terça-feira, 19 de agosto de 2014

PR timorense considera veteranos como fonte de inspiração para as novas gerações

.

Díli, 19 ago (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste, Taur Matan Ruak, afirmou, em comunicado divulgado hoje à imprensa, que os antigos combatentes são uma fonte de inspiração para as novas gerações por ter contribuído para o desenvolvimento do país.

"Todos os países honram os veteranos pelo seu contributo para o desenvolvimento e prosperidade do país e são ainda uma fonte de inspiração para as novas gerações, tendo sacrificado os seus interesses em favor dos interesses dos outros em muitas ocasiões", disse o chefe de Estado timorense.

Taur Matan Ruak falava durante um encontro com um grupo de veteranos da Austrália e de Timor-Leste.
.
Os veteranos australianos encontram-se Díli para participar no 39º aniversário das Falintil - Forças de Defesa de Timor-Leste, que se celebra quarta-feira com cerimónias em Díli e em Oecussi.

No encontro, Taur Matan Ruak pediu à delegação de veteranos australianos para partilharem o seu "conhecimento, experiência e sabedoria" com os veteranos timorenses para que consigam organizar-se e trabalhar em colaboração com o governo timorense a favor do povo.

"Os veteranos têm de aprender a adaptar-se e a integrar-se melhor na sociedade apesar dos desafios", salientou o chefe de Estado timorense.

O presidente dos veteranos da Austrália, Don Rowe, agradeceu o apoio dado pelos timorenses aos australianos durante a II Guerra Mundial.

MSE // PJA

Lusa/Fim
.

Novembru, TDD Julga Ministra Pires

.

Jornal Independente - 19 Agostu 2014

Díli - Tribunál Distrital de Díli (TDD), oras ne'e marka ona orariu atu halo julgamentu ba kazu Ministra Finansas (MF), Emilia Pires iha loron 27 fulan Novembru tinan ne'e.

 Ofisiál Justisa iha Tribunál Distritu Díli, ne'ebé lakohi publika nia naran hatete. oras ne'e juis ne'ebé kaer prosesu kazu arguida Emilia Pires atuál Ministra Finansa deside ona loron 27 fulan Novembru tinan ne'e hodi halo julgamentu.

"TDD liu husi juis ne'ebé kaer prosesu ne'e tau ona ajenda iha loron 27 fulan Novembru atu halo primeiru julgamentu ba arguida Emilia Pires," hateten Ofisial Justisa iha Tribunal Distrital Dili ba jornalista sira iha Tribunál, horseik.

Arguida Emilia Pires, deskonfia komete krime de Não Partisipasaun Ekonomiku, ne'ebé regula iha 299 Kodigu Penal Timor-Leste.

"Krime Não Partisipasaun Ekonomiku," hateten Ofisial Justisa ne'e.

Entretantu Juis Administrador Distritu Dili (TDD) Duarte Tilman, hateten, Tribunál Distritál Díli, (TDD), iha loron Tersa (29/7) ne'e simu ona prosesu akuzasaun husi Ministériu Públiku (MP) hasoru Emília Pires atuál Ministra Finansas ho Madalena Hanjam, eis Vise Ministru Saúde.

"Mai too iha Tribunál horseik ha'u verifika ona iha ha'u nia Sekretaria Judisial haree dehan rejistadu ona iha TDD, ho arguida na'in rua, Emilia Pires ho Madalena Hanjam konstituidu arguida iha ona akuzasaun kontra sira na'in rua, Tuir marsa prosesual ne'e rejistadu iha Tribunál ba iha sesaun krime ho numeru prosesu jeráç ne'e iha ona 12/20012," hateten juis Administradór TDD, Duarte Tilman ba jornalista sira, horseik.

"Agora ne'e ita hein deit orsida halo distribuisaub prosesu ne'e monu oha juiz se, kona ba kontuidu husi akuzasaun akuza ho krime said juiz Administradór la hatene, so juiz de prosesu mak hatene kazu ne'e," dehan Duarte Tilman.

Maibé tuir informasaun ne'ebé nia rona katak, arguidu sira la'os prezu. Maibé sira hetan Termu Identidade Residensia (TIR) de'it.
.

Tribunál Rekursu:Lei KomSos Inkonstitusional - TLPU Konsidera Moe Boot ba PN

.

Jornal Independente - 19 Agostu 2014

Díli-Tribunál Rekursu (TR) konsidera artigu balun iha lei Komunikasaun Sosial (KomSos) ne'ebé Parlamentu Nasionál ne'e aproba inkonstitusional, tanba fó duni limitasaun ba atividade jornalista.


Tuir Prezidente Tribunál Rekursu, Guilherme da Silva hatete, Prezidente Repúblika duvida ba artigu haat (4), mak artigu 20, 24, 40 no 44, maibé hafoin tribunál Rekursu halo analiza, iha artigo tolu de'it mak kontradis ho konstituisaun.

Artigu tolu ne'ebé mak inkonstitusional hanesan artigu 20, ko'alia kona ba Konstitui Deveres ba Jornalista husi alinea a too alinea g, artigu 24 ne'ebé ko'alia kona ba Kapital Estranjeiru no artigu 40 mós ko'alia kona ba Kontra Ordenasaun.

Husi rejultadu analiza ne'e, Tribunál Rekursu mós hatoo ona karta notifikasaun ba Parlamento Nasionál no Prokurador Jerál ho prazu loron 10 hahú iha loron 10 fulan'Agosto liu ba.

Maibé karta notifikasaun ne'e, tuir Prezidente TR ne'e dehan, Prokuradór Jerál mak responde tiha ona no Parlamentu Nasionál laiha resposta.

Maski nune'e, Tribunal Rekursu kontinua desidi, hodi haree tuir rekerimentu husi Prezidente Repúblika ne'ebé kestiona ou duvida kona ba artigu balun iha lei KomSos ne'e.

Antes ne'e, Prezidente Repúblika fó loron 25 ba Tribunál Rekursu estuda lei neºe.

Iha parte seluk, Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak hatete, ezatamente Tribunál Rekursu konsidera artigu balu iha lei KomSos ne'e inkonstitusional.

"Imi hatene ke Prezidente da Repúblika haruka ba iha Tribunal Rekursu agora ita hotu hein ida ne'ebé mak sira deside ida mak ita kumpri, ezatamente pelu faktu sira (Tribunal Rekursu) iha duvidas, " dehan PR Taur, bainhira halo vizita ba Grato, Sub Distritu Same, Distritu Manufahi, Sabadu.

Maibé, PR dehan, Lei KomSos seidauk bele identifika no dehan inkonstitusional tanba Tribunál seu analiza no seidauk aprejenta ba nia (Prezidente) hodi deside.

"Purqe ita labele dehan inkonstitusionál kuandu la'os konstitusionalista tanba ne'e mak haruka ba iha Tribunál Rekursu para sira halo analiza no desijaun, ne'ebé mak sira fó sai ida ne'e mak la'os konstitusinál," dehan Taur.

Entretanto, Prezidente Timor-Leste Press Union (TLPU) José Antonio Belo konsidera lei ne'ebé kontradis ho konstituisaun ne'e fó moe boot ba Parlamentu Nasionál ne'ebé antes ne'e konsidera lei KomSos ne'ebé sira produs si'ak liu iha ASEAN no iha mundu.

Hanesan Prezidente Press Union senti moe, senti triste ho membru Governu iha V Konstitusionál ho Parlamentu Nasionál nu'udar lei na'in sira aprova lei inkonstitusionál ida hodi kontra fila-fali Konstituisaun Repúblika.

Tan ne'e nia apresia servisu jornalista nasionál no internasional inklui sosiedade sivil sira hodi foti kestaun ba lei ne'e.

"To'o ikus ita hatene katak artigu balun husi lei ida ne'e konfronta duni hanesan uluk ida hatete kedas konfronta duni ho konstiruisaun republika, lei oan viola lei inan ne'ebé produs husi Governu no Parlamentu Nasionál," dehan Belo.

Nia dehan, iha artigu 20 no 40 ko'alia kona ba deveres jornalista ninian. Tuir nia katak, artigu ida ne'e hamate ona artigu sira seluk kona ba penalidade.

Tuir nia dehan, kuandu Tribunál dehan inkonstitusionál iha artigu 20 entau artigu 11 mós mate. Tanbá lei ne'e hanesan korenti. Kuandu artigu deveres ne'e mak inkonstitusionál entaun sira seluk mós kona.

"Iha momentu ne'ebá ami husi Timor-Leste Press Union hato'o preokupasaun ba PN Komissaun A mais komissaun A lakohi rona.Depois ami hodi membru 115 jornalista ne'ebé servisu loron-loron iha media TL hatoo preokupasaun ba PN. Sira la preokupa, too ikus aprova lei ne'e, hamoe TL hanesan estadu ireitu Demokratiu," dehan jornalista senior ne'e.

"Se mak hamonu rasik naran ne'e, V Governu Konstitusionál ho Parlamentu Nasonál mak hamoe rasik."
.

Lei da Comunicação Social foi chumbada pelo Tribunal de Recurso

.

Timor Hau Nian Doben - 18 de agosto de 2014

O Tribunal de Recurso chumbou alguns artigos da Lei da Comunicação Social, que foi aprovada em maio por maioria, pelo Parlamento Nacional (PN), relatou o jornal Tempo Semanal.

O Presidente do Tribunal de Recurso, Guilhermino Silva, afirmou ao referido periódico que os artigos 20.º e 40.º violam a Constituição da República de Timor-Leste e que a lei vai ser enviada ao PN pelo Presidente da República, Taur Matan Ruak,  para que se efetue uma revisão da mesma.

"Os artigos 20.º e 40.º limitam a atividade jornalística, por este motivo o tribunal declara estes artigos inconstitucionais. Consequentemente, Sua Excelência Sr. Presidente da República vai mandar de volta a lei, para o Parlamento Nacional poder fazer uma revisão", disse.

No mês passado o chefe de Estado pediu ao Tribunal de Recurso a fiscalização preventiva da constitucionalidade da lei da comunicação social, depois de ter recebido diversas petições a expressarem preocupações quanto à legalidade da lei em questão.

O proeminente jornalista timorense e diretor do jornal Tempo Semanal, José Belo, declarou que " Este resultado não é apenas para os jornalistas de Timor-Leste, é uma vitória para o país e para o povo de Timor-Leste".

Em declarações ao jornal australiano, "The Australian", Belo afirmou que "As elites que governam Timor-Leste estão preocupadas que a liberdade de expressão limite a sua capacidade de controlarem e abusarem do Fundo Petrolífero para o seu benefício pessoal com sucesso."

A lei de imprensa do país é vista como uma das mais restritivas do mundo, estipula que exista um Conselho de Imprensa que responde perante o Parlamento e este será constituído por três jornalistas seniores e dois cidadãos, escolhidos pelo Parlamento Nacional. Este organismo terá poderes para punir os jornalistas que violem a lei da comunicação social.
.

domingo, 17 de agosto de 2014

PR timorense cria prémio para comunidades que combatam a má nutrição

.
Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
Díli, 17 ago (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste, Taur Matan Ruak, criou um prémio para reconhecer o trabalho das comunidades na implementação de programas que previnem e controlem a má nutrição, anunciou hoje em comunicado a Presidência timorense.

"O prémio tem por objetivos a promoção de boas práticas nutricionais e o reconhecimento das comunidades que revelam iniciativa no desenvolvimento e na implementação de programas que visam prevenir e controlar a desnutrição", refere o comunicado.

Segundo o comunicado, o Prémio Nutrição da Presidência da República pretende "sensibilizar e chamar a atenção das comunidades para o problema da má nutrição em Timor-Leste".

O governo de Timor-Leste lançou em julho um Plano de Ação para a Segurança Alimentar e Nutricional do país que visa acabar com a fome e má nutrição até 2030.

Segundo dados do governo timorense, 62% dos agricultores timorenses passam pelo menos um mês por ano sem alimentos produzidos por si disponíveis para consumo.

Indicadores de taxa de prevalência de má nutrição do Plano de Ação para a Segurança Alimentar e Nutricional de Timor-Leste mostram que 50,2% das crianças com menos de cinco anos têm estatura baixa e que 37,7% têm peso insuficiente.

Os números revelam também que 62,5% das crianças com menos de cinco anos sofrem de anemia e que 46% têm falta de vitamina A.

Segundo a Presidência timorense, as iniciativas relacionadas com o Prémio de Nutrição vão ser financiadas pela cooperação australiana.
 
MSE // PJA

Lusa/Fim
.

sábado, 16 de agosto de 2014

Pessoal Saúde La Rende Kontra MS

.

Timor Post - 16 Agostu 2014

Díli - Pessoal Saúde sei la rende ezije nia direitu bainhira laiha solusaun, maka sei kontinua organiza-án hodi halo asaun protesta hasoru Ministériu Saúde (MS) tanbá problema prátika nepotismu no diskriminasaun iha prosesu rekrutamentu.

Tuir observasaun diariu Timor Post (15/08), hahú nota mesmu toleransia de pontu maibé pessoal Saúde grupu rua sei diskute kontinuasaun ba asaun protesta bainhira laiha solusaun.

"Ami sei hein kuandu laiha rezultadu, ami kontinua hala'o protestu hasoru Ministériu Saúde," dehan pessoal Saúde ne'ebé mak lakohi publika nia naran ba Timor Post.

Maske governu deside toleransia pontu, maibé funsionariu sira ne'ebé mak halo greve kontinua konsentra hamutuk hodi debate no marka loron ba greve tuir mai.

"Planu hela atu hala'o protesta iha loron segunda mai hasoru Ministériu Saúde," oknum pessoal Saúde ne'e dehan.

Antes ne'e Ministéru Saúde,Sergio Lobo hatete pessoal sira ne'ebé mak halo protestu sobre rejimi espesiál, tuir Ministériu Saúde esplika katak rejimi jerál ba funsionáriu sira ne'ebé mak servisu iha administrasaun no rejimi espesiál ba profesional Saúde sira ne'ebé mak hanesan parteira (bidang) no profesional Saúde sira ne'ebé mak ohin looron halo atendementu hela ba pasiente. Tanba infermeiru ka doutór sira ne'ebé mak servisu kleur ona iha administrasaun sira mos laiha direitu atu hetan rejimi espesiál.

"Agora iha profesional Saúde balun hanesan doutór ka infermeiru balunne'ebé desde uluk kedas sira serbisu iha kantor ka administrasaun, sira ne'e ita konsidera katak laiha direitu simu rejimi espesiál. Agora sira hakarak tama rejimi espesiál, no agora serbisu tinan rua ona iha rejimi jerál, entaun sira tenke tuir teste konhesementu ba rejimi jerál. Sira protesta ne'e lakohi ba halo atendementu iha fasilidade Saúde, sira hakarak iha administrasaun, tanba ne'e sira hakarak ezije fali para hetan rejimi espesiál ne'e los ka lae," Ministru Lobo hatete ba jornalista sira iha Hotel ba Timor Post (14/08).

Maibé Ministru Saúde Sergio Lobo afirma katak sei hein relatoriu sei hasoru malu ho Direitor Rekursu Umanu no funsionáriu sira ne'ebé halo protestu.

"Ha'u seidauk hasoru sira no rona sira nia preokupasaun, tanba ne'e ha'u sei hein relatoriu. Maibé tuir ha'u hatene, uluk laiha rekrutamentu internu, maibé agora sira protestu sai fali públiku, buat hotu ita la'o neineik," Ministru hatete. (ido)
.

KFP Falla Komunika - Bolseirus Indonézia Deskontroladu

.

Timor Post - 16 Agostu 2014

Díli - Liña koordenasaun no komunikasaun entre adidu edukasaun Indonézia no Komusaun Funsaun Públiku (KFP) to'o oras ne'e susar tebes, tanba kada tinan governu haruka finsionáriu Públiku lubuk ida mak ba kontinua sira nia estudu iha Indonézia, maibé to'o oras ne'e adidu edukasaun Indonézia rasik seidauk hatene númeru hira mak oras ne'e estuda hela iha Indonézia.

Adidu Edukasaun Timor-Leste ba Indonezia, Agustinho Almeida Fernandes hatete, durante ne'e susar kontrola bolseiru hosi eskola iha Indonézia, tanba KFP rasik to'o oras ne'e seidauk haruka númeru lolos ba embaixada Timor-Leste iha Indonézia liu-liu ba adidu edukasaun hodi bele fasil halo kontrolu.

"Bolseiru Finsionáriu Públiku ne'ebé governu haruka ba kontinua estudu iha Indonézia barak loos, maibé KFP to'o oras ne'e seidauk iha komunikasaun ho ami. Ami laiha dadus konkretu no susar atu kontrola, tanba dadus ikus ne'ebé ami iha, hamutuk 600 resin. Maibé durante ne'e Ministeriu barak mak ba halo kooperasaun ho Universidade sira iha Indonézia no haruka Funsionáriu Públiku barak mak kontinua sira nia estudu," hatete Agustinho Almeida ba Timor Post iha Dili foin lalais.

Agostinho hatutan, kuandu Funsionáriu Públiku ruma mak ba kontinua sira nia estudu iha Indonézia, KFP tenke informa lalais ba adidu edukasaun hodi bele fasil kontrola, maibé to'o ohin loron KFP rasik la halo saida de'it.

"Hau ba tinan ida ona, maibé observa realidade bolseiru barak mak la liu hosi embaixada Indonézia no ita nia governante sira barak mak ba halo akordu ho universidade Indonézia. Maibé, lafó informasaun mai Embaixada TL ho adidu Edukasaun," konfesa Agostinhu.

Hatan ba preokupasaun ne'e, Prezidente Komisaun Funsaun Públiku (KFP), Líborio Pereira rekoñese duni seidauk informa ba adidu edukasaun tanba desde Institutu Nasionál Administrasaun Públiku (INAP) no KFP harii seidauk halo koordenasaun di'ak ho adidu edukasaun Timor-Leste nian iha Indonézia, maibé Líborio promete sei halo duni koordenasaun iha tempu oin mai, maibé lahatene bainhira, tanba Liborio rasik koalia de'it dehan sei halo. (max)
.

KPK Identifica Uma Membru Governu

.

Timor Post - 15 Agostu 2014

Díli - Komisi Pemberantas Korupsi (KPK) detekta ona membru governu balun ne'ebé halo uma iha nasaun Indonésia. Maibé KPK seidauk bele halo asaun tanba seidauk iha akordu entre KAK (Komisaun Anti Korupsaun) ho KPK.

Espesialista Edukasaun no Atendementu Públiku KPK Indonézia, Wuryono Prakoso hatete, tanba seidauk iha koperasaun entaun KPK halo intervensaun.

"Ami hosi KPK hatene membru balun halo uma luxu iha Indonézia. Maibé, ami  labele halo buat ruma tanba seidauk iha koperasaun, mais kuandu akordu koperasaun asina ona mak iha tempu besik, ami seu hala'o servisu ida ne'e," Prakoso dehan iha konferensia ne'ébé hala'o iha Business Palm Center, Hudi-Laran, Díli, Kinta (14/08).

Maibé nia dehan, depois KAK ho KPK asina ona akordu tempu besik mak KPK sei husu KAK atu aprejenta prosesu hodi halo intervensaun ba membrus governu sira ne'ebé halo uma iha Indonézia.

Prakoso hatutan, meius ne'ebé KPK sei halo, depois de asina akordu koperasaun mak sei halo prosesu hodi haruka fila koruptór sira ne'ebé halo uma iha nasaun Indonézia. Maibé, KAK tenke aprejenta mos identifikasaun lolos korruptór sira nian.

Kestaun seluk ne'ebé KPK preokupa mak to'o agora, TL seidauk iha lei anti korupsaun hodi prosesa koruptór sira tuir lei ne'ebé vigora iha nasaun TL.

Nia sujere ba Parlamentu Nasionál atu bele deskute no aprova lalais anti korupsaun. Nia dehan tan, KPK mos identifika koruptór balun ne'ebé halai ba Indonézia. Mais nia labele temi naran lolos no nia espera ho koperasaun ne'ebé trasa ona entre parte rua mak KPK sei fasilita hodi lori mai TL.

Entretantu, Komisariu Kak Aderito Pinto Tilman hatete, atu hametin relasaun di'ak entre KAK ho KPK Indonézia tenke sai pririedade primeiru nasaun rua nian iha tempu besik.

Tan ne'e KAK sei asina ho KPK iha tempu badak hodi kombate no prevene korupsaun iha area oi-oin.

"Hanesan akontese iha ita nia le'et, korupsaun akontese liu-hosi meius oi-oin. Entaun dalan ne'ebé di'ak maka ita tenke kombate iha nivel nasionál to'o nivel rejionál mak prevensaun. edukasaun no investigasaun," Tilman hatete liu hosi abertura konferensia.

Aderito hatutan, agora dadaun esforsu serbisu KAK hanesan esforsu nasionál no global. Haree ba vizaun globalizasaun fó ona benefisiu, maibe haree hosi aspektu struktura ne'ebé fasilita transaksaun negosiuno finansiamentu internasinál ba buat sira ne'ebé la fó dalan, hanesan brankeamentu kapitais no hadok-án hosi impostu.

Nia dehan tan, nasaun TL lakohi dezenvolvi ho osan fo'er, entaun di'ak liu prevene agora duque kura. Nia espera ho konferensia ne'e bele fó rezultadu signifikativu hodi ajuda nasaun TL ho RI atu kombate hahalok korupsaun.

"Hahalok sira hanesan ne'e sempre hamosu inisiativa la di'ak ba nasaun dezenvolvidu sira. Rezultadu hosi hahalok sira ne'e hamosu ki'ak barak iha nasaun sira ne'ebé riku mina," nia dehan.

Aderito dehan tan, apoiu ONG sira nian importante tebes iha faze kombate korupsaun iha nasaun TL. Nia espera, ho konferensia ne'e bele rezultadu konfrensip ba organizasaun sívil, no la-sente izola án hasoru korupsaun ne'ebé akontese iha rai laran.

Nune'e mos, Xefe delegasaun KPK, Jhonson Giating hatete, konferensia foun ne'ebé realiza entre nasaun rua hodi aprende oinsá atu bele kombate korupsaun iha ida-idak nasaun.

Nia espera konferensia ne'e TL bele foti rezultadu di'ak ruma hosi esperiensia ne'ebé KPK husik hela durante konferensia loron rua.

Oportunidade ne'e Prokuradór Jerál Repúblika, José Ximenes hato'o nia apresiasaun relasiona ba buat ne'ebé mak Komisariu KAK ho nia ekipa sira halo hosi realiza seminariu hamutuk entre KAK ho KPK durante loron rua.

Nia dehan tan, KAK TL iha adjuntu komisariu ne'ebé toma konta ba investigasaun hodi ajuda prokuradória jerál.

"Hau hakarak hatete katak atu kombate no prevene korupsaun uza lei kodigu penal. Maibé iha diferensa investigasaun KAK ho KPK mak balun la-hanesan, ezemplu KAK halo investigasaun ba kazu korupsaun ne'ebé akontese iha instituisaun estadu bele bazeia ba informasaun hosi pesoal ministériu nian," nia dehan tan.

Antes ne'e, PJR José Ximenes deklara ona ba públiku katak Ministériu Públiku identifika membru balun iha aset iha nasaun Indonézia. (myn)
,

The World's Youngest Failed State - Letter From East Timor

.

By Madhu Narasimhan - Foreign Affairs 
.
By almost any measure, Southeast Asia is thriving. The region has a population of over 600 million, brings in more foreign investment than China, and boasts a combined GDP of $2.5 trillion, larger than India’s $1.9 trillion economy. It is no wonder, then, that Indonesia, Malaysia, Singapore, and their neighbors have received plenty of international praise in recent years.

But there is an outlier in the region, and it tends to go unnoticed. In the 12 years since gaining independence, Asia’s youngest country, the Democratic Republic of Timor-Leste -- better known as East Timor -- has struggled in almost every facet of economic and political management. The country recently submitted a formal application to join its ten neighbors in the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), but it’s difficult to see how it belongs in the club. As its neighboring economies boom, East Timor is quietly on the path to becoming a failed state. And it is quickly running out of time to change course.

ADDICTED TO OIL

East Timor’s path to independence was long and difficult. In the mid-1700s, the Portuguese colonized the eastern half of the island of Timor, as the Dutch took control of the western end (which later became part of Indonesia’s territory). Over the next two centuries, Portugal all but forgot about its colonial outpost, using it only for small-scale trade purposes. In 1974, as Portugal decolonized its empire following a revolution in Lisbon, East Timor was freed. But the respite was brief. Beginning in late 1975, East Timor suffered a brutal 24-year military occupation by Indonesia (which sought to control both halves of Timor); over 100,000 East Timorese were killed during this period. In 1999, the UN finally intervened to secure the area’s independence. After two years of transitional government overseen by the UN, East Timor became a sovereign nation in 2002.

Post-independence, the country suffered periodic episodes of conflict, most notably in 2006, when violent riots against government forces caused the displacement of 150,000 people, and in 2008, when military rebels attempted to assassinate Prime Minister Xanana Gusmão and then President José Ramos-Horta.

Over the past six years, the tide of violence has mostly receded. But the relative calm has revealed East Timor’s many other pressing problems. Unemployment is rampant (roughly 20 percent), and 37 percent of the population lives below the international poverty line, surviving on less than $1.25 per day. East Timor sits at the bottom of the Global Hunger Index (alongside Burundi, Comoros, Eritrea, and Sudan), with more than half of the country’s children suffering from chronic malnutrition and stunted growth. The government has failed to make basic investments in health services, education, or appropriate kinds of infrastructure (although it has poured millions into inessential infrastructure projects). Any travel outside the capital city of Dili requires navigating treacherous mountain roads that are in shockingly poor condition.

What little economic growth East Timor has experienced is almost entirely due to natural resource extraction. East Timor is one of the most oil-and-gas-dependent nations in the world, relying heavily on the export of petroleum deposits under the Timor Sea. According to Charles Scheiner, a researcher at La’o Hamutuk, a Dili-based think tank, the oil and gas industry accounts for nearly 80 percent of East Timor’s GDP and 95 percent of state revenues.

But East Timor’s two major reserves, the Bayu-Undan field (operated by the U.S. energy company ConocoPhillips) and the Kitan field (operated by the Italian energy company Eni), are depleting rapidly, with production projected to end by 2020. (By contrast, Southeast Asian neighbor Brunei, with just a third of East Timor’s population, has at least 20 times the amount of oil and gas reserves. Brunei also has greater potential to discover new reserves in its maritime territory in the coming decades.)

Beyond Bayu-Undan and Kitan, there is a potential third project in the Timor Sea -- the Greater Sunrise gas field. But this project has not gained any traction due to Dili’s ongoing disagreements with Woodside, ConocoPhillips, and Royal Dutch Shell, the foreign energy companies operating the field. Dili would like to develop a pipeline to a processing plant on the Timorese coast in order to create local jobs, but the petroleum firms prefer an offshore facility that would benefit their bottom line. Hence, Greater Sunrise is far from being a sure-fire contingency plan for East Timor.

The East Timorese government insists that its $16 billion Petroleum Fund of Timor-Leste -- the sovereign wealth fund responsible for saving and investing the country’s existing oil and gas revenues -- will keep the country afloat even after oil and gas production comes to a halt. But, like the country’s oil wells, that account is drying up. The government is withdrawing billions of dollars to pay for physical infrastructure, services, and other programs, which is likely to exhaust the entire Petroleum Fund by 2025, according to La’o Humutuk.

Beyond that point, politicians would have to slash the state budget by at least two-thirds (even if a deal is reached on the Greater Sunrise field) in order to keep the country on a solvent course.

The fact that East Timor has been able to depend, until now, on natural resource extraction has given it few incentives to develop a more diversified economy. The country’s only other export is coffee, which yielded only $16 million in 2013 (compared to $3 billion from oil and gas). Even if production of coffee and other cash crops is ramped up, it won’t be able to close the petro gap. And with imports remaining high ($1.3 billion in goods and services in 2013, according to La’o Hamutuk), a massive trade deficit is inevitable.

But East Timor won’t be able to fix these devastating economic problems until it addresses its political malaise. Corruption and cronyism are endemic; several members of the national cabinet have recently been ensnared in high-profile scandals. (Emilia Pires, the minister of finance, for example, has been indicted for allegedly granting a $2.04 million government contract to her husband’s Australian business.) Too often, the government’s response to such scandals has been to clamp down on press freedoms. Under a new law passed in May 2014, journalists in East Timor -- including foreigners -- who fail to earn credentials from the government face fines or imprisonment. Soon after the law was passed, Jose Belo, one of East Timor’s most renowned journalists, proclaimed that it “was the last day that East Timor could be considered democratic.”

Perhaps Prime Minister Xanana Gusmão -- one of the principal figures in the nation’s resistance movement, subsequent independence, and sovereign government -- and his colleagues are now resorting to a lower politics because they themselves feel helpless in confronting the overwhelming challenges. They may well sense the impending doom that awaits East Timor. Indeed, Gusmão is quickly making his way toward the exit; he has announced that he will step down from his position this September. Future leadership -- and long-term prospects for democracy -- remain unclear in this fragile, volatile state.

AN AMBIVALENT GLOBE

Facing a rather grim outlook, East Timor has started to look to foreign powers for economic and political assistance. In 2011, it applied to join ASEAN, after nine years of observer status. Although outwardly cordial, most countries in ASEAN have preffered to maintain their distance from East Timor, seeing it as a regional laggard. Most countries in ASEAN have preferred to maintain their distance from East Timor, seeing it as a regional laggard. But analysts predict that East Timor could be accepted into the bloc within the next year or two, given the country’s geographic ties and its persistence in the application process. Even so, according to an April 2013 presentation by Douglas Kammen, a professor of Southeast Asian studies at the National University of Singapore, “[membership in] the planned ASEAN economic community is not likely to have a serious impact on Timor-Leste.” Simply put, it won’t change the fact that East Timor has few exports and many imports, nor will it attract significantly more foreign investment in the absence of better governance.

East Timor’s fate will also be affected by its bonds with countries outside the region. Its relationship with Australia, which lies just 400 miles to the south, has soured in recent years over disputes regarding ownership of the Timor Sea petroleum reserves and allegations that Australia has spied on Dili’s cabinet.

At the same time, East Timor's ties with China have strengthened. China has made investments in East Timor since its independence, providing naval vessels and helping construct Dili’s defense headquarters, foreign affairs ministry, and presidential palace. All of this has been part of Beijing’s broader effort to increase its involvement with the Portuguese-speaking bloc around the globe. More important, these investments allow Beijing to extend its influence deep into Southeast Asia, at the strategic confluence of the Pacific and Indian Oceans.

East Timor has also received attention from the United States, which has launched a number of high-level diplomatic initiatives there. In 2012, U.S. Secretary of State Hillary Clinton made a historic visit to East Timor to meet with top government officials. USAID, the U.S. development agency, has become increasingly present in there, funding projects focused on democracy promotion, economic development, and health care. The U.S. government has also created Fulbright fellowships and international exchange programs to place Americans in special assistant roles within the East Timorese government. These programs also empower East Timorese citizens to study at universities in the United States.

Some observers suspect that Washington has sought better relations with Dili in order to protect the U.S. energy company ConocoPhillips, which has a leading role in East Timor’s economy. In that sense, many East Timorese fear that U.S. engagement could be temporary. After all, ConocoPhillips may be an economic priority right now, but in five years’ time when the Bayu-Undan field runs dry, Washington might be less compelled to assist East Timor.

Indeed, East Timor has reason to worry. The worse the state fares, the fewer countries will be interested in making significant economic or diplomatic investments there -- whether it is the United States, China, Australia, or the ASEAN neighbors. Foreign aid (which has already amounted to over $5 billion in the post-independence years) may continue to flow in, but even on that front, several donor states -- and even Dili’s own politicians -- have complained that the funds have disappeared into a black hole, with East Timor having become yet another so-called republic of NGOs and consultants. Instead, East Timor must look inward to solve its biggest problems.

PAST AS PRELUDE

Dili must stop searching for a magic bullet -- whether it be petroleum reserves or authoritarian tendencies -- for its economic and political woes. Instead, it must return to the basics. The country should focus on developing its agricultural centers and coastal fisheries (industries in which nearly 40 percent of the East Timorese workforce is employed), creating a sustainable, subsistence-based economy that can meet the public’s basic needs without having to take on a heavy dose of imports. East Timor should then slowly seek to expand its international exports market, even if it will take years to close the gap left in the wake of the petroleum crisis. To do this, the country will have to develop and popularize a recognizable brand for its exports (most notably, coffee), services, and tourism sectors that will appeal to international consumers.

Meanwhile, over the course of the next five to ten years, before offshore oil and gas production ends, East Timor should make smarter investments with its Petroleum Fund withdrawals. The government must shift its spending priorities from expensive, fruitless projects (for instance, the new Ministry of Finance skyscraper) to developing the country’s human capital over the long term. Food security, primary and higher education, and quality hospitals are all necessary investments -- and they must be funded now, before it is too late. And a new generation of leaders will need to get the country’s domestic political house in order. Democracy is messy in its early stages, but there is no excuse for rampant graft and strong-arming of the press.

Even as East Timor tries to become more self-reliant, the international community will still have responsibilities. As Southeast Asia plays a larger role on the world stage, it can’t afford to have a failed state -- or an isolated eleventh semi-partner -- in its midst. ASEAN should initiate free trade agreements with Dili that place an emphasis on increasing East Timor’s exports; the group should also focus on sending more airline flights to Dili, an important first step in improving the country’s tourism sector. In exchange, East Timor should promise to improve governance and invest in its basic needs.

If the United States and Australia hope to contain China’s military rise in Southeast Asia, they should also make longer-term investments in East Timor, beyond the oil and gas sector. Australia should reset its relations with Dili by resolving the Timor Sea disputes as soon as possible. For its part, the United States should appoint an ambassador to Dili (only a chargé d’affaires has been stationed there until now). It should also preserve its military initiatives (for example, the U.S. Navy's stopover missions in Dili and the Marine Corps' presence in Darwin), as a signal to China; provide more funding for exchange programs; and increase public engagement efforts in Dili and outside the capital. On an economic level, Washington should encourage the U.S. coffee company Starbucks to further develop local industry in East Timor, and it should facilitate other mutually-beneficial partnerships between U.S. and East Timorese enterprises. Ideally, the United States would initiate these programs soon. After all, China is making headway into the region, treating East Timor as a potential strategic ally.

As the East Timorese consider what will likely be a difficult future, they ought to look to their recent past in order to retain a sense of hope. East Timor, after all, has endured and overcome terrible and tragic circumstances with great resilience. In the context of this not-so-distant history, the country might find that it has the strength for one more proverbial fight: the fight to create a peaceful, prosperous state. As East Timor’s current president has said, “To build the country we dream of, we have ahead of us battles so hard and stringent as the battles we have had in the past.”
 ,

sexta-feira, 15 de agosto de 2014

MAUK MORUK NIA DISTINU LAOS MILISIA OTONOMISTA MAK DESIDE

.

HUSI: ÁLVARO GUTERRES

Tinan 14 ita (RDTL) restaura ita nia idependensia hanesa nasaun soberanu, que moris ho dignidade,Justica nebe kuda ona iha tempo luta no realiza ohin loron.

Funu naruk ita liu dadauk, Ran,Ruin, Isin no dignidade ita lori hodi sosa independensia nebe ita mehi durante 24 anus, komandante barak,assu wain barak mak mate hodi mehi ba Independensia,Independensia  que  laos liu husi Kontratu Politik, ou monu husi Lalehan, INDEPENDENSIA nebe sosa duni ho ruin no ran,Istoria que naruk tebes hodi ikus mai ita hotu senti no goza. Iha faze Independensia, ita tengki aslera no uza meus hotu dudu dezenvolvimento ekonomia no politika hodi atinzi mehi foun ”liberta povu”.

Mehi ida que labele ona sura ho kontratu politik nebe  manobradu, postu foun nebe ita hotu uluk hakilar, moris ho dignidade, moris ho Lia Los, que iha tempo okupasan ita hotu nunka bele senti.

Postu ukun “an” saida mak sai hanesa mehi ba Povu MAUBERE nunka mais realiza, ita hanoin katak ukun an ida ne’e bele fo moris diak ba POVU MAUBERE, Povu nebe terus hamutuk ASSU WAIN FALINTIL sira hotu, realidade ema seluk mak Goza, ema seluk mak senti saida mak ita hanaran UKUN AN.

Orgaun soberanu sira aprova lei, rekruta, promosaun deviza,kargo importante sira hotu, ema seluk mak kaer hodi atinji sira nia intrese, laos tamba ita lahatene, laos tamba ita beik,laos tamba ita nia kualidade, maibe ita nia maun bot sira mak nungka mais hakarak sai nune, ita maun bot sira haluha hotu saida mak uluk ita koalia ba malu.

SAIDA MAK AKONTECE BA OHIN LORON?

Nasaun la’o sabraut, sistema hotu-hotu taka ba Resistensia nia hanoin,Korupsaun nebe la’o buras, Justica hanesa kortina ba oportunista sira nia oin,aprova osan barak iha PARLAMENTO NASIONAL, maibe ema ida rua mak goza no senti, Povu Maubere tebe ba kotuk, folin laek, hanesa komandante L 7 dehan (uluk ita halo funu ita oituan deit, halo funu ne ba ita nia POVU,agora ukun an MAUBERE laek ona).

Paulino Gama khunesidu ho naran Mauk Moruk, eis-chefee Estado Maior, eis komandante Brigada vermelha,Ministru Defeza I Siguranca, membro CCF, Membro Komite Permanente da Fretilin, ho lian makas kontra KORUPSAUN no injustisa nebe ohin loron ita hotu hare no asiste, lian makas nebe nungka mais maran iha MAUBERE NIA FUAN NO LARAN.

Mauk Moruk kritika direta ba Chefe Governu nebe la konsege resolve problema sira hotu, korupsaun sai fali CULTURA foun ba rai lulik ida ne’e.

Maibe orgaun Soberanu sira hotu uja LIAFUAN Mafiozo “SENTIDO DE ESTADO” Manobra Politik no poder hodi Hatama Mauk Moruk ba Kadeia. Problema Mauk Moruk no Xanana Gusmao laos foin mak akontece, kontradiksaun nebe hahu kedas iha AILARAN hodi (diskuti,kritika no autokritika) hodi defende POVU MAUBERE NIA DESTINU, ba ukun an, Kontradiksaun nebe sempre fo koragen ba kontinuasaun luta da idependencia.

Sim, ita hotu hatene katak jogadas OTONOMISTA la’o makas no buras iha level desijaun, Otonomista,milisia sira, uja bandeira Parlamento Nasional hodi hatama ema nebe fo vida no familia tomak nebe defende UKUN AN ida ne’e.

MAUK MORUK nia distinu la’os iha milisia no Otonomista nia liman laran, POVU MAUBERE mak se deside distinu ne’e.
.

quarta-feira, 13 de agosto de 2014

Objetivo da independência é acesso à saúde, educação e comida -- PR de Timor-Leste

.
Foto de Presidência da República de Timor-Leste.
Díli, 13 ago (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste afirmou que o objetivo da independência é garantir o acesso à educação, saúde, e comida, e pediu às pessoas para colaborarem com as autoridades, refere em comunicado hoje divulgado a Presidência timorense.

"O povo é a força do Estado. A independência não foi o último objetivo, mas é a ponte para o bem-estar. Para tal é necessário cooperar com as autoridades de suco, o governo e o Estado. O verdadeiro objetivo da independência é garantir a saúde das nossas crianças, o acesso à educação, água, eletricidade e comida", afirmou o Presidente, Taur Matan Ruak, citado no comunicado.

O Presidente Taur Matan Ruak falava durante um diálogo com as comunidades de Dare e Balibar, no distrito de Díli.

O chefe de Estado timorense iniciou segunda-feira mais uma visita aos distritos do país, passando por Díli, Ainaro, Aileu e Manufahi.

Segundo o comunicado da Presidência timorense, as comunidades explicaram ao Presidente que as suas principais dificuldades são a falta de água, as condições das estradas e a falta de pagamento dos subsídios a alguns idosos e veteranos.

MSE // FV.

Lusa/Fim
.

Remodelasaun La Liu Bloku Koligasaun: PD Aseita, FM Hili Nonok

.

Jornal Independente - 13 Agostu 2014

Díli - Partidu Boku Koligasaun (BK), kompostu husi Congresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT), Partidu Demokratiku (PD) no Frente Mudansa to'o agora seidauk iha konsulatasaun formal husi Primeiru Ministru Xanana Gusmao ba planu remodelasaun Governu.

Maski nune'e, tuir Prezidente PD, Fernando La Sama de Araujo katak, Bloku Koligasaun fó ona lejitimidade ba PM Xanana atu hasai ka aumenta ema ne'ebé bele servisu hamutuk ho nia, Tan ne'e, husik PM Xanana rasik mak deside tuir nia kompetesia,

Entretantu Frente Mudansa hili dalan nonok de'it, maski nune'e nia membru balun aruma ona sasan iha Governu.

Tuir La Sama drhan, PM Xanana iha legalidade atu halo remodelasaun ba membru Governu ne'e sei la fó ameasa ba Bloku Koligasaun atu rahun.

"Bloku sei la nakfera," hatete Presidente Partidu Demokratiku (PD) atual Primeiru Ministru interinu ne'e ba jornalista sira.

"Maibe Bloku Koligasaun sei la'o nafatin hela, remodelasaun ne'e tenke hala'o i Primeiru Ministru Xanana Gusmão iha kompetensia atu haree karik tanba estrutura ne bo'ot liu, ou ema sira iha laran ne'e servisu la'o ladun di'ak atu troka se, ne'e normal".

Iha fatin ketak Sekretariu Jerál Partidu Frente-Mudansa, Jorge Teme lakohi fó komentariu kona ba assuntu ne'e bainhira jornalista konfirma pozisaun ba planu remodelasaun ne'e,

Maski seidauk halo remodelasaun, maibé membru balun husi Partidu Frente-Mudansa ne'ebé tuur iha Governu aruma ona sasan hodi hein desizaun PM Xanana.

Sekretáriu Estadu Seguransa (SESS), Vitor Costa aviza ona ba nia funsionariu tomak atu aruma sasán edifisiu nian molok Sekretáriu Estadu foun troka.

" Ha'u lahatene ha'u nia an ne'e remodela ka lae, mas ha'u mak prevee, prontu atu aruma ha'u nia uma laran didi'ak hodi entrega ba Governu foun," nia deklara.

Tuir nia katak, PM Xanana halo remodelasaun sei la haree Partidu Koligasaun ka lae, tanba importante mak ema ne'e iha kapasidade atu dezenvolve rai ne'e.
.

Taur Preokupa Sala Eskola Menus Ba Estudante

.
Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
Jornal Independente - 13 de Agostu 2014

Liquidoe - Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak, preokupa ho kondisaun eskola Bazika Primeiru Siklu too Terseiru Siklu Fahisoi Liquidoe ne'ebé kondisaun sala menus ba estudante sira hodi tuir prosesu aprendizajem.

Bazeia ba informasaun husi responsavel eskola, iha eskola ne'e barak mak okupa sala ida tuir prosesu aprendizajem.

"Problema ida ne'e imi hato'o ona ba governu ka la'e tanba presiza haree ida ne'e ho di'ak", husu Prezidente Taur, bainhira hala'o vizita ba eskola ne'e iha Liquidoe, Aileu, Tersa (12/08).

Diretór Eskola, Luís do Carmo husu atu aumenta sala eskola hodi bele responde ba númeru estudante ne'ebé barak.

Nia dehan, parte eskola hato'o ona proposta ba Ministériu Edukasaun maibe seidauk resposta pozitivu.

Estudante iha eskola ne'e hamutuk na'in 442 ho professor na'in hitu (7).
.

Moras ISPA Domina Sentru Saúde Vera Kruz

.

Jornal Independente - 13 Agostu 2014

Díli- Iha fulan Jullu to'o Agostu tinan ne'e Sentru Saúde Vera Kruz rejista númeru pasiente ho Ispa aas liu ho nia volume porsentu 50.

Diretora Sentru Saúde, Dulce Pinto Tilman hatete, hahú fulan Jullu to'o Agostu tinan ne'e nia parte rejistu moras Ispa mak domina.

Nia dehan, kada loron pasiente ne'ebé mai rezistu na'in 200 too na'in 250.

"Moras Ispa ne'e maioria, 50 porsentu, ne'e sempre kada fulan, ne'e rezistu 50 porsentu, ne'e nia (Ispa) mak aas liu ona," dehan diretora ne'e ba Independente iha ninia knaar fatin Kaikoli, horiseik.

Aleinde moras ne'e, Sentru saude ne'e rezistu mós moras sira seluk hanesan tensaun, rematismu no moras kulit.

Kuandu pasiente ne'ebé mak presija atu halo observasaun ba sira nia kondisaun saúde, sentru ne'e sei haruka baixa hodi halo observasaun ba pasiente ne'e durante loron tolu ka haat.

Total pasiente ne'ebé baixa iha Sentru ne'e iha fulan Jullu hamutuk na'in 53.

Aleinde moras, Sentru ne'e mos atende inan isin rua ne'ebé partu.

Iha fulan Jullu sentru saude konsege atende inan isin rua ne'ebé hamutuk 63, no iha kazu haat (4) mak sira refere fali ba Ospital Nasionál tanba labele partus normal, presiza halo operasaun.

Iha fulan Agostu, nia dehan, inan isin rua hamutuk 20 mak partu iha Sentru Saude ne'e.
.

Fundo Petrolífero de Timor-Leste ultrapassa em junho os 12 mil milhões de euros

.

Díli, 13 ago (Lusa) - O Fundo Petrolífero de Timor-Leste atingiu o montante de 16,6 mil milhões de dólares (12,4 mil milhões de euros) em junho, segundo o relatório trimestral hoje divulgado pelo Banco Central timorense.

Segundo o documento, referente ao período entre abril e junho deste ano, o capital do fundo aumentou de 15,7 mil milhões de dólares (11,7 mil milhões de euros) para 16,6 mil milhões de dólares (12,4 mil milhões de euros).

"As entradas brutas de capital foram de 1,084,95 mil milhões de dólares (cerca de 800 milhões de euros), consistindo em 415,02 milhões (cerca de 310 milhões de euros) de contribuições dos contribuintes para o Fundo e 669,93 milhões (cerca de 501 milhões de euros) de pagamentos de 'royalties' provenientes da Autoridade Nacional do Petróleo em 30 de junho de 2014", refere o documento.

O rendimento dos investimentos do Fundo foi de cerca de 413 milhões de dólares (309 milhões de euros), 119,45 milhões (89,5 milhões de euros) dos quais referentes à entrada de dividendos e 311,60 milhões (233,4 milhões de euros) provenientes de juros, em resultado das alterações do valor de mercado dos títulos detidos a 30 de junho de 2014, refere o relatório.

"O resultado foi um retorno para a carteira de títulos do Fundo de 2,66%, enquanto o do benchmark para o mesmo período foi de 2,73%", sublinha o relatório.

Criado em agosto de 2005, o Fundo Petrolífero de Timor-Leste acolhe as receitas do Estado provenientes da exploração dos recursos petrolíferos.

As receitas do fundo são depois investidas em ativos financeiros no exterior e as únicas saídas de dinheiro são para o Orçamento de Estado, mas têm de ser aprovadas pelo parlamento nacional.

O Banco Central de Timor-Leste é o agente responsável pela gestão operacional do Fundo e o Ministério das Finanças define a estratégia global de investimento.

Na sequência da decisão da ministra das Finanças timorense, Emília Pires, de aumentar a exposição de ações, a exposição dos gestores da carteira de ações aumentou progressivamente e atingiu 40% em junho de 2014.

MSE // FV.

Lusa/Fim
.