segunda-feira, 1 de fevereiro de 2016

Saldo Petroliferu sei tun ba US$ 14 bilioens

.

Jornal Nacional Diário - 01 de fevereiro de 2016

Timor Leste nudar nasaun ne’ebe dependensia maka’as ba reseitas mina rai, tanba ne’e, mina folin mundial nian ne’ebe tuun to’o ona US$ 31.00/bariel sei fo impaktu ba reseitas ne’ebe saldo balansu fundu petroliferu nian tuun ba US$ 14 bilioens husi total ohin loron nian iha Banku Amerika US$ 18 bilioens plus rezerva US$ 1.6 bilioens.

Governador Banku Central Timor Leste (BCTL), Abrão de Vasconselos, rekonhese katak, ho folin mina mundial ne’ebe mak oras ne’e dadaun tun, sei fo impkatu ba finansas publiku iha rai laran no tempu badak nia laran saldo balansu fundu petroliferu tun ba 14 bilioens.

‘’Impliksaun ba finansas publiku direita mak kapsidade ita nian atu finansia ba investimentu iha area eduksaun, saude ho infrastrutura sei limitadu i implikasaun konkreta mak ita la bele halakon ka hamenus pagamentu hanesan idozos ho veteranus, laos mina folin tun ita hamenus lai pagamentu sira ne’e, ne’e ita la bele jere no Governu la bele jere, tanba Govenru la iha fleksibilidade atu jere ne’e poin ne’ebe mak hanesan implikasaun direta,’’ hateten Abrão de Vasconselos, hodi responde JNDiario iha nia knar fatin BCTL, Sesta (29/01/2016).

Abrão hatete, kona ba risku finansa publiku ba impliksaun mian folin tun ne’e unidade fundu petroliferu iha Ministeriu Finansa mak hatene klean liu no tuir aprezentasaun OJE 2015 katak, 2020 mai saldo balansu fundu peroliferu tun ba US$ 14 ital bilhoens. Tuir Abrão, dala ruma la to bele tun liu.

‘’Tuir ami BCTL dala ruma laos 2020 nia bele tun ba US$ 14 bilioens, maibe la kleur bele tun ona, kuandu merkadu mundial la dun favorese no ita nia investimentu la iha progresu,” afirma Abrão.

Abrão mos hateten, iha kurtu prazu iha jestaun finansas publiku risku bot, tanba agora dadaun Timor Leste iha hela fase levantamentu (penarikan), oras ne’e dadaun mos Governu Timor Leste uza osan rendimentu sustentavel, signifika Governu uza deit osan investimentu ka returno husi investimentu hodi finansia.

‘’Desde 2006 to agora ida ne’e ita foti sempre liu ne’e signifika ita lazo uza deit osan funan ita uza hotu osan inan, agora desde 2015 ita iha fase penarikan ita uza ho kapital ne’e,’’ esklarese Abrão.

FM suzere investe iha area 3

Husi sorin seluk, Prezidenti Partidu Frenti-Mudança (FM), Jose Luis Guterres “LUGU” suzere ba Governu atu kria ona kondisoens no halo investimentu maka’as iha area potensial hanesan turismu, agrikultor no peskas.

Nudar mos Xefi Bankada Parlamentar Fetenti-Mudança, Jose Luis “LUGU”, rekonhese katak folin mina tun maka’as duni, tanba halo komparasaun antes ho agora.

“Antes iha debate Orsamentu Jeral Estado (OJE) 2016, ami koalia, katak ita presiza haree fali politika ekonomika ida para ita bele investe osan ne’ebe iha, maibe ita tenke hein rezultadus, katak ita tenke hare katak osan ne’ebe ita investe ne’e fo mos intermus reseitas ba Estado para iha kontinuadade,” hateten Jose Luis LUGU iha PN.

“Hau hanoin apelu husi Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak ne’e diak, para ita hotu tantu husi Governu, Parlamentu no institusaun sira hanoin ona saida mak tenke halo para ho osan ne’ebe iha bele hadia povu Timor-Leste nia moris,” hateten Jose Luis.

Antes ne’e, PR Taur Matan Ruak, fo ona sinal hodi dehan, min folin iha mundial tuun bele hamosu krizi. Tanba ne’e, povu Timor tenke reza maka’as para mina folin bele sa’e fila fali, tanba maioria TL depende liu ba mina.

Folin mina rai mos tun

Nune’e mos, folin minarai iha merkadu internasional oras ne’e dadauk tun ba bebeik, husi 33 dollar tun drastika ba dollar 27 kada barril. Folin mina rai fofoun kada barril dollar 33 tun ba dollar 31 no agora tun kedas ba dollar 27, no iha posibilidade bele tun tan.

Prezidente Partidu Klibur Oan Timor Asuwain (KOTA), Manuel Tilman hateten, mina rai nia folin internasional tun hanesan ne’e bele prejudika nasaun sira ne’ebe moris ho fundus husi minarai.

“Mina rai nia folin iha tinan 2011 no 2012 barril ida kustu atus hat nulu, ohin loron la to’o dolar 30 ho deit dolar 27,”esplika Manuel Tilman ba Jornal Nacional Diário iha Hotel Beach Garden Praia dos Coqueiros Dili, Sesta (29/01).

Tilman hatutan, iha tinan 2011 no 2012 mina rai ne’ebe kee sai hetan kada barril deit 1100 kada loron ida, maibe ohin loron la to’o 5000, signifika katak, mina folin ne’e tun ona.

“Ema espesialista barak husi Amerika no Inglatera kalkula katak, ita tinan rua tan hanesan ne’e ita nia minarai ne’e nia folin tun ba dolar 10 deit,”dehan tan Tilman.

Tanba ne’e, Tilman husu ba Estadu labele tau osan bo’ot demais hodi gasta ba Oescusse, maibe bee deit iha Dili komunidade buka la hetan.

“Labarik oan sira ba eskola tu’ur iha rai, iIha hospital inan isin rua sira toba iha koredor, ema iha foho han loron ida dala ida, depois uma ne’ebe ema hela a’at tan-tanan deit, nune’e tempu kalan kolisaun ida labarik nain hat lima toba hamutuk deit hanesan busa oan sira. Husu   Ministru sira Tomas Cabral rasik, osan hira maka nia lori tiha ona ba Guine Bissau, hira maka atu fo tan ba Sudaun, osan hira maka ita gasta ba G7+ ne’ebe eis Ministra Finansas Emilia Pires maka Prezidente, tanba ho buat ne’e katuas Xanana ho ministru sira nadodon ba Afrika, osan nadodon hotu ba liur,”afirma Tilman hodi kontinua observa Estadu gasta osan demais liu maibe retornu laiha.

Tanba ne’e, nia haktuir, eskandalu bo’ot iha Timor ne’e maka kaer osan ba fakar iha Oecusse ba auto estrada. “Povu susar, povu toba a’at iha biti nia leten, han a’at dala ida loron ida,”dehan Tilman.

Kuandu hanesan ne’e hanoin tuir Prezidente Republika Taur Matan ne’ebe maka la’os dotor iha Medisina ka Finansas, ema ne’e mai hosi ailaran, maibe ema ne’e ohin loron koñese povu nia vida, ne’ebe oras ne’e vizita ona Suku iha Timor laran besik 442.

“Ema ne’e rasik hateten, ba hakoi osan iha Oecusse manan sa ida,”dehan Tilman.

Ho gastu orsamentu Estadu nian, Tilman dehan, kria problema ba joven sira. Tanba ne’e nia husu Governu atu investe iha edukasaun.

Nune’e mos Manuel Tilman la konkorda impostu ne’ebe maka Governu sei aplika ba povu sira, liu hosi reforma fiskal.

“La’os atu obriga fali povu atu selu osan ba impostu para Deputadu sira ba pasiar, ha’u nunka atu konkorda. Ita halo reforma fiskal, ha’u fiar señora Fernanda Borges, maibe osan ne’e la mai imediatamente, maibe ne’e sei kleur. Se povu la hetan osan, atu selu impostu oinsa,”haklaken Tilman hanesan eis deputadu husi Partidu KOTA ne’e. nia/mia/avi
.

Presidente timorense pediu fiscalização sucessiva do Orçamento de Estado para 2016

.

Díli, 01 fev (Lusa) - O Presidente da República timorense solicitou na semana passada ao Tribunal de Recurso a fiscalização sucessiva da constitucionalidade de algumas das normas do Orçamento de Estado de Timor-Leste para 2016, confirmou à Lusa fonte do seu gabinete.

"A fiscalização foi pedida na semana passada. Foi pedida a fiscalização sucessiva a algumas normas", disse a fonte do gabinete de Taur Matan Ruak.

Uma decisão sobre o pedido de Taur Matan Ruak poderá demorar devido ao estado de saúde do presidente do Tribunal de Recurso, Guilhermino da Silva, que está internado em Singapura desde a semana passada devido a uma trombose.

Fonte do Tribunal de Recurso confirmou à Lusa ter recebido o pedido de Taur Matan Ruak sem adiantar mais pormenores, explicando que o estado de saúde de Guilhermino da Silva é "grave".

Até que haja qualquer decisão do Tribunal de Recurso, a instância judicial mais alta em Timor-Leste, o Orçamento de Estado executa-se com normalidade.

A decisão do chefe de Estado, que não foi comunicada oficialmente à imprensa, é um novo passo na tensão entre o Presidente, o Governo e o Parlamento Nacional em torno ao Orçamento de Estado para este ano.

Essa tensão ocorre numa altura em que se mantêm especulações sobre a possibilidade do próprio Taur Matan Ruak ser candidato a primeiro-ministro nas eleições de 2017.

O pedido de fiscalização de Taur Matan Ruak abrange no essencial as normas do Orçamento de Estado que ele próprio já tinha questionado quando a 29 de dezembro vetou o diploma, que foi depois reconfirmado pelo Parlamento Nacional.

Na altura do veto o chefe de Estado questionou aspetos como o aumento do investimento em projetos de infraestruturas que disse serem "sem retorno efetivo", como a Zona Especial de Economia Social de Mercado (ZEESM) ou o projeto Tasi Mane, no sul do país quando se diminuía, argumentou, a despesa pública em setores como a Saúde, a Educação e a Agricultura.

Contestou ainda a criação de um novo "Fundo de Infraestruturas" à margem das regras da Lei do Orçamento e da Gestão Financeira relativamente aos fundos especiais e o uso do Fundo Petrolífero acima do limite anual de rendimento sustentado.

O orçamento regressou em janeiro ao Parlamento Nacional onde voltou a ser aprovado, sem qualquer alteração, por unanimidade, com muitas críticas ao chefe de Estado que foi obrigado, constitucionalmente, a promulgar o texto.

Ainda assim, no comunicado em que confirma a promulgação do documento, Taur Matan Ruak insistiu que permanecem inalteradas "as razões que inicialmente levaram ao veto político, ligadas à definição das prioridades na satisfação das necessidades básicas da população".

"A promulgação do OGE para 2016 não afasta o exercício dos demais poderes de controlo do Presidente da República previstos na Constituição, designadamente da execução do OGE", sublinha ainda, no mesmo texto, o gabinete de Taur Matan Ruak.

ASP // DM

Lusa/Fim

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

sexta-feira, 29 de janeiro de 2016

Partidu Libertasaun Popular - PLP “Hamutuk Hisik Kosar ba Moris Diak” - Deklarasaun ba Média

.
Foto PLP, Facebook.

PARTIDU LIBERTASAUN POPULAR- PLP
“Hamutuk Hisik Kosar ba Moris Diak”

Deklarasaun ba Média - Dili, 29 Janeiru 2016

Iha loron 30 Janeiru 2016, Partidu Libertasaun Popular (PLP) sei halo lansamentu estrutura PLP nian iha Gleno Vila, Munisípiu Ermera. Lansamentu sei hahu iha tuku ualu ho balun dader-san (tuku 08.30 – remata) Estrutura interinu Partidu Libertasaun Popular sei hala’o husi Konselu Presidensial PLP nian nebe lidera husi Prezidenti Interinu PLP, Adérito de Jesus Soares, Vice Prezidenti Andre L4 de Sousa no Vice Prezidenti Sabino Guntur. Iha mos seremónia ne’e sei estabelese Komisaun Instaladora PLP iha Munisípiu Ermera. Seremónia lansamentu ne’e sei partisipa mos husi reprezentante PLP husi munisípiu sira seluk no mos husi Rejiaun Administrativa Especial-Ambeno-Oecussi (RAE-AO) Oecussi.

Partidu Libertasaun Popular ofisialmente harii iha loron 9 fulan Dezembru tinan 2015 no hetan Estatuta legal nudar partidu polítika husi Tribunal Rekursu númeru 04/IPP/2015/TR, ne’ebé publika iha Jornal da Repúblicaa iha loron 22 fulan Dezembru tinan 2015.

Hafoin hetan legalidade nudar partidu polítiku, estrutura interinu PLP nian hahu halo sosializasaun no konsolidasaun ba forsa polítika no massa iha baze hodi introduz PLP. Dadaun ne’e iha ona strutura interinu nasional no mos estrutura interinu munisípiu nian ne’ebé kontinua halo sosializasaun no konsolidasaun ba massa. Alein introdus PLP ba públiku, estrutura interinu ho ekipa téknika sira kontinua formula programa polítika PLP nian. Prezidenti Interinu PLP argumenta katak ”PLP mosu la’os atu harame deit palku polítika Timor-Leste, maibé PLP sei hamosu polítika alternativa iha prosesu dezenvolvimentu. PLP la’os hatene atu hato’o deit kritika, maibé sei hamosu mos alternativa oinsá atu hadia no hametin liután esforsu sira hodi harii-estadu no harii-nasaun”.

PLP harii atu fó valor no dignidade ba eroi rihun atus ba atus ne’ebé husik hela isin no ran, hatudu duni determinasaun, abnegasaun, patriotismu, eroismu no solidaridade ba kauza nasional hodi hakotu dominasaun ukun kolonializmu, agresaun no arogánsia rejime militerismu invasor. Ohin-loron, Timor-Leste sai duni país ida soberanu, independente no povu ida ho diginidade. PLP hamrik atu hatur lolos papel Aswa’in, Kombatente no Veteranu sira ne’ebé sei moris atu sai sujeitu ka autor ba dezenvolvimentu, la’os deit objetu ba dezenvolvimentu nasional.

Partidu Libertasaun Popular hamrik atu sai nudar forsa polítika ida iha Timor-Leste hamutuk ho povu doben Timor-Leste, maubere no buibere sira hotu atu hodi ita labele dala ida tan monu fali ba neo-kolonializmu, dominasaun no agresaun ho forma foun. PLP hakarak povu Timor-Leste, maubere no buibere oan sira hotu nudar povu ida dignu tenke moris duni iha estadu de direito demokrátiku. PLP sei servisu hamutuk ho forsa politika sira hotu-hotu iha Timor-Leste hodi hametin soberania país no dignidade povu doben Timor-Leste. Tambá ne’e, iha tempu uluk ita fakar ran hodi sosa liberdade no independénsia, ohin-loron, mai ita hisik kosar ba moris diak!

Viva Povu Timor-Leste!
Viva PLP!

Presidenti Interinu PLP
Adérito de Jesus Soares
.

Rui Araujo nia governu halo ita moe iha mundu nia let

.

Eladio Fretilino

Ha’u hakfodak wainhira ha’u haree surat hosi Amnistia Internasional  ne’ebe husu ba ema hotu asina no haruka ba ita nia autoridades hodi sira hapara hahalok ditadura no kriminozu iha ita nia rain, hasoru diretor no membru seluk NGO HAK nian.

Ha’u hakfodak no moe tebes wainhira ha’u haree ita nia rai doben nia naran foer iha mundu nia let. Ita nia maun alin hira mak mate hodi ami hetan no moris iha demokrasia nia laran? Ita nia maun alin hira mak mate wainhira halo manifestasaun iha Cemiteriu Santa Cruz? Sa direitu Rui nia governu iha hodi ohin loron hamate ita nia demokrasia que ita sosa ho ran no ruin? Laiha direitu nein ida, karik Rui la hatene saida mak demokrasia, entaun pasiensia, tenki rezignia nia aan duni, PM Rui nia Governu laiha direitu hodi hafoer Timor-Leste nia naran iha mundu nia let.

Halo ka organiza manifestasaun ida la’os krimi no polisia ka agente estadu nian laiha direitu tuir lei hodi ba amiasa sese de’it mak organiza manifestasaun ida, la intresa hasoru se mak manifestasaun halo, organizador sira tenki halo de’it tuir lei, no karik tuir lei, governu, polisia, F-FDTL laiha direitu nein ida tuir lei hodi hapara manifestasaun nein ida.

La’os primeira vez katak ita haree Rui nia governu hapara manifestasaun ida, komandante L7 mos sira hapara manifestasaun que nia prepara iha fulan balun liu ba, sira hapara ilegalmente no amiasa L7 no komandante nia ema ho prizaun.

Rui wainhira nia assumi knaar hanesan PM ita hotu haree katak nia hahalok balun hatudu momos katak nia hanesan nia kamarada Alkatiri, sira hotu alerjia ba kritikas povu nian nomos kritikas hosi media. Karik alerjia la pasa diak liu ba kura moras aat ida ne’e no pois mak fila fali hodi ukun, moras alerjia kritikas, moras ida que aat tebes no halo ita nia nasaun moe tebes, halo ita nia historia moe tebes, halo ita nia heroes matebian moe tebes.

Iha Governu FRETILIN de’it mak ita haree perseguisaun, oho ema, tan de’it koalia hasoru Governu ninia hahalok aat, iha Governu FRETILIN de’it mak ita haree perseguisaun hasoru mass media no jornalista sira, tanba sa mak partidu lulik FRETILIN sai ohin loron partidu ida aat los no partidu ho ideolojia ditadura? Ita la bele fo sala ba partidu FRETILIN, ita tenki hatudu liman ba opurtinista sira, ema traidor sira que ohin loron kaer partidu istoriku ida ne’e no sira ukun partidu ida ne’e hanesan empreza privadu ida, ema lubuk de’it mak uza naran bot FRETILIN hodi hariku sira nia aan rasik, maibe sira haluha tiha hotu saida lolos mak partidu lulik ida ne’e defende.

Ezemplu ida diak hodi leitor sira haree sira nia ditadura mak grupu ida iha Facebook, FRETILIN, administrador ida mak Alkatiri nia oan feto no aat liu tan, iha grupu ne’eba ita tenki tuir de’it senhora Nurima nia hakarak, karik ita koalia la tuir senhora Nurima nia hanoin nia espulsa (hasai) ita hosi grupu ne’e. Sira espulsa ha’u no ha’u belun balun. Ha’u la bolu grupu ida ne’e FRETILIN, ha'u bolu mak “Yes, Sir”ka “Yes, Madame”.

CNRT ukun tinan barak, ita hotu kritika maka’as sira hotu, FRETILIN mos ataka sira la halimar maibe sira la halo halo perseguisaun ba ita hanesan Rui nia governu foin hahu halo. Ita Timor Oan la bele fo dalan hodi sira harii ditadura foun iha ita nia rain doben, ita tenki fo onra ba ita nia matebian que mate hodi ita hotu goza demokrasia, goza liberdade espresaun, goza liberdade.

Wainhira ita haree Amnistia Internasional halo intervensaun iha ita nia rain, ita tenki hanoin katak buat ruma iha ita nia rain la los ona, ita tenki hamutuk proteije ita nia demokrasia, ita hamutuk tenki nafatin  hakilar:

Liberdade! Liberdade! Liberdade!
.
.

quarta-feira, 27 de janeiro de 2016

A Prayer of St. Francis for Autism

.

By Tim Tucker

Lord, let thy peace fill me up until I overflow;
that where people cannot speak, I may be their advocate;
that where anyone is rejected, I may extend my arms in welcome;
that where parents are heavy burdened, I may offer a word of comfort;
that where our children struggle, I may lift them up and cheer;
that where some see disability, I may reveal to them extraordinary gifts;
that where others judge, I may share with them my deep gladness;
and that where any are overlooked, I may help the lights of all to shine.
O Giver of These Gifts,
grant that I may not so much seek to be reassured as to reassure;
to be praised, as to praise;
to be accepted, as to accept;
for it is in all our uncertainty that we are inspired to hope;
it is in great challenges that we discover our greatest joys,
and it is in our community of wanderers that we find the way home.
Amen.

Note: Have a safe and great school year, kids! I'm back...;)
.

terça-feira, 26 de janeiro de 2016

Intervenção de Sua Excelência Taur Matan Ruak no banquete oferecido em honra de Joko Widodo


Presidência da República de Timor-Leste - Díli, 26 de janeiro de 2016

INTERVENÇÃO DE SUA EXCELÊNCIA TAUR MATAN RUAK PRESIDENTE DA REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE NO BANQUETE OFERECIDO EM HONRA DE SUA EXCELÊNCIA JOKO WIDODO PRESIDENTE DA REPÚBLICA 

Díli, Palácio Presidencial Nicolau Lobato,26 de Janeiro de 2016

Senhor Presidente Joko Widodo, Primeira Dama.

Distintos membros da delegação visitante e convidados.

Excelências.

 É uma honra receber esta visita do Senhor Presidente e da Primeira-Dama a Timor-Leste, apesar da agenda tão sobrecarregada de Vossa Excelência. Em meu nome e da Isabel transmito as nossas mais calorosas boas vindas a toda a delegação e desejo uma estada agradável e que o programa que foi organizado seja produtivo e do vosso agrado.

Quero manifestar a Vossa Excelência, Senhor Presidente, o reconhecimento por manter a visita a Timor-Leste na sua agenda tão preenchida, depois dos acontecimentos ocorridos em Jacarta, que chocaram todos nós. Reitero a Vossa Excelência e ao povo da Indonésia a sentida solidariedade de Timor-Leste contra o bárbaro ataque terrorista. A grande dignidade e coragem com que a população de Jacarta e da Indonésia respondeu a este ato bárbaro – recusando-se a ser intimidada – é admirável e merece ser saudada por todos nós.

Senhor Presidente.

Dá-me grande satisfação a oportunidade de trabalharmos em conjunto para continuar a resolver problemas residuais, intensificar as excelentes relações de amizade entre os nossos países e alargar a cooperação mútua. As relações entre Timor-Leste e a Indonésia mostram a força extraordinária do diálogo e da negociação na solução de diferendos e na resposta aos desafios do presente.

O processo de paz e reconciliação é expressão genuína do sentimento de respeito mútuo e vontade de paz, e conduziu a uma relação de confiança, amizade e boa vizinhança, propiciando o reforço das relações entre os nossos povos, que são intensas. Timor-Leste e a Indonésia cooperam para promover e garantir, de forma conjunta, a paz, estabilidade e segurança na região.

A nossa cooperação contribui para a atmosfera de confiança que permite focar esforços nas prioridades de desenvolvimento, em busca de mais bem-estar e prosperidade para os nossos povos.

Tive a honra de entregar hoje ao senhor Presidente Joko Widodo o Grande Colar da Ordem de Timor-Leste, a mais alta condecoração do país. Ela traduz o reconhecimento do Estado e do nosso povo, pela ação do Senhor Presidente no estreitar das relações de amizade e cooperação mútua.

Destaco os resultados positivos das consultas desenvolvidas até agora para o processo de delimitação das nossas fronteiras comuns. Timor-Leste está totalmente empenhado no desenvolvimento da negociação da fronteira marítima, no espírito de boa fé e amizade que caracteriza as nossas relações, e na solução de questões residuais da fronteira terrestre.

O bom entendimento existente permitiu que fossem já acordados 98 por cento da fronteira terrestre, estando em curso a definição de dois segmentos fronteiriços.

A nossa cooperação é ampla e eficaz, abrangendo as áreas política, económica e comercial, técnico-científica, e setores de relevo como a Educação, proteção do Ambiente, Energia, Turismo e Transportes, além de um intercâmbio cultural e social muito dinâmico. Temos uma cooperação estreita, bilateral e multilateral, na prevenção e combate ao terrorismo, tráfico humano e de droga e outras atividades do crime organizado, que atenta contra a coesão das sociedades.

 Timor-Leste deseja continuar a aprofundar os esforços e a contribuir para realizar uma ordem política e económica, regional e internacional, democrática e mais justa.

Vivemos num mundo interdependente e o desenvolvimento dos países está cada vez mais interligado. A mundialização da economia coloca os países perante impactos e novos desafios, muito exigentes, e ao mesmo tempo cria novas oportunidades.

A mobilidade incessante do capital financeiro, pelas suas consequências práticas, põe em causa a ideia de que os mercados realizam sempre uma alocação eficiente dos recursos e investimentos. A situação internacional em anos recentes mostra como os fluxos financeiros optam não raramente por investimentos de curto prazo, não sustentáveis, por não terem base no desempenho da economia real, e causando crises e instabilidade.

As excessivas oscilações de preços nos mercados petrolíferos são outro exemplo de instabilidade sem ter base nos fundamentos da economia real. E se, no passado, a baixa acentuada do preço do petróleo funcionou como estímulo económico importante, tal efeito não se verificou até agora na economia mundial, em particular nas economias dos países desenvolvidos.

A evolução tecnológica, abrangendo praticamente todos os aspetos da vida das sociedades, afeta de modo especial o problema das qualificações necessárias ao mercado de trabalho e as correspondentes políticas de emprego, Educação e Formação Profissional.

A atmosfera das relações internacionais tem sido excessivamente marcada pela incerteza. No entanto, onde a paz e a estabilidade o permitem, a humanidade tem alcançado progressos económicos e sociais sem precedente, e libertado da fome e da pobreza centenas de milhões de pessoas.

O nosso país acredita que o desenvolvimento só é possível em ambiente de paz e estabilidade e está disponível para continuar a trabalhar com a Indonésia no estabelecimento de mecanismos para impulsionar uma cooperação económica regional alargada.

Nas áreas fronteiriças, a implementação dos passes de fronteira e a criação de novos pontos de passagem, não só na fronteira terrestre como entre ilhas vizinhas de ambos os países, terá um efeito dinamizador das economias locais, com importantes vantagens mútuas para as populações dos dois lados da fronteira.

Desejamos também aprofundar a cooperação bilateral noutras áreas, como é o caso das iniciativas comuns para combate à pesca ilegal e promoção da exploração sustentável dos recursos marinhos na região. Os acordos bilaterais a assinar no decurso desta visita são testemunha do alargamento da nossa cooperação. Esta tem um enorme potencial de aprofundamento.

Senhor Presidente. Excelências.

Timor-Leste continua a preparar-se ativamente para a entrada na ASEAN, associação que tem sido desde a sua criação um fator de estabilidade e desenvolvimento económico. O nosso país participa regularmente, desde há anos, em importantes iniciativas no âmbito desta Associação e a adesão plena será um novo passo no processo de integração do país em todos os aspetos da vida da região a que pertencemos.

Construímos e consolidámos a Paz; construímos o Estado; e estamos a investir na criação das bases de um desenvolvimento económico sustentável. Temos dirigido esforços para a consolidação de condições para atrair investimentos externos, diversificar a economia, criar empregos e combater a pobreza. A adesão à ASEAN é importante para prosseguir estes objetivos. Quero expressar-lhe, Senhor Presidente, o reconhecimento do forte apoio da Indonésia ao nosso pedido de adesão à ASEAN. Timor-Leste conta com o apoio da Indonésia e da Austrália, países amigos e vizinhos, e de outros amigos no mundo, para levar adiante o nosso plano de desenvolvimento social e económico.

É justo que a Timor-Leste seja reconhecida a legitimidade de pertencer estatutariamente à grande família em que o país está, para todos os efeitos práticos, realmente inserido.

Senhor Presidente, Excelências.

Num mundo que parece demasiado marcado por ameaças e incertezas, os nossos países dão testemunho de que o diálogo e a cooperação pacífica são fatores insubstituíveis de confiança, desenvolvimento e criação de bem-estar.

Continuarei a trabalhar para estreitar as relações entre os nossos países e consolidar a atmosfera de confiança que propicia o desenvolvimento.

Termino propondo um brinde:

Ao alargamento da cooperação e ao reforço da amizade entre Timor-Leste e a Indonésia, para a prosperidade dos nossos povos.

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

BENVINDU PREZIDENTE JOKOWI, LABELE HALUHA KAZU KRIME KONTRA UMANIDADE

.

A-N-T-I
ALIANSA NASIONÁL TIMOR-LESTE BA TRIBUNÁL INTERNASIONÁL
Sekretáriadu: La’o Hamutuk, Institutu Timor-Leste ba Analiza no Monitorizasaun ba Dezenvolvimentu
Rua dos Martires da Patria, Bebora, Dili, Timor-Leste
Tel: +670-3321040 ka +670-77432621
E-mail: atino@laohamutuk.org ka lanarra.del@gmail.com Website: www.laohamutuk.org

Komunikadu da Imprensa

BENVINDU PREZIDENTE REPUBLIKA INDONEZIA IHA TIMOR-LESTE, LABELE HALUHA KAZU KRIME KONTRA UMANIDADE

“Hakotu impunidade no konsolida demokrasia ho direitus umanus”

Maske sei tanis no triste tanba kanek husi ami nia isin seidauk fitar maibé mós kontente tanba hetan vizita husi Prezidente Indonézia nian ne’ebé ho kometimentu atu buka solusaun ba krime sériu durante okupasaun ilegál husi tinan 1975 to 1999. Ami hein katak durante vizita ne’e nudár pasu inisiál ida ba solusionamentu krime kontra umanidade sira ne’ebé seidauk iha akontabilidade finál.
Aktu kruél no tratamentu desumanu ne’ebé komete husi militár Indonézia kontra Povu Timor-Leste seidauk lakon husi memória Povu Timor nian. Lider prinsipál sira ba kazu krime grave sira-ne’e kontinua livre no violasaun sira hanesan repete iha Papua Barat, Maluku no fatin seluk iha Indonézia. 

Iha relatóriu barak inklui relatóriu Chega! fó sai informasaun kona-ba violasaun oin-oin husi militár Indonézia kontra povu Timor-Leste. Violasaun hirak ne’e inklui tortura, oho, halakon forsadu, halakon povu nia direitus sivíl polítiku no ekonomia sosiál.

Durante tinan 24, iha violasaun barak lahalimar. Nudár ezemplu, hafoin baze apoiu ba Falintil nia iha tinan 1978 rahun, militár Indonézia no kolaborador Timor oan sira ba Indonézia hatama Populasaun sivíl sira iha kadeia konsentrasaun sira. Ema hotu ne’ebé envolve hatene situasaun difisil iha momentu ne’ebá. Durante iha konsentrasaun, populasaun sivíl sira (ema ne’ebé la involve iha kombate) la iha liberdade ba halo toos no natar hodi prodús ai han naton ba sira nia an no família. Populasaun sira sofre hamlaha no malnutrisaun maka’as, ema barak mate iha periodu konsentrasaun ne’e. Populasaun sira lakon direitu ba ai han, edukasaun no saúde, nune’e hamosu kiak estruturál too agora.

Maske prosesamentu ba kazu krime sériu balun halo ona iha Dili no Jakarta ba kazu 1999, nunka akontese justisa no la hetan solusaun I husi direitu povu, vítima. Autór prinsipál sira ne’ebé dezeña no komanda krime hirak ne’e ema na’in rua de’it husi Timor oan mak tama kadeia no akuzadu seluk kontinua livre husi tribunal kredivel, hanesan Prabowo Subianto, Wiranto no jenerál sira ne’ebé involve krime sei livre husi prosesu justisa.

Ami hatene katak prosesu demokrasia hahú atu la’o fali iha Indonézia tanba povu no jornalista sira ho liberdade hahú foti kazu 1965-1967 ba públiku, ami mós hein katak prosesu governu Indonézia bele loke ona vontade ba kazu krime pasadu sira, tuir lei no mekanizmu nasionál no Internasionál. Ami mós kontinua ezije ba estadu rua Timor-Leste no Indonézia no mós ONU atu diskute relatóriu Chega! ho Komisaun Verdade no Amizade (KVA) nune’e bele hahú implementa rekomendasaun sira iha relatóriu refere, liliu kona estabesementu Komisaun ba Buka Ema Lakon nian Tamba besik tinan sanulu ona entre Governo rua sidauk seriu hodi hakonu obrigasaun tuir rekomensaun KVA nian.

Labele haluha katak komunidade internasionál promete ona dala barak katak tenke harii tribunal internasionál bainhira estadu rua falla atu hakotu impunidade ba krime sériu sira. Ami fiar katak Sr. Joko Widodo respeita lei, demokrasia no direitus umanus, no ami husu oinsá ita bele servisu hamutuk atu enfrenta dezafiu sira bo’ot tebes ne’ebé agora prevene povu Timor no Indonézia atu atinje objetivu sira ne’e.

Ami nudár ativista ba direitus umanus no povu Timor-Leste kontinua hamutuk ho belun ativista no povu Indonézia hodi ajuda buka demokrasia ba Indonézia no justisa ba povu Timor-Leste. 

Obrigadu.

Dili, 26 de Janeiru de 2016 
Sekretariadu ANTI
.

segunda-feira, 25 de janeiro de 2016

LA TAHAN KRÍTIKA, EMANUEL BRAZ REJIGNA

.

Timor Post - 25 de janeiro de 2016

Díli - Xefe Governu, Rui Maria Araújo hatete, desizaun Emanuel A. de Araújo Braz hodi rezigna-an hanesan assesór nasionál iha Gabinete Primeiru Ministru (GPM) tanba kritikas ne’ebé mak durante ne’e media nasional sira halo.

Emanuel Braz ne’ebé mak antes ne’e servisu iha Gabinete Xefe Governu nian hanesan Assesor sénior de Komunikasaun Estratejika do Primeiru Ministru, kada fulan simu salariu ho montante rihun $11,611.11.

Oras ne’e asessor sénior Komunikasaun Estratejika PM nian laiha ona no karik iha planu atu halo rekrutamentu, Rui Araújo hateten la.presiza atu rekruta tan (troka).

“Nia aprezenta nia rejignasaun tanba ita bo’ot kritika bebeik, la presiza troka”, dehan PM Rui hatan ba jornalista sira iha Aeroporto Internasional Nicolau Lobato, Komoro, sabadu.

Rui hatutan, durante iha Gabinete PM nian, servisu Emanuel Braz nian ne’e para atu haree kona-ba komunikasaun estratéjika nian.

“Nia aprezenta ona estratéjika, nia servisu hotu ona, nia sente dehan lakohi kontinua tanba ita-boot kritika beibeik nia, entaun prontu”, PM Rui tenik.

Saláriu Emanuel Braz kada fulan ho montante rihun $11,611, 11 ne’e a’as liu kompara ho asessór internasinál sira, Hafoin media deskobre no asesu lista salariu kada fulan assesór sira hosi Gabinete PM Rui nian, hamosu kritika maka’as hosi públiku tanba Xefe Governu kontra ona promessa atu halo poupansa ba Orsamentu Estadu nian.

Tanba hetan kritikas bebeik, Emanuel Braz ne’ebé mak iha mandatu VI Governu Konstitusionál nian hanesan asessór nasional iha Gabinete PM, Rui Maria Araújo nian, para ona hala’o servisu iha Palásiu Governu,

Hahú Novembru 2015 nian to’o ohin loron, Emanuel Braz ne’ebé mak asumi kargu hanesan asessór nasionál la-tama ona servisu hanesan bai-bain. (tay)
.

sábado, 23 de janeiro de 2016

Jokowi ‘admira’ ho Taur tama sai suku

.

Jornal Nacional Diário

Prezidenti Republika (PR) Indonesia Joko Widado (Jokowi) admira oituan rona dehan, Prezidenti Timor Leste, Taur Matan Ruak, la’o ain tama sai suku iha teritoriu Timor laran tomak.

Jokowi ejerse ninia admirasaun ne’e wainhira PR Taur Matan Ruak, koalia tuir ba nia iha Istna Negara Jakarta, wainhira PR Taur hala’o vizita Indonesia, foin lalais ne’e.

Prezidenti Indonesia Jokowi sei halo hikas vizita mai Timor Leste iha Tersa (26/1/206), hodi profunda liu tan relasaun biltaral ne’ebe maka Indonesia ho Timor Leste fortelese ona durante ne’e.

Liu husi dialogu komunitaria ho komunidade Luoro, Munisipiu Lautem, Kuarta (20/12016), PR Taur Matan Ruak, informa katak, ho orgulhu povu TL sei simu vizita Prezidenti Jokowi nian.

“Hau momentu ba iha Indonesia, hau konta ba nia kona ba hau halo vizita ba iha suku nia hakfodak, tanba nia dehan nia la bele halo vizita ba suku, tanba sidade ninian deit barak liu ne’ebe nia atu vizita ba sidade karik mandatu remata mos seidauk hotu,’’ haktuir PR Taur Matan Ruak.

Xefi Estado hatutan, iha tomada de pose Prezidente RI ne’e iha Jakarta, iha ne’eba mak komvida xefi Estado ne’e atu mai vizita Estado TL.

Xefe Estado ne’e mos realsa tan katak, maske tempu pasadu Indonesia iha istoria ne’ebe mak at ho Timor-Leste, maibe presiza kria nafatin relasaun ne’ebe mak diak ho sira.

“Iha tempu pasadu Indonesia iha istoria ne’ebe mak at ho diak ho ita, ita presiza nafatin buka atu kria relasaun ne’ebe mak diak ho Indonesia, tanba sira hanesan ita nia nasaun vizinu,” PR Taur salienta. Iha tinan kotuk, antes eis Prezidente Indonesia nian, Susilio Bambang mos mai vizita ona, iha vizita koalia asuntu inportante barak tebes,’’ hateten PR Taur. mia
.

Hafoin foti osan iha BNU, Domingos mate iha Hotel Colmera

.
Foto Jornal Nacional Diário
Jornal Nacional Diário

Professor Portugues Eskola Sekundaria Konis Santana Gleno, Domingos Soares Maia tinan 60 mate iha Hotel Colmera andar rua deskonfia ema deskoñesidu mak oho, tanba matebian nia isin lolon hetan torturasaun iha parte rentos ho ulun fatuk sai kuak.

Matebian Domingos Soares tun mai Dili iha loron Kuarta (20/01) hela iha Surik Mas, Suku Bairo-Pite, ho objetivu atu simu osan Portugal nian.

Matebian nia isin mate hetan iha hotel Colmera laran iha dadersan oras tuku 09:45 OTL wainhira cleaner hotel Colmera nian atu hamos fatin refere hetan matebian monu hela iha azulezu ninia leten nakonu ho ran.

Matebian Domingos Soares Maia husi Postu Administrativu Gleno, Munisipiu Ermera, matebian mate husik hela nia oan hamutuk nain ualu (8), feto 6 mane 2.

Oan Feto husi matebian Bibiana Domingas Soares Maia ho triste hateten, nia aman sai husi uma ba foti osan iha Banco Nacional Ultramarino (BNU) iha dadersan mais ou menus dadersan tuku 08:30 Otl.

“Nudar familia Vitima konkorda atu halo autopsia ba vitima nia isin mate, tamba mate ne’e ita haree hanesan la’os mate tamba buat seluk, maibe afeta husi ema baku, ita haree iha kamera CCTV ne’e kadera badak hela, maibe haree pai nia kondisaun parte ulun hanesan ema baku,”oan matebian, Bibiana ba Jornalista sira Kinta (21/01) horseik iha Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV).

Oan husi matebian ne’e hateten, ninia aman antes ne’e mos hetan moras fuan no hetan atendementu rutina husi doutor espesialista fuan Dr. Andre, maibe dezastre ne’ebé vitima hetan ne’e tuir logika la’os tamba fuan maibe hetan baku.

“Kadeira ne’ebé haree ne’e badak hela, maibe nusa mak monu bele rejulta ulun parte reto’os nakles inklui parte uln mos iha kanek ne’e laiha lojika, tamba keta ema ruma baku entaun presija liu husi autopsia mak bele detekta,”haklaken nia.

Relasiona ho matebian ninia mate ne’e nudar oan feto entrega tomak prosesu ne’e ba iha Polisia Investigasaun kazu refere hodi bele hatene lolos motivu husi mate ne’e rasik.

Espelika antes nia atu ba servisu, fo hatene hela ninia aman atu mana ida tuir ba BNU simu osan, maibe ninia aman lakohi.

“Maibe ha’u mós la espera katak bele hetan asidente ida to’o hanesan ne’e, ema ne’ebé telefone mai ha’u dehan pai mate ne’e iha tuku 10 dader, no sira lori pai nia telefone mak kontaktu ha’u, maibe iha fatin akontesementu ema dehan maun ida lori ambulansia ne’e mak kontaktu,”tenik oan matebian refere.

Iha fatin hanesan, subrinha matebian Anabela da C.S Maia akontesimentu ne’ebe refere afeta ba ninia tiu Domingos ninia mate, nune’e husu ba iha parte Govenru atu bele tau atensaun ba iha fatin prostituisaun.

“Ha’u deskontente teb-tebes ho tiu nia mate, ita nia nasaun ne’e ukun a’an sosa ho ran no ruin, maibe tanba saida mak ukun a’an tiha feto puta sira mai nakonu tiha fali hodi halo katuas sira mak sai vitima, tamba akontesementu ba katuas mate tamba feto á’at sira ne’e dala rua ona,”dehan Ana Bela.

Tuir observasaun JN-Diario ne’e oiha tereinu, matebian tula ho kareta Funerariu Solidaridade Sosial nian ho sapa martikula 05.231 G, hodi lori kedas ba iha mortuary HNGV hodi halao prosesu autopsia, iha fatin akotesementu krimi nian halao dereita husi Polisia Cientifiku Investigasaun Criminal (PCIC).

Husi preleminaria ia local krimi ne’e, PCIC foti mos gravasaun CCTV no mos sasan balun ne’ebe mak matebian husik hela no mos lori kliner hotel Kolmera nian hodi ba halao investigasaun. Eus
.

PR Taur alerjia ho auto estrada

.

Jornal Nacional Diário

Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, alerjia ho politika auto estrada ne’ebe Governu sempre koalia, tanba to’o oras ne’e, estrada sira iha teritoriu Timor laran tomak grave tan deit.

PR Taur Matan Ruak, hateten katak, nia lakohi rona liafuan ida ne’ebe mak Governu bai-bain dehan, auto estrada tanba situasaun estrada la merese duni atu hanaran auto estrada.

“Hau lakohi koalia auto estrada, tanba nornalmente auto estrada ne’e nia luan metru 70-resin no kareta nadodon lakotu iha auto estrada laran. Hau la hatene ita nia auto estrada ne’e aban bainrua sai hanesan ne’e ka lae,” afirma PR Taur Matan Ruak, bainhira halo dialogu komunitaria ho komunidade Suku Barikafa, Postu Administrativu Luro, Munisipiu Lautem, Kuarta (20/01/2016).

Xefi Estado hatutan, Governu planu ona katak atu halo auto estrada husi Suai to’o Viqueque. Tanba ne’e, komunidade sira ne’ebe nia estrada seidauk diak tenke pasensia tanba ministeriu kompetenti mos haslo hela panu atu halo estrada ba povu..

Marcelino da Costa Hornai hanesan komunidade Suku Barekafa husu ba PR Taur hanoin netik sira nia Estrada ne’ebe mak nia kondisaun grave teb-tebes, tanba Estrada kuandu at mak komunudade la bele asesu ba merkadu.

Durante dialogu Prezidente ho komunidade Postu Administrativu Luro, Municipiu Lautem komunidade sira sempre kestiona kona ba kondisaun Estrada, be’e mos nune’e mos problema veteranus ne’ebe mak komplikadu tebes.

Seidauk Inagura Kapela

Biban ne’e, Katekista Suku Barikafa, Domingos Pinto, informa katak, sira nia kapela ne’ebe oras ne’e dadaun konstrusaun remata ona hein deit inagurasaun, maibe seidauk bele, tanba kadeira laiha.

“Hau hakarak husu deit ba PR Taur katak, ami nia kapela pronto ona hein deit halo inagurasaun, maibe seidauk bele tanba banku hodi tur laiha, ne’ebe hau hanesan reposabel ba Igreja ne’e hakarak husu ajuda ba PR Taur,’’ hateten kjatetikas Domingos Pinto.

Hatan ba preukupasaun ne’e, Prezidente Republika (PR), Taur Matan Ruak, hateten katak, durante ne’e prezidesial seidauk ajuda kadeiras ka banku ba igreja no kapela sira.

“Ami durante ne’e seidauk ajuda banku ba kapela ka igreja sira, mas parese iha suku balun ona, maibe kona ba imi nia preukupasaun ami tenta responde, maibe la promote,’’ dehan PR Taur.

PR Taur Matan Ruak fo kedas orientasaun ba asesor politika Prezidensial, Filipe da Costa hamutuk ho Padre Paroquia Luro hakat ba kapela hodi sukat fatin hodi hatur banku. Mia
.

sexta-feira, 22 de janeiro de 2016

Marí Asumi Kna’ar Tolu? Ne’e Úniku!

.

Matadalan - 22 de janeiro de 2016

Tuir lei, ne’e sala. Nia aprova nia-án rasik ba iha ne’ebá. Nia mós hanesan Sekretáriu Jerál Partidu ninian no iha influénsia boot iha partidu. Depois hanesan ema fundadór ba rai ida ne’e, katak nia kria buat hotu-hotu iha rai ida ne’e.

Dala ida tan, Eis Primeiru Minístru, Marí Alkatiri hetan krítika. La seluk la leet, tanba nia asumi kna’ar tolu (3) hanesan Prezidente Rejiaun Autónoma Oe-Cusse Ambeno (RAOA), Zona Espesial Ekonomia Sosial de Merkadu (ZEESM) no mós nu’udar Deputadu Bankada Fretilin.

Krítika hirak ne’e mai hosi públiku liu-liu leigu balun hosi Igreja Katólika. Tuir  Vigáriu Jerál Episkopal Re-evanjelizasaun Dioseze Díli, Padre Juvito do Rego Araújo katak prosesu ida hili Marí Alkatiri ne’e só úniku akontese iha Timor-Leste (TL) de’it.

“Prosesu ida be halo Doutór Marí Alkatiri sai hanesan Prezidente RAOA, ZEESM no depois nu’udar membru Parlamentu hodi deside orsamentu hotu ne’e la halo iha rai seluk ida. Só iha Timor-Leste de’it,” dehan Pe. Juvito iha nia kna’ar fatin, Dioseze Díli, Kinta (07/01/2015).

Nia dehan, nu’udar sidadaun nia la simu tanba Marí nu’udar deputadu, no nia maka deside rasik osan ba nia-án, kahur poder polítika ho ekonomia hamutuk de’it.

“Nia mai deside rasik osan ba nia-án, sé maka nia, Timor ne’e ninian? Ha’u la simu hanesan sidadaun. Nia rasik mai deside ba nia-án, ne’e labele. Poder polítika ho ekonómika kaer halo no fó kaben tiha iha Oe-Cusse ne’ebá ne’e. Depois sé maka responsabiliza,” nia la konkorda.

 “Tuir lei, ne’e sala. Nia aprova nia-án rasik ba iha ne’ebá. Nia mós hanesan Sekretáriu Jerál Partidu ninian no iha influénsia boot iha partidu. Depois hanesan ema fundadór ba rai ida ne’e, katak nia kria buat hotu-hotu iha rai ida ne’e,” dehan Pe. Juvito ho lian maka’as.

Tuir nia, ne’e halo presedénsia katak, hatur hela luhu nia kidun atu ema seluk homan ninia matan hodi taka. Presedénsia ne’ebé aban bainrua sai referénsia. Tan ne’e, tuir loloos, poder polítika tuir polítika no ekonómia tuir ekonómia, ida-idak tuir nia dalan.

Ne’eduni, konglomerat sira labele ho polítiku sira túr hamutuk, tanba sé túr hamutuk povu maka sa’e rai. Tan ne’e, tuir nia, buat hirak ne’e hotu abuzu de poder.

Dosente Fakuldade Siénsia Polítika UNTL, Camilio Ximenes Almeida la konsidera hanesan abuzu de poder, maibé nu’udar ema tenke iha onestidade tanba Marí Alkatiri hanesan ema ne’ebé luta barak ba ukun rasik-án no mós fundadór ba nasaun.

“Ne’e fila-fali ba onestu katak ema seluk mós iha no satán sira ko’alia ona oinsá poder sira ne’e  intrega ba jerasaun foun sira. Ne’eduni, agora sira sei moris ne’e tenke onestu katak iha buat balun ne’ebé maka sira labele asumi hotu,” dehan dosente ne’e iha nia serbisu fatin, Kaikoli, Díli Kuarta (13/01).

Nia mós la kompriende ho polítika na’in sira iha TL tanba iha rai seluk ema ida (1) labele asumi kna’ar tolu (3). Tan ne’e, tenke onestu hodi intrega kargu balun ba ema seluk hodi hala’o kna’ar sira ne’e.

Tanba, oras ne’e daudaun, nia (Dr. Marí) nu’udar Prezidente RAEOA ho ZEESM no mós nu’udar membru Deputadu hodi aprova lei, ne’e tuir loloos labele eziste. Maibé, tuir nia, tanba ita nia sosiedade la kompriende no konsidera ne’e di’ak.

“Tuir loloos ne’e labele tanba nu’udar membru Governu labele defende deputadu nia kna’ar tanba papél deputadu nian atu halo fiskalizasaun ba kualidade projetu sira ne’ebé Governu halo. Ne’e funsaun ne’ebé maka tuir loloos labele, maibé realidade eziste iha TL,” nia afirma.

Camílio informa, iha nasaun seluk labele asumi kna’ar rua (2) ba leten maske nian matenek, maibé posível nia atu hala’o kna’ar sira ne’e hotu. No, tuir nia, la’os to’o tempu atu debate orsamentu jerál estadu nian maka Marí marka prezensa iha Parlamentu Nasionál hodi halo diskusaun ne’e la loos.

Hatán ba kestaun ne’e, Deputada Bankada FRETILIN iha komisaun D trata asuntu Ekonómia no Dezenvolvimentu, Josefa Alvares Pereira lakohi fó esplikasaun kle’an ba kestaun ne’e. Nia dehan, laiha ikompatibilidade ba kargu ne’ebé Marí Alkatiri asumi.

Kona-ba ninia observasaun pesoál ba serbisu ne’ebé Marí hala’o nu’udar deputadu iha PN, tuir nia katak Marí Alkatiri hamri’ik iha klaran hanesan deputadu ida hosi bankada FRETILIN, no durante nia iha PN fó ninia vizaun, ideias, opinioens no mós solusaun. No simu mós ema seluk ninia hanoin, ne’eduni buat hotu la’o di’ak hela.

Bele hamosu konglomerat? Deputada ne’e afirma katak, “Não. Ne’e laiha, konglomerat ne’e ha’u la haree to’o iha ne’ebá. Durante ne’e nia ho señor Xanana sira na’in rua (2) hanesan líder istóriku sira hakarak fó ezemplu de unidade ba joven sira ne’ebé nu’udar futuru líderes tuir mai,” dehan deputada ne’e iha uma fukun PN, Sesta (15/01).

Nune’e mós, Deputadu hosi Bankada CNRT no Komisaun A trata asuntu Lei, Aráo Noe hato’o ninia komentáriu katak ita tenke fó komentáriu dehan abuzu de poder tanba kaer kna’ar nu’udar deputadu no mós hanesan ezekutivu. Maibé, ita nia konstituisaun maka la hateten klaru iha ne’ebá.

“Ba señor Marí la kona inkompatibilidade, depois hanesan Prezidente Rejiaun Autonomia Oe-Cusse mós la’os membru Governu ida. Iha ne’ebá nia (Marí) hanesan delegasaun hosi kompeténsia Governu sentrál, ne’ebé nia ne’e mezmu hanesan prezidente ida maibé nia funsaun ne’e hanesan diretór ou sekretáriu ezekutivu ida,” dehan deputadu ne’e iha nia serbisu fatin PN, Kinta (14/01).
.
Maibé, tuir nia, bele hamosu konflitu de interese, ne’e ema bele interpreta. Depende ba ema ida-idak nia sentimentu. Nune’e mós ninia observasaun pesoal ba Marí iha PN hanesan partisipa iha debate sira iha orsamentu no mós leis importante sira seluk. No atividade normál barak liu iha Oe-Cusse.

Diretór Ezekutivu FONGTIL, Arsenio Pereira hateten akontese realidade duni iha Timor, ukun na’in sira kaer poder rua (2) ou tolu (3) rabat no nunka fó oportunidade ba ema matenek seluk iha Timor.

“Ne’e la’os segredu ona. Públiku, igreja mós hatene iha Parlamentu Nasionál balun hanesan ezekutór ba defende fali hanesan deputadu. Ida ne’e fó preseden ladi’ak ba públiku,” Arsenio informa.

 Nia esplika, tuir loloos, ne’e órgaun soberanu ne’e ezekutivu iha ketak ona, lejislativu iha ketak ona, Prezidente Repúblika no Tribunal, tuir idak-idak nia kna’ar para bele hamosu Check and Balance.

“Kuandu hanesan ne’e bele hamosu duni konglomerat. Aban bainruan konglomerat ne’e segelintir orang de’it maka goza ninia moris, entaun seluk ne’e nafatin oprimidu,” Arsenio dehan.

Nia esplika katak kuandu kaer kna’ar rua hanesan ezekutivu no lejizlativu ne’e hamosu dilema boot kona-ba ezekuta no fiskaliza, entaun sé maka atu ba fiskaliza, satán Marí hanesan Sekretáriu Jerál partidu boot ida.

Arsenio dehan deputadu sira mós ba halo fiskalizasaun dalaruma ho emosionál katak ZEESM ne’e ita nia sekretáriu jerál maka kaer tanba ne’e projetu sira ne’e di’ak hotu de’it no nunka atu hateten ladi’ak iha Parlamentu Nasionál.

Hatán kona-ba Marí Alkatiri kaer kargu tolu (3) ne’e hatudu ema matenek timoroan maka laiha ka vontade polítika ukun nain maka laiha? Arsenio dehan, “Matenek ne’e relativu. Ita maka lakohi fó fiar ba ema seluk. Realidade agora akontese iha ita nia rai, tuir loloos ida ne’e labele. Timor ne’e ema matenek relativu—ema iha kapasidade hotu para bele jere no halo saída de’it. Ita nia boot sira maka seidauk fó fiar ba maluk sira ne’e”. (Efrem/Jon)
.

quinta-feira, 21 de janeiro de 2016

Hisik kosar ba moris diak!!!

.
Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook
Husi: Eldino Varela 

Tempo liu ba hau halo promesa ida katak hau ran sei halulik rai rohan ida ne, ohin mos hau nafatin halo promesa ida katak hau isin moris sei fila hatane ho hafutar ran lulik husi hau funu maluk sira nebe halulik rai rohan ne.

 Hau fuan be tuku tuku, hau neon be kraik hau ibun be nakdedar atu hasai liafuan wainhira hau tos nain sira halerik sira nia susar iha loron naruk nia laran. Ida ne los ka basá hau tos nain sira sei halerik ba fini nebe laiha folin? Ida ne los ka hau funu maluk sira sei tanis ba justisa?

 Dala barak hau dejafia hau nia povu ho liafuan simples deit katak "servisu makas hisik kosar ba moris diak"

 Dala wain tebes soe hau nia tempu no haluha hateke ba ponteiro oras nia nebe liu, maske ho distansia nebe hau labele imagina ho ain tanan ba to'o iha hau nia povu nia horik fatin ho espirito HADOMI POVU nian.

Hau hakur mota.. Hau hakat sae foho no tun foho hodi sente hau nia povu nia halerik,ho haksolok no oin nebe midar, ho hananu lia dadolin no dalaruma ho mata wen hau povo dbn ho ain tanan, bidu, dahur, tambor nia lian hodi hato"o katak "Bemvindo Nai Prezidente" ho espresaun rentos namkurut,ho fuan nebe hafalun ho emosaun dehan: bele ka Hau tenke husik hau nia matan ben tenke monu hodi kahor kosar nebe seidauk maran..?

Lae...hau nia matan ben sei la monu, hau forte no firme nafatin atu htudu ba hau nia povu katak "hau sei nafatin Ezisti hamutuk ho imi hodi hisik kosar ba moris diak".

Por Ti, Sua Excelência Presidente da República, Taur Matan Ruak.
.

Taur Diak Liu Vizita Povu, Duke ba Vizita Rai Liur

.

Suara Timor Lorosae

LURO-Presidente Republika Taur Matan Ruak hatete, diak liu gasta osan hodi halo visita ba hare povu  iha suku sira, duke gasta osan ba  visita iha rai liur.

PR Taur afirma, foin lalais nee nia rona deputadu CNRT dehan presidente gasta osan, uluk sei iha Jeneral sira halo karta ida ba dehan juta sia, too agora nein ba kadeia.

"Hau prevere gasta osan ba visita povu, duke gasta osan ba hare ema nia rai iha liur, ita Timor gosta dehan gasta osan, maibee la husu dehan o halo saida, osan hira mak gasta ona, PN lahusu osan nee atu halo saida, nee lahalo, hau mai vizita povu, hakbesik aan ba sira laos mai elisaun mak mai," dehan PR Taur bainhira halo dialogu ho komunidade suku Cotamutu, Postu Administrativa Luro, Municipiu Lautem, Tersa (19/01/2016).

Iha fatin hanesan veteranus Laletek hateten ”Hau hakarak hatete Presidente Republika mai rombongan hanesan nee osan Estadu gasta ka lae, tamba saida hau hatete hanesan nee se Presidente Republika mai mesak hau labele hatete hanesan nee, maibee mai rombongan nee gasta osan estadu ka, sira nia salariu lor-loron nee mak gasta mai hare ami suku Cotamutu,” dehan Laletek.

Entertantu xefe suku Cotamutu Leopoldo da Conceicao, orgullu ho vizita Presidente Taur Matan Ruak iha sira ninia suku, tamba durante nee foin iha Presidente ida mak hakarak tun direitamente ba hare povu nia terus no susar.Carme Ximenes

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

Polícia de Timor-Leste lançou alerta sobre suspeito do grupo Estado Islâmico

.

Redação, 20 jan (Lusa) -- A polícia de Timor-Leste divulgou um cartaz com a imagem de um suspeito de pertencer ao grupo radical Estado Islâmico (EI), que as autoridades acreditam ter cruzado a fronteira a partir da província indonésia de Timor Ocidental.

O alerta foi lançado a 15 de janeiro, um dia depois dos ataques na capital indonésia que vitimaram oito pessoas e reivindicados por militantes do EI, referindo que o suspeito se chama Fajar, noticiou hoje o portal australiano de notícias News.com.au.

Este aviso pode referir-se a Fajar Firdaus, que foi condenado a quatro anos e meio de prisão em 2010 por acolher um terrorista, Syaifudin Jaelani, que recrutou bombistas suicidas para os ataques aos hotéis JW Marriott e Ritz-Carlton, que mataram sete pessoas em 2009.

Após os atentados, Syaifudin foi morto, juntamente com o terrorista mais procurado na Indonésia, Noordin M Top.

O Departamento de Estado norte-americano acredita que Timor-Leste não tem qualquer organização terrorista ali criada, mas a sua fronteira terrestre com Timor Ocidental é facilmente atravessada -- apesar de o país não ser considerado um local ideal para os terroristas se esconderem.

JH // EL

Lusa/fim
.