kontinua pratika korupsaun iha instituisaun públiku no privadu sira. Kria kultura koruptu no sei hadaet ba jerasaun sira tuir mai. Tan ne’e disiplina servisu ne’ebé PR TMR ko’alia bebeik iha diskursu ofisial sira sei monu leet deit. Portantu disiplina la’os deit ejije ba ema hotu-hotu tenki servisu badinas tuir oras, disiplina iha familia no komunidade maibe disiplina ejije atu hakruk mos ba lei, ezekuta orsamentu ho disiplina no servi ho disiplina.
 
Tan ne’e desizaun PR TMR la iha konsistensia no persistensia luta kontra korupsaun nu’udar PR TMR hahu husi nia kampañia eleitoral Prezidensia Repúblika, depois simu pose deklara riku soin ba públiku no aprezenta ba Tribunal Rekursu ho kritika kro’at sira.
 
Nune’e mos, korupsaun hanesan mos krime kontra umanidade. Portantu impaktu husi korupsaun hamate dezenvolvimentu signifika hamate prospriedade povu tomak nian no jerasaun sira tuir mai.
 
Ikus liu, presiza lei indultu nian hodi difine kriteriu atu fo indultu ba prizioneiru sira. Ho nune’e ulun boot sira labele fo indultu tuir nia hakarak ka ho desizaun politika deit.
 
Referensia
 
Vizaun no Prioridade TMR iha Kampañia Eleitoral Preziensia Repúblika nian tinan 2012. “Uluk ho Imi Fakar Raan ba Ukun-an, Fila Fali ho Imi Hisik Kosar ba Moris di’ak”. Disponivel iha: http://www.tmr2012.org/vizaun-prioridade-tetum-4/
 
Jornal Nacional Diario. Prezidenti Tribunal Rekursu Claudio Ximenes “Membru Governu Seidauk Deklara Riku Soin ba TR. Kuarta-feira, 12 Setembru 2012

Notisia TVTL Segunda-Kalan, 28 Abril 2014. Korupsaun iha Timor-Leste Kontinua Buras; “Fundador FALINTIL Rogeiro Lobato Hasoru Malu ho PR TMR Diskute Kona-bá Luta Kontra Korupsaun. Disponivel mos iha: http://www.timorhauniandoben.com/2014/04/korupsaun-iha-tl-kontinua-buras.html. Asesu iha loron 3 Setembru 2014.
 
Tempo Semanal. PGR Koko Loke KKN Membrus Governu Nian, Presidenti PN Satiadu. Disponivel iha: http://www.temposemanal.com/nasional/pgr-koko-loke-kkn-membrus-governu-nian-presidenti-pn-satiadu. Asesu iha loron 3 Setembru 2014.
 
Jornal Independente. Indultu ba Prizioneiru Lucia Lobato, Desizaun PR Sala ba Kondenadu Koruptu. Kuarta Feira, 3 Setembru 2014.
.

12 Setembru Tribunál Julga Eis Ministru Cancio

.

Jornal Independente - 04 Setembru 2014

Díli - Iha fulan Setembru ho Novembru tinan ne'e. Tribunál Distritu Díli (TDD) sei halo julgamentu ba kazu eis Ministru Edukasaun João Cancio Freitas no Ministra Finansas (MF), Emília Pires.

Offisial justisa ida iha Tribunál Distritu Díli (TDD) hatete, Tribunál tau ona ajenda ba arguidu eis Ministru Edukasaun João Cancio Freitas iha loron 12 fulan Setembru tinan 2014, iha tuku 9:30 oras Timor-Leste.

Aleinde ne'e, Tribunál mós prepara ona ajenda sei halo julgamentu ba arguida Emilia Pires atuál Ministra Finansas, iha loron 27 fulan Novembru tinan ida ne'e.

"TDD liu husi juis ne'ebé kaer prosesu ne'e tau ona ajenda iha Setembru loron 12 no loron 27 Novembru, atu kontinua halo julgamentu ba arguida Emília Pires no arguido João Cancio Freitas," hatete offisial Justisa iha Tribunál Distritu Díli, ne'ebé lakoi fó sai naran ne'e ba jornalista sira iha Tribunál, horiseik,

Tuir nia dehan, arguidu Cancio no arguisa Emilia deskonfia involve iha kazu krime Não Partisipasaun Ekonomiku.

Julgamentu ba kazu não partisipasaun ne'ebé involve husi eis Ministru Edukasaun sei prezidi husi juis kolektivu Julio Gantes, Jose Maria de Araujo no Francisca Martis, Ministériu Publiku (MP), reprejenta husi Prokurador Gloria Alves no arguidu hetan asistensia kompostu husi Defensor Públiku Manuel Sarmento, Advogado privadu José Guterres no Arlindo Dias.

Iha fatin hanesan, juis ne'ebé atu prezidi kazu arguida Emília Pires, Juis Administradór Distritu Díli (TDD) Duarte Tilman dehan, Tribunál iha regras distribuisaun, bainhira sira halo tiha kappa ka kazu Emilia nian, fó kompetensia ba juis administradór sira halo distribuisaun.

Nia dehan, distribuisaun ne'e mós la'os loron-loron. Distribuisaun tuir Kodigu Processual ne'e halo de'it iha Segunda ho Kinta lokraik.

"Prosesu Emilia ho Madalena Tribunál sei halo distribuisaun ba juiz ne'ebé mak atu klaer prosesu ne'e atu hala'o julgamentu ka hapara de'it prosesu ne'e," tenik nia.

Nia esplika, atu hapara prosesu julgamentu ne'e tanba haree fali ba akuzasaun laiha fundamentu faktus ne'e la konstitu ho krime la lori arguida sira ba iha kondenasaunm no artigu sira ne'ebé tau la han malu ho faktus iha akuzasaun," hateten Tilman.
.

Konsidera Assesór Juridiku Failla, Dehan Lei Indultu La Klaru

.

Jornal Independente - 4 Setembru 2014

Díli - Sosiedade Sivil sira iha Timor-Leste fó atensaun (alarma) ba assessor juridiku Prezidente Repúblika nian atu kuida halo analiza ba lei ruma molok hatoo ba prezidente hodi foti desizaun.

Organizasaun Naun Governamental Lalenok Ba Ema Hotu (LABEH) no Assosiasaun HAK fó hanoin ba assessor juridiku prezidente nian atu tenke analiza profunda no tenke halo leitura ba lei hotu-hotu ne'ebé vigora iha Timor-Leste.

Tanba, tuir Diretór Ezekutivu ONG LABEH, Gil da Silva Guterres katak, assesor sira failla halo estudu no analiza iha aspeitu legal hotu-hotu ba rekomendasaun Governu nian hodi fó indultu ba kondenada korrupsaun Lucia Lobato.

LABEH konsidera assesor juridiku sira laiha koñesimentu no kapasidade klean hosi estudu ba kualker lei no karta husi Governu no Parlamentu Nasionál molok fó pareser ba Prezidente Repúblika nian.

Tan ne'e LABEH ezijé ba Ministériu Publiku (MP) atu investiga asessor juridiku Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak tanba husi rejultadu analiza mak hamate ona kareira Prezidente Republika.

"Asesór hanesan.......ne'e Ministériu Publiku tenki loke investigasaun, asessór juridiku Prezidente Repúblika sira kompreende lei ka lae? Tanba artigu kona ba fó indultu ba prizioneiru iha ne'e hotu hanesan 79, 80 no 85 haree artigo sira ne'e halo di'ak," nia sujere.

Nia dehan, husu inkapasidade asesór sira no desizaun Prezidente República foti hamate karater boa-vontade korupsaun iha Timor-Leste.

Iha fatin ketak, Diretór Ezekutivu HAK, Manuel Monteiro husu ba assesór legal sira iha Prezidente Repúblika tenke halo analiza profunda no tenke halo leitura ba lei hotu-hotu ne'ebé vigora iha Timor-Leste.

"Atu nune'e sira halo pareser ba Prezidente Repúblika hodi hola asaun fó indultu (perdaun) ka promulga lei ne'e la kontraditorio ho ita nia estrumentu legál ne'ebé mak ita iha," dehan nia iha edefisiu Haburas horiseik.

Tanba tuir nia, iha artigu 85 alinea i katak loos duni Prezidente Repúblika tenke hetan informasaun no relatoriu husi Governu liu husi Ministeriu Justisa (MJ) liliu nia rekor ba prizioneira kona ba atetudi no komportamentu iha prizaun di'ak kalae?

Tuir nia katak, liberdade ba kondenada Lucia ne'e failla oituan tanba husi sasukat saida? Nia dehan, kuandu rajaun umanidade tanba moras, bele halo tratamentu saúde no kumpri fali pena prizaun.

"Kazu Lucia Lobato ha'u hanoin karik failla oituan iha ne'e, tanba sasukat ne'e tuir saida mak ita akompaña mak razaun humanidade tanba razaun moras nia tenke iha óspital la'os fó livre," nia kestiona.

Aliende ne'e, Lucia foin kumpri pena tinan 1 fulan 6 ne'e sedu liu hetan indultu hodi fó impaktu ba Konvensaun ONU nian atu luta kontra korrupsaun.

Tuir nia dehan, saun PR hamosu presedente ladiak ba futuru povu Timor-Leste atu hamarik luta kontra korrupsaun.

HAK observa katak, iha prizaun Gleno no Becora prizioneiru kiik no kazu kiik barak maka lolos merese atu hetan indultu.

"Prizioneiru barak ho kazu kiik maka hein hela Prezidente atu fó indultu, maibé ami lamenta desizaun PR bele prejudika ba luta kombate korrupsaun," nia hateten.

"Tanba ita atu julga ema koruptor ida ne'e ne'ebá fasil atu hodi koruptor ida ba prizaun mas esforsu lori koruptor balun ba prizaun ne'e hatudu katak iha boa-vontade no fé atu kombate korupsaun," tenik nia.

Tanba ne'e nia husu ba Prezidente Repúblika liliu assesór legal sira atu futuru tenke tetu didiak no analiza molok halo pareser ba Prezidente Repúblika atu foti desizaun.

Tenke Kria Lei Ba Indultu, Habadak Kompetensia PR

Maibé iha parte seluk, Judicial Sistem Monitoring of Programme (JSMP) konsidera desizaun PR ne'e tuir konstituisaun la'os failansu hosi asesor sira.

Diretór JSMP, Luis Sampaio hatete, problema ba TL maka laiha lei klaru ida atu hatudu kriteria saida maka tenke define atu fó indultu ba prizioneiru sira.

"Ita seidauk iha lei ida atu hatudu ba Prezidente hodi fó indultu ne'e, indultu ne'e hamenus de'it kastigu ka? Ou indutu  ne'e hasai ema husi prizaun totalmente, entaun tanba laiha lei maka Prezidente bele hasai ema tuir nia kompetensia sersivu," nia hateten.

JSMP haree no analiza katak, tanba laiha lei ba indultu, maka PR foti desizaun tuir nia hakarak.

Iha 2010-2011, JSMP rasik ona seminariu ida atu hetan idea kona ba kompetensia PR nian liga ba sistema jusisial atu fó indultu ba ema, maibé too agora Governu no PN la fó reazen klaru ba hanooin JSMP nian atu kria lei ba kriteriu indultu.

Tan ne'e, atu labele akontese kazu hanesan, JSMP rekomenda ba Governu no Parlamentu tenke diskuti kriteria lei fó indultu ba prizioneiru hodi PR foti desizaun tuir lei hateten.

TL presija kriteria lei ba indultu, atu ne'e bele haklot kompetensia Prezidente fó indultu hanesan uluk eis Prezidente Republika, José Ramos Horta halo no agora Prezidente Taur Matan Ruak la'o tuir.

"Uluk PR Ramos Horta fó indultu taka matan, agora tenke iha ona hanoin ruma liuliu iha Parlamentu Nasionál tenke limita ka halo klot kompetensia PR ninian," nia rekomenda.

Carrascalão Konsidera Desizaun PR Haburas Korrupsaun

Iha parte seluk, eis Prezidente Partido Social Demokrata (PSD), Eng. Mario Viegas Carrascalão konsidera desizaun Prezidente Repúblika sei haburas ambiente korrupsaun iha futuru mai ema sei la tauk atu halo korrupsaun tanba konfia sei hetan indultu.

Carrascalão dehan, tuir lei artigu 85 pontu i Konstituisaun RDTL, Prezidente Repúblika iha direitu prerrogativu atu fó indultu ba prizioneirus hotu, maibé ba pozisaun Lucia Lobato halo krimi korrupsaun, tanba ne'e ladun di'ak ba dignidade estadu nian futuru.

Nia dehan, se karik nia maka sai Prezidente, sei la foti desizaun arbiru atu fó indultu ba ema ne'ebé komete krime korrupsaun tantu ema boot no kiik sira.

"Ha'u la fiar Prezidente mes-mesak kalan mehi hodi foti desizaun ne'e. Se ha'u karik maka tuur iha nia fatin ha'u sei la toma desizaun ida hanesan ne'e,"dehan Carrascalão husi telefoni, horiseik iha Díli.

"Se aban bairua nia impaktu, hau hanoin keta ema seluk mai ho kazu hanesan ka preside ka ema iha esperansa atu hetan tratamentu hanesan ho Prezidente mós, kazu Lucia Lobato ne'e buat ida ke ema hatene ona sai hanesan ijemplu nasional ida."

Eis Governador Indonesia ne'e hatutan katak, nia rasik seidauk analiza hodi hatene klaru nona ba razaun eis Jeneral Taur nian hanoin katak laiha impaktu boot ruma iha aban rua mai.

Nia dehan, Lucia Lobato nia kazu bele sai ijemplu ba tomak liu-liu politikus sira karik aban bairua sira komete kazu korrupsaun sira, sira sei la tauk atu hetan kastigu tanba bele konfia atu hetan indultu.

"Ita hotu-hotu bele konvensiona katak, iha Timor ne'e ema bele halo krimi boot mós la tama kastigu, tanba kastigu ne'e so ba ema kikoan, tanba Lucia la'os ema kikoan, ema ministra.Ne'e duni kazu ida atu sai ijemplu ne'e lakon tiha ona," tenik nia.

Eis Presidente PSD ne'e hatutan katak, nia rasik rona informasaun balun katak, se Lucia hetan indultu tanba razaun saude, nia rasik hatete katak, Lucia ba tratamentu saude iha Singapora ne'e rekopera ona ho di'ak.
.
Maske nune'e, Carrascalão rekomenda no husu PR Taur maka bele esplika klaru nia razaun bá publiku tomak hodi bele hatene ninia desizaun ne'e atu labele hamosu polemika oin-oin iha públiku nia leet.

"Tuir ha'u nia hanoin pesoal lolos nia (Lucia) kumpre lai nia metade kastigu ne'e hetan tinan 5 kumpri tiha lai pena tinan sorin balun tiha maka foin analiza nia komportamentu di'ak maka bele tau risku, mais prontu Prezidente haree nia foin tama tinan 1 hasai ona, ita tenke hakruk ba nia desizaun, mais kritika para hadi'a," nia hateten.

Parte seluk, eis ne'e husu atu Governu tenke kria lei klaru hodi fó kompetensia klaru ba KAK nia mandatu bele forti para luta kontra korrupsaun ne'e sai realidade hodi públiku bele fiar iha futuru.

Nia dehan, maske ema hanoin katak, TL implementa hela politika impunidade ho kulturaiada la di'ak, maibé KAK tenke firmi no metin nafatin.
.

quarta-feira, 3 de setembro de 2014

La Rezolve Problema Supply Base Suai Sei La Akontese

.
Timor Post
Timor Post-14 Agostu 2014

Díli- Deputadu Komisaun E, Inácio Moreira fiar katak Supply Base sei la akontese iha tinan 2014, tanba problema rai ba komunidade Suai seidauk rezolve.

Planu V governu Konstitusionál ne'ebé mak kontinua ho planu mestre governu aliansa maioria parlamentar (AMP) hodi harí supply base iha Suai, Covalima kria kondisaun atu esplora minarai hahó hosi 2012 aloka orsamentu pur volta 200 ital miloens to'o 2013 maibé nia implementasaun laiha.

Tanba ne'e debate orsamentu 2014 iha PN, deputadu sira deside hodi hatun orsamentu kuaze $53 miloens hodi kontinua halo projetu iha Supply Base Suai.

"Aeroportu asina tiha kontratu maibé problema heka rai, seidauk rezolve no planu sira seluk ba Supply Base Suai na'in mós seidauk bo'ok, la hatene bainhira mak sira bele book, maibé ita hare progresu ne'e sei la akontese duni iha tinan ne'e, tanba ita tama ona ba fulan setembru, depois sei debate orsamentu rektifikativu, depois remodelasaun kuandu akontese. entaun dífisil atu bele ejekuta orsamentu ne'ebé aloka ba Supply Base."

Membru deputadu Komisaun E ne'ebé mak trata assuntu infraestruktura hatete lia hirak ne'e ba jornalistas sira (2/9) iha PN Díli.

Tuir deputadu Inácio afirma, la'os konsentra de'it kria kondisaun, maibé Supply Base presija kria dezenvolve dadauk infra-estrutura desenvolve basika hanesan estrada,aeroportu, portu no uma ba ema sira ne'ebé mak atu servisu hodi bele apoiu Supply Base.

"Maibé ita haree durante ne'e eksplorasaun minarai kuaze laiha progresu ruma, depois governu fokus hela halo mini refinaria ne'ebé hakarak atu instala hodi produz konbustível ba konsumu nasionál", deputadu komisaun E dehan.

Tuir nia mini refinaria ne'e sei labele kompete ho refinaria sira seluk hanesan Austrália no Singapura sei la akontese tanba iha problema rai komunidade sira nian ne'ebé mak to'o ohin loron seidauk rezolve.

Kazu realidade mak ba projetu Aeroportu Suai nian kontratu asina ona ho kompaña to'o ohin loron paradu hela, tanba de'it problema rai.

"Hau triste tanba foin lalais domingo ha'u ba Suai, komunidade sira hato'o sobre problema rai. Tanba governu la hatudu kooperasaun di'ak ho komunidade, tuir planu estadu no komunidade tenke submete ba dezenvolvementu ne'ebé planeia," deputadu FRETILIN dehan.

Hanesan konstrusaun Villa Nova foun ba komunidade, governu tenke rezolve uluk fatin, tanba problema rai aeroportu Suai hatudu ona.

Kona-ba orsamentu ba Villa Nova ba komunidade sira ne'ebé mak sei hela iha area aeroportu nian, governu prepara orsamentu millaun dolares 4. (uly)
,