quinta-feira, 17 de março de 2016

Taur bele disolve Parlamento Nasional

.
Foto: Presidência da República de Timor-Leste, Facebook
Timor Post

DILI-Eis deputadu Manuel Tilman hatete, ho situasaun polítika oras ne’e, Prezidente Repúblika bele disolve Parlamentu Nasional no provoka eleisaun jerál foun.

“Konflitu entre CNRT ho PD ne’e nu’udar konflitu konstitusional, tanba sira nia bloku ne’e konsidensia parlamentar depois nia konsekuensia mak forma governu. Koaliagasaun ne’e la’ós pre – eleitoral. Se hanesan ne’e mak koaligasaun disolve, governu monu, maibé agora koaligasaun post – eleitoral. Situasaun ne’e Prezidente bele disolve Parlamentu Nasional no provoka eleisaun jerál foun, maibé ha’u fiar Prezidente sei lahalo ida ne’e” esplika Tilman ba Timor Post iha nia serbisu fatin Praia dos Coqueiros – Dili, Tersa (15/03).

Tilman hatutan, kuandu situasaun sira ne’e mak akontese duni, entaun bele afeta ba governu, tanba tuir konstituisaun RDTL katak governu ne’e depende ba Parlamentu Nasional. No Parlamentu ne’e nia hun mak partidu polítika sira.

Partidu sira mak indizita membru governu tuir nesesidade polítika bloku koaligasaun. CNRT laiha kompeténsia atu hasai membru governu sira hosi estrutura governu atual, tanba ida ne’ebé iha kompeténsia mak Primeiru – Ministru no bloku koaligasaun ne’e mos la’ós atu forma governu, tanba nu’udar bloku insidensia parlamentar. Katak Orsamentu Jerál Estadu ba programa governu nian ne’e tenke vota hamutuk, labele kontra.

“Agora se bloku fahe malu ona, entaun ne’e perigosu katak governu monu tomak. CNRT halo tanba namora hela ho FRETILIN,” nia esplika. (gus/dgx/oki)
.

quarta-feira, 16 de março de 2016

CNRT “sei halo mosaun sensura” hasoru Vicente, Aderito: "Ha’u lakohi halo espekulasaun"

.
Foto: Jornal Nacional Diário
Jornal Nacional Diário - 16 de março de 2016

Partidu CNRT iha Parlamentu Nasional (PN) iha ona planu atu halo mosaun sensura (mosi tak percaya) ba Prezidente Parlamentu Nasional, Vicente Guterres, tanba la obedese ona ba politika CNRT nian.

Ho mosaun sensura ne’e, partido CNRT sei hili Presidente Parlamentu foun hodi troka Vicente Guterres.

Tuir informasaun nebe iha katak CNRT sei apresenta mosaun sensura ba Presidente Parlamentu, Vicente Guterres, Vise I, Adriano Nascimento no Vise II, Aderito Hugo ho Sekretaria meja PN nian.

No informasaun nebe iha katak CNRT sei hili fali, Aderito Hugo da Costa ba Presidente Parlamentu Nasional, Vise I, Aniceto Gueterres no Vise II, Natalino do Santos.

Informasaun ne’ebe iha katak, se Bankada CNRT maka konsege hasai duni nia membru Visenti Guterres nudar Prezidenti PN, maka Aderito da Costa Hugo, sei avansa.

Maibe, informasaun ne’e, desmente kedas husi Deputadu CNRT Aderito da Costa Hugo, atual Vise Prezidenti PN.

Aderito Hugo hateten katak nia lakohi atu halo espekulasaun, maibe partidu halo duni avaliasaun ba kuadrus partidu nian ne’ebe mak hanesan membru Governu no membru PN.

“Hau labele halo espekulasuan ba ida ne’e, los duni partidu halo avaliasaun la’os deit ba ninia deputadu sira, mais halo mos ba iha ninia membru Governu sira. Hau lahatene katak atu hatun prezidente PN, Visente Guterres, maske iha ona espekulasaun, mais hau atu hateten deit katak, mekanismu internal, partidu intrudus atu halo avaliasaun ba kuadrus partidu nian ne’ebe hetan konfiansa husi partidu atu ejerse sira ninia serbisu hanesan membru PN no Governu,” hateten, Vise Prezidente PN, Aderito Hugu ba Jornalista sira iha uma fukun PN, Tersa (15/03/2016).

Bainhira husu katak, karik akontese duni troka prezidente PN, oinsa?, Aderito dehan, regras ne’e normal, kontinente ne’e bazeia ba forsa maioria ida ne’ebe iha komprimisiu hamutuk atu garante estabilidade, tanba ne’e maka nia sente laiha problema, karik akontese buat ruma, mais ne’e mekanismu internal. Mia
.

PN hasai Vicente tanba deskonfia futu lia ho PR Taur

.

Jornal Nacional Diário - 16 de março de 2016

Parlamentu Nasionál (PN) li-liu bankada CNRT foti desizaun atu hasai Prezidenti Parlamentu Nasionál (PN), Vicente Guterres husi nia kargu, tanba deskonfia Vicente Guterres futu lia ho Prezidenti Repúblika (PR) Taur Matan Ruak kona-ba ezonerasaun ba Jeneral Lere Anan Timur.

Manuel Tilman dehan, impresoens deskonfia futu lia mosu, tanba foin lalais Parlamentu Nasionál, Governu ho Prezidenti Repúblika iha hela konflitu konaba desizaun Xefi Estadu kona-ba ezonerasaun ba Jeneral Lere Anan Timur, Vicente ba halo fali enkontru subar ho PR Taur Matan Ruak iha Maliana.

“Vicente Guterres, Parlamentu iha hela konflitu ida ho Prezidenti Repúblika, nia sai husi Parlamentu atu ba halo fali akordu ida ho Prezidenti Repúblika laiha koñesementu ba lideres bankadas parlamentares, ne’e grave,” katak Manuel Tilman.

Manuel Tilman dehan, ida ne’e deputadu sira bele halo prosesu ida, no prosesu ida ne’e tenke hetan elaborasaun, tenke iha elaborasaun, tenke iha relatóriu, no relatóriu ne’e tenke ba Parlamentu.

Maibé kuandu FRETILIN ho PD la hamutuk ho CNRT, CNRT nia votu ne’e la liu halo prosesu ida ne’e.

“Momentu Prezidenti Parlamentu ba hasoru ho Prezidenti Repúblika iha Maliana, ha’u hanoin keta nia la informa ba bankadas Parlamentares, tanba ne’e obrigasaun ida. Ha’u hanoin ida ne’e karik buat ruma sala iha komunikasaun iha Parlamentu nia laran,” afirma Manuel Tilman.

Nia esklarese, kuandu halo buat ida hanesan ne’e, Vicente Guterres la’os sidadaun ida husi Baguia, maibé nia ba hasoru Prezidenti Repúblika hanesan Prezidenti Parlamentu Nasionál (PN).

“Sé Vicente Guterres ba hanesan Prezidenti Parlamentu, entaun bankadas Parlamentares ne’ebé ke suporta nia iha Parlamentu, tenke hatene, la’os ba CNRT de’it, maibé ba bankadas parlamentares,” katak nia.

Manuel Tilman dehan, Vicente tenke konsulta ho bankadas Parlamentares, tanba disiplina Parlamentu Nasionál nian mak hanesan ne’eduni.

Jurista ne’e dehan, atu konvoka plenária extraordenaria ida mós, tenke rona bankadas Parlamentares, ba asuntu polémika bo’ot hanesan ne’e mós, Vicente Guterres tenke informa ba bankadas parlamentares.cos
.

terça-feira, 15 de março de 2016

Sinál perigu sei iha konsekuénsia

.


Dadus sira foin dadaun ne’e ladún fó korajen ba futuru finansiàl ba nasaun ne’ebé depende ba esportasaun petróleu ida ne’e. 

Problema ne’e la’ós de’it tanba presu mina-rai ne’ebé nafatin maizumenus $40/barríl, maibé merkadu finanseiru mundiál ne’ebé monu, no mós dollar Estadus Unidus ne’ebé sa’e (halo ita nia investimentu iha moeda sira seluk lakon nia valór) tolan tiha rendimentu potensiál sira hosi Fundu Petrolíferu Timor-Leste. Retornu investimentu husi Fundu Petrolíferu nian iha 2015 negativu tokon $21. Bainhira ita tau hamutuk ho rendimentu ki’ik hosi fa’an petróleu no gas no levantamentu boot hosi Fundu Petrolíferu atu finansia orsamentu estadu nian, entaun Fundu Petrolíferu hahú monu ona – iha Janeiru nia rohan, Fundu Petrolíferu nia saldu iha biliaun $16.04, saldu ida ne’ebé menus liu dezde Abril 2014 no menus biliaun ida kompara ho fulan ualu liu ba.

Ema sira ne’ebé servisu iha setór petróleu no finansas nian sempre hatudu sira nia optimizmu, no sira espera katak sira loos hela katak presu mina-rai sei sa’e tan, merkadu finanseiru sei sai di’ak, no dolar Estadus Unidus sei estabiliza hasoru moeda sira seluk. Karik buat hirak ne’e mak akontese, saldu Fundu Petrolíferu nian sei monu tun neineik liu. Maske nune’e, Fundu sei bele de’it hahú sa’e bainhira polítiku na’in sira iha fuan boot no hare ba tempu naruk liu tan atu hakotu despeza públiku nian ba iha mega projetu sira ho benefísiu ne’ebé hamosu hela duvida – ita seidauk hare planu ohin loron nian ne’ebé hakarak atu muda diresaun.

Maske nune’e, fatór ida iha buat hanesan ne’e labele troka ona; buat ne’e labele muda tanba finansas global ka orsamentál ne’ebé prudente. Ita nia rezerva petróleu no gas ne’e labele renova fali – bainhira ita fa’an ona, sira labele iha tan. Vice Ministru Finansas foin lalais ne’e fó hanoin ba ofisiais sira seluk atu lalika preokupa ba presu mina-rai ne’ebé tun tanba 90% hosi Timor-Leste nia riku-soin petróleu no gas ne’e ita supa no esporta tiha ona.

Realidade mak, hanoin ida ne’e ho esperansa demajiadu liu. Tuir deklarasaun rezerva ne’ebé foin lalais ne’e publika hosi Santos, parseiru ida iha projetu Bayu-Undan, 93.3% hosi Bayu-Undan nia depózitu “provadu” ne’e fura hotu ona. Timor-Leste nia kampu seluk ba produsaun mina-rai, Kitan, taka ona. Maske Greater Sunrise bele dezenvolve iha loron ruma, maibé disputa fronteira ne’ebé la hatene bainhira mak hotu ne’e, ulun toos ba LNG namlele ka dada kadoras no duvida balu ba profitabilidade bele han dékada balu tan atu resolve.

Iha tempu ne’ebá, karik ita nia Fundu Petrolíferu sei labele eziste tan. Karik ita kontinua atu aseleira despeza estadu nian, subar tiha kustu total sira hosi empréstimu nian, osan hosi ne’ebé mak ita sei hetan atu selu fila fali ita nia tusan? Oinsá ita sei halo manutensaun ba ita nia estrada no aeroportu foun no furak sira ne’e? Buat ida importante liu mak, bele ka lae ita nia mestre/a, doutór/a, polísia, funsionáriu/a públiku sei kontinua atu serbí ita nia povu bainhira laiha ona osan atu bele selu sira?
.

Membru hosi Partido Democrático bele halo parte iha Governu hanesan independente

.

Sapo.tl ho Lusa

Membru Governu lima hosi militante Partido Democrático (PD) sei hetan konvite hodi sai nu’udar independente ka lahalo parte ona iha ezekutivu, dehan sekretáriu jerál CNRT, Dionísio Babo ba Lusa.

Dionísio Babo dehan ba Lusa katak ida ne’e nu’udar konsekuénsia “naturál” hosi desizaun Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT) nian, hodi hasai PD hosi Bloku Koligasaun ne’ebé sei apoia Governu to’o 2017 no Frente Mudança de’it maka sei nafatin.

“Ministru sira ne’e halo parte iha Governu, tanba bloku refere. No hanesan baibain, karik bloku ne’e laiha ona, maka sei hato’o pedidu atu hatene, sira hakarak moris nu’udar independente, hodi lasai hanesan membru partidu ka kontinua nafatin iha partidu laran”, tenik Babo, ne’ebé mos hanesan ministru Estadu, Kordenadór ba Asuntu Administrasaun Estadu no Justisa ho mos ministru Administrasaun Estatál.

“Karik lakohi sai independente no tanba akordu bloku nian, maka bainhira akordu refere laiha ona, sei laiha tan ligasaun ho Governu”, dehan, hodi hatutan katak nunka atu uza liafuan demisaun ka haruka sai.

Desizaun ne’e foti liu hosi karta ne’ebé haruka ba PD, iha findesemana kotuk no vigora ona, no sei fó konsekuénsia ba iha kompozisaun ezekutivu, liu-liu ba iha membru na’in lima ne’ebé pertense ba formasaun polítika refere.

Hanesan ministru Kordenadór ba Asuntu Sosiál no ministru Edukasaun, António da Conceição, ministru Obras Públikas, Transporte noTelekomunikasaun, Gastão de Sousa ho ministru Komérsiu, Industria no Ambiente, Constâncio Pinto.

Nune’e mos ba militante PD nian hanesan visi-ministru Komérsiu, Nuno Pereira, ho sekretáriu Estadu Administrasaun Estatál, Samuel Mendonça.

Governu hetan apoia hosi koligasaun tolu entre forsa parlamentár haat (CNRT, PD no FM), Fretilin (partidu bot daruak) apoia liña jerál hosi asaun governativa, inklui programa Governu ho orsamentu nian.

Bloku Koligasaun ne’e, harii desde 2012, hafoin Aliança de Maioria Parlamentar (AMP) ida ne’ebé apoia ona Governu hosi 2007 to’o 2012.

Dionísio Babo defende desizaun CNRT nian ne’ebé nia rasik maka fó sai liu hosi karta ne’ebé haruka ba PD, hodi esplika relasaun sai entre sira la’o ladun di’ak desde eis-prezidente PD, Fernando La Sama de Araújo, mate.

Tuir esplikasaun ne’ebé iha, molok forma Governu “iha ona diskusaun nomós kompromisu informál” hodi haktuir katak Bloku Koligasaun sei bele kontinua, maski integra ba iha ezekutivu Fretilin, ne’ebé kontinua lahalo koligasaun no sai nu’udar partidu opozisaun, maski bankada seluk vota hodi apoia ezekutivu.

Husu kona-ba desizaun ne’e, dirijente PD nian ida lakohi atu fó deklarasaun ba Lusa, relasiona ho krítika hosi CNRT, maibé hatutan katak “koligasaun ida lasiknifika katak hothotu tenke dehan hanesan ka ho hanoin hanesan”.

"Ema idaidak iha ninia pozisaun no bele hato’o. Maibé, importante liu maka tenke iha votu ida, ba iha programa ka orsamentu, no ami fó dalan ba ne’e. Ami sempre halo ida ne’e", dehan dirijente refere.

Babo ohin haktuir katak la’os de’it atu haree kona-ba kestaun hanesan votasaun maibé mos “estabilidade governativa”.

"Ami presija parseiru ne’ebé bele halo serbisu hamutuk tuir akordu no prinsípiu ne’ebé iha ona. Ami sente buat hotu la’o di’ak durante saudozu La Sama nian, maibé agora mosu ona postura polítika foun ho lideransa PD nian foun", dehan.

Babo dehan katak fó vota a favor ba orsamentu, hafoin vetu hosi prezidente, tanba “sei simu ninia konsekuénsia polítika karik lahalo”, liu hosi mensajen ladun di’ak ne’ebé laapoia prinsípiu ba estabilidade governativa.

"Ida ne’enormál no halo parte ba iha prosesu demokrátiku. Iha nasaun seluk, karik parseiru koligasaun nian ida maka larespeita prinsípiu akordu nian, maka naturalmente sei hasai hosi koligasaun", dehan.

"Ami ko’alia akordu parseiru ida ne’ebé hakarak garante estabilidade, interese Estadu nomós nasaun nian", dehan.

Polémika entre partidu sira mosu, bainhira bankada CNRT no Fretilin defende atu kria komisaun eventuál hodi investiga deklarasaun xefe Estadu Taur Matan Ruak nian ne’ebé haktuir katak prosimidade entre Xanana Gusmão ho Mari Alkatiri hodi fó de’it benefísiu ba sira-ninia família no belun.

Deputadu PD nian ida, Virgílio da Costa Hornai, kestiona proposta refere, no konsidera katak laiha justifikasaun tanba PR mos bele hetan imunidade, karik nia hakarak bá ko’alia iha Parlamentu Nasionál.
.

Xanana viola akordu koligasaun

.

Jornal Nacional Diário

Vise Prezidente Partidu Frente Mudança, Vitor da Costa hatete, akordu koligasaun entre partidu tolu (CNRT, PD no Frente Mudança,) ne’e vale to’o tinan lima, maibe maun Xanana Gusmão Prezidente CNRT maka viola uluk kedas la’os foin agora.

“Isu uluk dehan atu halo remodelasaun nian ne’e hodi pasta Primeiru Ministru fo ba Rui Maria de Araújo ne’ebe mai husi partidu Fretilin, iha ne’e automatikamente viola ona akordu koligasaun ne’e,”dehan Vitor da Costa.

Nia dehan, antes hahú V Governo konstitusional iha akordu ida entre CNRT, PD no Frente Mudança, akordo atu forma bloku koligasaun, PD (Partidu Demokratiku) foin mak deskobre.

“Akordu koligasaun entre partidu tolu ne’e vale to’o tinan lima maibe maun Xanana viola uluk kedas la’os foin. Iha momentu ne’eba ami hatete ona katak, ami iha Prezidente da Republika nia oin ami dehan atu deklara sai husi bloku koligasaun tamba maun Xanana la fiar ona, la respeita ona akordu ne’e, mas tamba Prezidente dehan keta lai, imi tenki kontribui ba estabilidade Governativa ne’e maka ami la dehan buat ida, mas ami hatene kedas iha neba. PD como nia membru sei barak iha Governu, balu Ministru, Sekertariu Estadu ne’ebe sira hanoin ba sira akordo ne’e sei iha. Ba ami laiha ona desde atu halo remodelasaun ne’e,”dehan Vise Prezidente Partidu Frente Mudança Vitor da Costa iha Tasitolu, Dili, bainhira halo tomada de pose ba esrutura Frente Mudança, Sabadu (12/03/2016).

Nia hatutan katak, atu hasai membru PD husi Governu, ne’e maka hanaran remodelasaun.

“Kestaun ba ha’u mak ne’e hasai Ministru ida tau fali Ministru seluk, ida ne’e mak naran remodelasaun? Entaun tuir lei se mak halo remodelasaun, Primeiru Ministru. Mas surat n’ebe PD simu mai husi Sekertariu Jeral CNRT, kompetensia Primeiru Ministru iha ne’ebe? Se mak sefia Governu, nia mak iha kompetensia hasai Ministru tau Ministru ida,”dehan nia.

Nia hatutan, iha eleisaun mai konserteza partidu bo’ot rua, CNRT ho FRETILIN ne’ebe agora ukun hamutuk, sira hakarak hamutuk nafatin atu ukun iha periodu oin mai. “Hasai PD agora hela partidu rua ne’e deit. Ho ida ne’e hatudu katak partidu rua ne’e lakohi ema seluk. Se sira ba oin mai partidu balun sei mosu tan, sei sai obstakulu ba sira entaun diak liu CNRT ho FRETILIN hahú hanoin hametin sira nia relasaun diak liu,”dehan Vitor.

Nia hatutan, ho Mudança ne’e sei fo impaktu liu-liu hamate demokrasia. Tuir regras demokratiku ida ukun, ida tenki hela ba opozisaun, agora se mak hela opozisaun, partido bo’ot rua ukun hamutuk laiha opozisaun, Frente Mudança ho kadeira rua halo opozisaun oinsa? hakilar mos ema la rona.

Husu kona ba iha posibilidade Frente Mudança ho PD halo koligasaun hamutuk, Vitor da Costa hatete, ne’e seidauk iha hanoin.

“Maibe kona ba hasai PD ou hasai ami, ne’e laiha liafuan dehan katak bloku de koligasaun fahe malu ona. Ida ne’e la iha, hakerek iha akordu ne’e vale to’o tinan lima, agora hasai konforme hakarak bloku koligasaun ne’e hakerek hela mas la konsidera ba FRETILIN ne’ebe laiha akordu koligasaun ba fali. Ne’ebe konfuzaun. Bo’ot sira hatudu exemplu ba ita jerasaun foun, ne’ebe ha’u mos admira bloku koligasaun la konsidera mas hasai nonok-nonok deit, ita lahatene remodelasaun kompetensia Primeiru Ministru Rui Maria de Araújo ka lae,”dehan nia.Nes
.

Timor não tem oposição, o resultado é o esbanjar de recursos em nome do desenvolvimento que não acontece

.

Alexandre Guterres

Segundo a Lusa, “O Tribunal de Recurso timorense declarou a constitucionalidade do artigo do Orçamento do Estado do país que cria o Fundo das Infraestruturas e que tinha sido questionado num pedido de fiscalização abstrata pelo Presidente da República, Taur Matan Ruak”.

Temos de separar as coisas, não podemos meter tudo no mesmo saco. O que o Presidente questionou foi mais a oportunidade e a natureza do fundo, que é uma opção política do governo, legítima porque está mandatado pelo povo para isso.

Este tipo de fundos são antes de tudo instrumentos de governação, mas no passado já tivemos decisões sobre a constitucionalidade de outros fundos em que os tribunais decidiram pela inconstitucionalidade, mas nessa altura a competência técnica dos tribunais era outra, pelo menos em teoria...

Mas mesmo tendo em conta as decisões dos tribunais, o Xanana sempre fez o que quis! Todos os relatórios do tribunal da relação e agora da câmara de contas apontam graves problemas com a execução destes fundos, e ninguém se preocupa com isso! Para que existe um Parlamento em Timor? Eles não lêm os relatórios? Nem as auditorias? Os documentos estão todos publicados, mas aquele tarabando que existe onde devia estar o Parlamento, são todos iletrados!

Agora outro aspecto tem de ser considerado, que é a conjuntura geral da governação timorense, o que em inglês se define por “good governance”.

E foi isso que o Taur Matan Ruak questionou, e essa discussão é política e não jurídica, não cabe aos tribunais apreciar essas decisões. Aliás até foi nesse sentido que o tribunal decidiu em relação a decisão do PR quanto ao Lere.

Não há, com excepção de TMR, quem questione essa decisão no âmbito político, económico e social, quanto à necessidade e impacto em termos de "good governance".

Quem beneficia com isso? O Povo? Claro que não, nestes anos todos só foi beneficiado um pequeno grupo, uma elite de corruptos sanguessugas!

A educação, a saúde, o desenvolvimento sustentado e abrangente de forma a combater a exclusão não está como nunca esteve em qualquer orçamento anual do governo.

Como em Timor não há oposição, o resultado é invariavelmente o  esbanjar de recursos em nome do desenvolvimento que não acontece.

Hoje o Maun Boot acorda e decide refugiar-se com umas garrafas de uísque na sua quinta com umas meninas a repensar a estratégia de desenvolvimento de Timor, e depois aparecem esses projectos de má qualidade que só enchem os bolsos de sanguessugas.

E assim vai o país, ao som dos interesses mesquinhos de um déspota, corrupto, mau e vingativo, que faz questão de manter e cultivar essa sua forma de estar que atemoriza tudo e todos!
.

Tribunál fó razaun ba Governu kona-ba Osan Infraestrutura ne’ebé Prezidente kestiona

.

Sapo.pt ho Lusa

Tribunál Rekursu, fó sai konstitusionalidade kona-ba artigu Orsamentu Estadu nian ne’ebé kria Fundu Infraestrutura no ne’ebé kestiona ba iha pedidu fiskalizasaun abstrata hosi Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak.

Xefe Estadu Timor-Leste, Taur Maran Ruak, husu ona fiskalizasaun abstrata konstitusionalidade hosi Orsamentu Estadu, hanesan dokumentu ne’ebé nia veto iha finál tinan 2015, hodi hetan hikas aprovasaun, ho unanimidade hosi Parlamentu Nasionál.

Hosi aspetu orsamentu nian ne’ebé Prezidente kestiona tama ba iha artigu 11, ne’ebé kria Fundu Insfraestrutura (FI) foun, hanesan fundu autónomu ho personalidade jurídika rasik, autonomia administrativa, patrimoniál no finanseira.

Koletivu juiz ne’ebé konstitui hosi Maria Natércia Gusmão, Deolindo dos Santos ho Jacinta Correia da Costa konsidera katak artigu refere laviola prinsípiu Estadu Direitu, rezerva lejsilativa absoluta hosi Governu, regra espesifikasaun ka prinsípiu separasaun poder.

Akórdaun hosi tribunál konsidera mos katak laiha violasaun lejislasaun kona-ba rekizitu hosi kriasaun fundu autónomu no ba iha prinsípiu espesifikasaun no publisidade.

Iha ninia espozisaun no pedidu fiskalizasaun, Prezidente Repúblika konsidera katak lahanesan, tanba Governu hakarak hetan benefísiu hosi regra administrasaun indireta Governu nian “atu kontrola ba ninia ezekusaun”, liu hosi Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku.

Iha tempu hanesan, xefe Estadu mos subliña liu tan katak fundu ne’e labele fó benefísiu ba rejime fundu autónomu, tanba tuir lei, fundu refere iha ninia reseita rasik.

Hanesan resposta, Governu haktuir katak ida ne’e hanesan desizaun ne’ebé nia maka tenke foti no autonimizasaun hosi FI “importante hodi halo ezekusaun ba Programa Governu”.

Governu hatutan liu tan katak, foti desizaun ba autonomizasaun hosi fundu, atu hoi hetan “flesibilidade jestaun bot, ba iha dezafiu ne’ebé iha”, asegura finansiamentu ba iha projetu plurianuál liu hosi kontrolu parlamentu nomós Kámara Kontas.

Fó hatene kona-ba kazu ne’e, primeiru ministru Rui Maria de Araújo, halo sitasaun ba xefe Estadu ninia deklarasaun ne’ebé fó sai iha livru biográfiku ida ne’ebé konsidera katak “bainhira lainveste ba iha infraestrutura no área estratéjika seluk, maka naturalmente sei lafasil atu absorve maun-de-obra”.

Iha desizaun ne’eb’e foti, tribunál hatutan tan katak regulamentasaun fundu nian husik ba Governu no bainhira aprova ona diploma ne’ebé regulamenta maka foin bele determina “karik nune’e ka lae, hetan finansiamentu mos hosi reseita rasik”.

Maski halo ona transferénsia osan ba finansiamentu fundu ne’e, maibé “labele dehan katak la’os mai hosi reseita rasik”, ka tenke halo separasaun katak regulamentasaun tuir mai “sei ajuda alkansa objetivu transferénsia nian ba iha jestaun hosi bens públiku”, dehan tribunál.

SAPO TL ho Lusa
.

sábado, 12 de março de 2016

Maior partido timorense afasta Partido Democrático (PD) da coligação do Governo

.

Díli, 12 mar (Lusa) - O maior partido timorense, o Congresso Nacional de Reconstrução Timorense (CNRT) informou o Partido Democrático (PD) - terceira força política - de que o afastou da coligação que apoia o Governo até 2017 e onde permanece apenas a Frente Mudança.

A decisão, comunicada por carta à direção do PD, e que vai ser debatida este fim-de-semana por este partido, poderá ter consequências imediatas na composição do executivo, onde há pelo menos cinco membros que pertencem a esta formação política.

É o caso do ministro Coordenador dos Assuntos Sociais e ministro da Educação, Antonio da Conceição, do ministro das Obras Públicas, Transportes e Telecomunicações, Gastão de Sousa e do ministro do Comércio, Industria e Ambiente, Constâncio Pinto.

Igualmente militantes do PD são o vice-ministro do Comércio, Nuno Pereira, e o secretário de Estado da Administração Estatal, Samuel Mendonça.

Recorde-se que desde as eleições de 2012 o Governo timorense era apoiado por uma coligação de três das quatro forças parlamentares, CNRT, PD e FM, com a Fretilin (segundo maior partido) a apoiar as linhas gerais da ação governativa, incluindo programa do Governo e orçamento.

Esse Bloco da Coligação, desde 2012, seguiu-se a uma Aliança de Maioria Parlamentar (AMP) que apoiou o Governo entre 2007 e 2012.

Dionísio Babo, secretário-geral do CNRT, justifica em carta remetida à direção do PD, a que a Lusa teve acesso, que a relação entre os dois partidos se deteriorou desde a morte do antigo presidente do PD, Fernando La Sama de Araújo.

Babo, que é também ministro de Estado, Coordenador dos Assuntos da Administração do Estado e da Justiça e ministro da Administração Estatal, argumenta que os novos dirigentes não têm respeitado o "compromisso" de La Sama com o CNRT, questionando declarações e posturas do PD, nomeadamente nos debates orçamentais e depois do veto do Presidente da República ao texto orçamental.

Posições, sublinha a carta, que "não defendem o espirito ou o interesse da coligação, uma situação que se agravou, sustenta, desde o polémico discurso que o chefe de Estado proferiu no Parlamento, no final de fevereiro, marcado por críticas aos dirigentes do CNRT, Xanana Gusmão, e da Fretilin, Mari Alkatiri.

Explica que a situação foi analisada a reunião da Comissão Política Nacional (CPN) do CNRT que considerou que o PD "deixou de obedecer ao compromisso alcançado no âmbito do Bloco da Coligação.

Uma das últimas polémicas entre os partidos ocorreu depois das bancadas do CNRT e da Fretilin terem defendido a criação de uma comissão eventual para investigar as declarações do chefe de Estado, Taur Matan Ruak que, entre outros aspetos, disse que a atual proximidade entre Xanana Gusmão e Mari Alkatiri só serviu para dar benefícios a familiares e amigos.

Um deputado do PD, Virgílio da Costa Hornai, questionou essa proposta, considerando que não se justificava porque além de o PR gozar de imunidade pode, sempre que o pretender, falar no Parlamento Nacional.

Instado a comentar a decisão, um dirigente do PD disse à Lusa que o assunto vai ser debatido este fim-de-semana pelo partido, rejeitando porém as críticas do CNRT, sublinhando que "uma coligação não significa que todos têm que dizer o mesmo".

"Cada um tem a sua posição e pode apresenta-la. Mas, no fundamental, sempre que foi requerido um voto, para o programa ou o orçamento, nós viabilizámos. Sempre fizemos isso", disse o dirigente.

"Consideramos absolutamente infundamentadas estas acusações", disse.

Ainda que este aspeto não tenha sido referido na carta do CNRT, dirigentes deste partido ouvidos pela Lusa admitem que há algum descontentamento pelo que consideram ser a proximidade e entre o PD e o Presidente da República e em particular o Partido de Libertação Popular (PLP), força política que poderá apoiar uma eventual candidatura de Taur Matan Ruak nas eleições legislativas.

Uma acusação rejeitada pelo dirigente do PD, que garante que "nunca houve qualquer contacto entre o PD e o PLP" e que a relação com o chefe de Estado é institucional e ocorre igualmente com as demais bancadas.

"A nossa posição no parlamento não foi de defesa do Presidente. Apenas dissemos que o que ocorre atualmente é um problema que envolve dois veteranos da luta e tem que ser resolvido pela vida do diálogo", disse.

"Estamos a ser afastados por outro motivo. Apenas porque não defendemos o presidente do CNRT", argumentou.

ASP // SO

Lusa/Fim
,

E Timor civil society on skid row: President

.

Paul Cleary, Senior writer, Sydney- The Australian

East Timor’s slide towards autocracy is being hastened by new Prime Minister Rui de Araujo.

Despite coming into the job as an apparent cleanskin, Dr de ­Araujo seems to be exploiting the country’s draconian media laws with a defamation action that could send a journalist to jail.

Dr Aruajo is suing over an article in the Timor Post by Raimondos Oki who reported on the awarding of an $18 million contract to install computers at the 20,000sq m Finance Ministry.

Should Dr de Araujo succeed, the action will focus attention on the winding back of democracy in East Timor. Former prime minister Xanana Gusmao introduced a press council that controls who can work as a journalist, while the penal code makes defamation a criminal offence.

The benefits accruing to a small elite connected to senior politicians, and massive spending on dubious projects, have put the government and President Taur Matan Ruak on a collision course.

Mr Ruak is associated with the newly formed Peoples Liberation Party that plans to challenge the cosy government of national unity created by Mr Gusmao, who last year appointed Dr de Araujo as Prime Minister even though he was a minister in the former Fretilin party. He also put the former Fretilin prime minister Mari ­Alkatiri in charge of special economic zones, a role that involves massive spending. Mr Gusmao remains a cabinet minister.

In a fiery address to parliament late last month, Mr Ruak effectively described East Timor as an autocracy that serves the wealthy elite, where political unity was used for “power and privilege” and regretfully “family and friends of brother Xanana and brother Mari have benefited both from state contracts”.

“The State of Timor-Leste is far too centralised. It centralises skills, power and privilege. It ­excessively squanders resources. It creates first-class citizens and second-class citizens,” he said.

Mr Rauk has been alarmed by the planning for more costly and grander white elephants, while spending on health and education has been cut.

On the south coast, the government has budgeted about $US1.6 billion ($A2.14bn) for oil infrastructure, even though it is almost ­impossible to build a pipeline from the Timor Sea in depths of 2500m.

Other fiscal black holes are the state oil company Timor GAP and a special economic zone in the Oecusse enclave, in the north, which has a budget of $200m for this year alone. The Oecusse project is of sentimental value because it is where the Portuguese landed in the early 1500s. Mr Ruak ridiculed the plan to build an international airport in a place with a population of 65,000.

PLP’s support comes from Timorese who grew up during the Indonesian occupation. Some were even educated in Indonesia and unlike the Gusmao generation, they are less enamoured with East Timor’s ­association with Portugal and the Portuguese language.

For example PLP interim ­president Aderito de Jesus Soares is a lawyer who helped write the nascent nation’s constitution and more recently served as the head of the Commission Against Corruption. He is now completing a doctorate at the Australian National University.

The line-up so far includes ­Demetrio Amaral, who founded the environmental group Haburus and has been awarded the Goldman award (known as the Green Nobel), and Jose Belo, a former resistance fighter turned newspaper editor.

PLP’s views on education and Indonesia set it well apart from the prevailing consensus. Mr Soares, who studied in Indonesia, says Bahasa Indonesia should be taught in schools, along with ­English and Portuguese.

“It has to be taught in the school as an option. Junior and senior high school should teach Bahasa Indonesia. How many families can afford to send kids to Brazil or Portugal, or Australia? But many can afford to send their kids to Indonesia,” he says.

East Timor’s worrying trajectory does not seem to concern the Australian advisers who are close to the government.

Former Victorian Premier Steve Bracks, who has served as a special adviser to the prime minister since 2007, said he had never criticised the projects ­condemned by Mr Ruak. “The government of Timor-Leste is entitled to determine its own priorities,” he said.

He declined to comment on the media law and the criminal penalties for defamation.
.

sexta-feira, 11 de março de 2016

KAK Investiga Veneranda Lemos Oras 5

.

Suara Timor Lorosae - 11 de março de 2016

DILI – Komisaun Anti Korupsaun (KAK) investiga Eis Sekretariu Estadu Promosaun Seitor Privadu atual Sekretariu Estadu Apoiu Sosiu Ekonomia Mulher, Veneranda Lemos, durante oras 5 nia laran hahu husi tuku 09:00 too tuku 01:00.

Investigasaun neebe KAK halo ba Veneranda nee iha edifisu KAK Farol Kinta (10/03/2016). Remata investigasaun husi KAK, Sekretariu Estadu Apoiu Sosiu Ekonomia Mulher Veneranda lakohi fo komentariu klean, konaba ninia prejensa durante oras 5 nia laran ba iha jornalista sira hotu neebe mak hein atu halo intervista.

Hau mai iha nee buat prosesu normal, ita bot sira hatene ona kuandu mai iha KAK nee tanba kazu saida mais pronto hau laiha komentariu tanba hau hamlaha ona,” hatete Veneranda Lemos.
Nia hatutan oras nee nia rasik laiha komentariu konaba nia prejensa iha edifisu KAK, maibe husik prosesu lao tuir nia dalan no depois mak hare deit.

Iha fatin hanesan wainhira jornalista tenta atu konfirma prejensa Sekretariu Estadu Apoiu Sosiu Ekonomia Mulher, Veneranda Lemos, ba Komisariu Komisaun Anti Korupsaun, Aderito Tilman maibe komisariu KAK nee mos lakohi fo nia komentariu klean.

Tuir informasaun neebe mak STL hetan husi fontes importante balu neebe servisu iha KAK katak prejensa Veneranda Lemos relasiona ho kazu balu neebe mak deskonfia Sekretariu Estadu Apoiu Sosiu Ekonomia Mulher komete iha tinan hirak liu ba, wainhira sei asumi kargu hanesan Sekretariu Estadu Promosaun Seitor Privadu iha Kintu Governu Konstitusional nia laran, neebe mak lidera husi Eis Primeiru Ministru Xanana Gusmao. Thomas Sanches
.

quinta-feira, 10 de março de 2016

INKERITU BA DEKLARASAUN PR HEIN DISKUTE IHA PLENARIA

.

Jornal Nacional Diário - 10 de março de 2016

Bankada Parlamentar CNRT sei forma komisaun enkeritu atu investiga deklarasaun Prezidente Republika (PR), Taur Matan Ruak nian, ne’ebe mak foin lalais hato’o iha plenaria, hodi insulta lider masimu Partidu CNRT, Kayrala Xanana Gusmão no Mari Alkatiri.

Maibe, komisaun inkerito ne’e seidauk forma ka realiza, tanba sei diskute hamutuk ho bankada seluk iha sesaun Plenaria.

Membru bankada CNRT, Duarte Nunes informa katak, kona ba atu forma komisaun enkerito ba deklarasaun Prezidente Republika ne’e hanesan mensagem partidu nian.

“Ami nudar deputado iha bankada ami sei koalia oinsa maka atu tau iha plenaria hodi hare tok se hetan apoiu husi bankada sira seluk maka bele avansa inkeritu ne’e,” dehan deputado bankada CNRT, Duarte Nunes ba Jornalista sira iha uma fukun Parlamentu Nasional, Kuarta (09/03/2016).

Bainhira husu kona ba deklarasaun Prezidente Republika nian ne’e bankada CNRT konsidera hanesan krime ida, ne’ebe husu atu inkeritu, deputado Duarte dehan, se karik krime labele foti, tanba prezidente iha uminidade.

“Se karik krime, ami labele foti, tanba prezidente iha nia imunidade, nia hanesan orgaun soberanu ida, ami hakarak halo inkeritu para hare nia verasidade ne’e to’o iha ne’ebe? Para hare tok se mak sala lori ba tribunal, se la sala tenke hamos naran, tenke hatudu klaru para ema labele hanoin deit prezidente koalia ne’e los, tanbe ne’e politika, politika ne’e ita bele koalia deit, ne’ebe tanba politika ne’e hafoer naran hatun dignidade ne’ebe ami buka atu investiga,” dehan Duarte.

Maske informasaun espalha ona katak partidu atu forma komisaun inkeritu ida, maibe seidauk la’o no konsidera hanesan opiniaun ida, maibe formalmente seidauk.

“Ami seidauk forma, ne’e hanesan opiniaun husi partidu, kontinuasaun ne’e mai iha plenaria,” dehan nia.

Entretantu, husi bankada Partidu Demokratiku (PD) lakohi atu forma komisaun enkeritu. mia
.

UPF baku komunidade to’o dolar

.

Jornal Nacional Diário - 10 de março de 2016

Membru Polisia Unidade Frenteira (UPF) iha Oecisse, foin lalais ne’e, baku komunidade ida to’o dolar didiak, tanba deit komunidade ne’e lori masin midar karon ida ba fa’an iha Timor Osidental.

Atuasaun membru UPF nian ne’e halo membru Parlamentu Nasional (PN) husi Bankada Frenti-Mudança, Jorge da Conçeição Teme ladun kontenti, tanba ne’e, Tersa (8/3/2016), nia levanta iha plenaria PN.

Jorge Teme mensiona katak, nia neon susar tebes ho atetude membru UPF nian ne’e, tanba iha parte balu membru polisia balun ho inisial ET hatama kareta kamoineta rua ho pick-up ida, mas polisia maluk sira iha Fronteira Oecusse nunka foti medidas.

Nia hatutan kuandu povu halo transisaun ekonomi nebe dala ruma ladun tuir regras mais baku dolar didiak, karik sira hakarak mantein lei no ordem atu aplika lei sira mos tenki hatudu sira nia disiplina

“Hau sedauk berifika lolos, kareta ne’e tama tuir posedura ka lae, maibe ida ne’e relatori mai husi povu iha fronteira                 Napan tama kameoneta rua ho pick-up,” informa Jorge Teme.

Relasiona ho hahalok husi membru UPF, komisaun B Parlamentu Nasional nebe trata asuntu defesa, siguransa, nogosiu estranzerus Deputadu Cesar Valente hateten, foin lalais, Komisaun Ba ba halo fiskalizasaun iha fronteira, ne’ebe situasuan fronteira sempre infrenta atiuvidades ilegal.

“ Polisia sira mos rekoñese difisil oituan para sira halo atuasaun ida hasoru komunidade sira nebe mak liu liu sira hola nesesidade baziku,” hateten Cesar Valente.

Nia hatutan kazu Polisia halo agresaun fisiku hasoru komunidade sira sempre akontese bei-beik, maibe wainhira iha provas investigasuan katak, polisia baku komunidade to’o dolar tanba deit masin midar kilo ida ka rua, tenke investiga halo kle’an.

“Tan deit masin midar Polisia hodi halo ida ne’e hau hanoin Komando Jeral tenki hare medidas ida nebe mak tuir lei,” hatetne Cesar Valente. Nes
.

quarta-feira, 9 de março de 2016

Tilman: Desizaun TR Definitivu Governu Nonok

.

Suara Timor Lorosae - 09 de março de 2016

DILI- Tribunal Recursu (TR) foti ona dezisaun, haruka fila karta Rekursu governu nia kontra Prezidente Republika (PR) Taur Matan Ruak, konaba ezonerasaun, nee dezisaun definitivu,diak liu governu nonok.

Lia hirak nee hatoo husi Jurista Manuel Tilman, ba STL iha nia knar fatin, Pantai Kelapa, Dili, Kuarta (09/03/2016).

Desizaun Tribunal Recursu nee definitivu, katak la iha tan ba leten, ita la iha Supremu Tribunal Justica, hau rona kois fali dehan katak Primeiru Ministru lori fali tan ba Tribunal Recursu, lori ba Tribunal Recursu ida neebe, Indonesia nia ka, Australia nia ka ou ONU nia, nee la iha, ida nee kostitusaun Timor nia masimu maka Tribunal Recursu, deside ona nee difinitivu, la iha tan rekursu neduni governu nonok hein,” hateten Tilman.

Nia hatutan Governu tenki obdese ba desizaun Tribunal, governu la bele tan ona lori ba Tribunal, buat nee hotu ona iha Prezidente nia liman, neduni koandu situasaun siguru ona, la iha tan buat ida, rai nee la naben, tamba forsa armadas disiplinar e organizadu, nee Prezidente bele haruka publika, depois Parlamentu hakarak haruka fali ba Tribunal, nee direitu sira nia.

Iha parte seluk Direitur Luta Hamutuk Mericio Akara hateten Probelma ba ezonersaun nee la bele husik naruk ba bebeik, maibe iha obsaun ruak hodi buka rezolve. Joao Anibal
.

PN APROVA VIZITA PR TAUR HO ABSTENSAUN 36

.

Jornal Nacional Diário - 09 de fevereiro de 2016

Parlamentu Nasional (PN), Tersa (8/3/2016), aprova ona vizita Estadu Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak nian ba Japaun.

Liu husi sesaun plenaria aprovasaun, membru PN nain 12 fo votus a favor, nain 36 abstensaun no kontra zero.

PR Taur Matan Ruak sei ba Japaun hahu loron 12 too 16 iha fulan Marsu nee nia laran, atu aprofunda liu tan kooperasaun bilateral entre povu no nasaun rai rua ne’e.

Vise Presidente Parlamentu Nasional, Adriano do Nascimento, hatete PR Taur atu ba ou laba ida ne’e lei hatete dehan tenki maioria mak ba ou votus hanesan ne’e la ba ne’ebe ohin abstensaun ne’e lasura entaun votus a favor 12 admiti no legaliza ona vizita PR nian.

Nia hatutan Presidente da Republika ne’e hanesan Xefi Estado simblo nasaun nian, se Presidente la ba ema bele dehan nasaun ne’e la hakmatek, maibe ho Xefi Estadu ba ne’e iha problema mas mai mak rezolve.

Iha fatin hanesan Presidente bankada CNRT Natalino dos Santos hatete abstensaun 36 ne’e tamba desizaun deputadus sira nian ne’e ho konsiensia.

“Depende se mak vota a favor, vota kontra mais ohin ita bo’ot sira hare abstensaun ne’e direitus deputadu ida – ida nian atu foti desizaun, vota abstensaun 36,” hateten Deputadu Natalino dos Santos.

Husi sorin seluk, Ministru Negosio Estranjeiro no Koperasaun (MNEK), Hernani Coelho, informa katak, preparasaun ba vizita Xefi Estado nian ne’e ba Japaun ne’e prontu ona.

“Kona ba vizita ofesial Prezidente Republika nian ba iha Japaun, oras ne’e dadauk preparasaun hotu ona, ita hein deit katak iha loron rua tolu nia laran ne’e bele finaliza atu nune’e Prezidente bele desloka ona,” informa Hernani Coelho hafoin hasoru malu ho Prezidente Republika, Taur Matan Ruak ia Palacio Presidensial.

Iha hasoru malu ho Xefi Estado ne’e, Hernani hato’o mos programa ne’ebe mak atu hala’o durante vizita, koalia mos oitoan kona ba topiku sira ne’ebe prezidente sei foti nune’e mos Japaun. nes/mia
.