segunda-feira, 24 de agosto de 2015

Amu Basílio: Husu Misa ba Governu ne’e Inkonstitusioná

.

Matadalan

Bispu Dioseze Baucau hateten katak membru Governu ka Estadu nia ema ida kuandu husu misa ba Governu ne’e inkonstitusionál tanba iha separasaun entre Estadu no Igreja.

“Ha’u kaer Dr. Rui de Araújo (Primeiru Ministru) nia liafuan ida. Kuandu nia hahú ninia governu, nia husu misa. Ha’u husu ba nia hanesan ne’e, bainó, buat ne’e tuir loloos inkonstitusionál tanba tuir lei iha separasaun entre Igreja no Estadu,” Don Basílio hato’o kestaun ne’e ba sarani sira bainhira prezidi misa ba inagurasaun Igreja Ti’ilou Imaculada da Conceição Viqueque, Sábadu (22/08/2015).

Ema sira estadu nian, tuir nia, labele hatudu sira nia fiar iha públiku. Maibé, Amu dehan, nia (Rui) konfesa katak nia mós katóliku ida.

“Nia dehan hanesan ne’e ba ha’u, Amu, molok sai ema estadu nian, ha’u katóliku ida.  Tanba ne’e, maske iha krítika maibé ami hakarak ami nia governu foun ne’e ho misa ida,” Bispu haktuir.

Bispu Basílio esklarese, timoroan nia partikularidade maka ne’e katak ema kuandu mai Timor, ema hakfodak ho timoroan sira nia fiar ne’e. Dezde hosi primeira figura nasionál to’o sira ne’ebé ki’ik ne’e, Uma Kreda no Maromak sira laiha respeitus umanus , laiha moe, maibé hatudu sira nia fiar ne’e hanesan ema ne’ebé iha konsiénsia kona-ba saida maka sai eskolante kristu nian. (Ekipa Matadalan)
.

quinta-feira, 20 de agosto de 2015

RUI ARAUJO SAI MALISAN BOT BA TIMOR-LESTE

.

Opiniaun: Oan Kiak

Ohin loron bot ba ita nia rai doben Timor-Leste maibe sai fali loron lutu no triste ba veteranus no luta nain sira, tanba naran bot FALINTIL kahur ona ho ran. Luta nain ida rasik que harii FALINTIL no kaer bandeira FALINTIL nian hodi luta hasoru Indonezia sai vitima hosi hahalok no kilat musan FALINTIL nian.

Iha Loron Falintil tinan 2015 primeira vez que ami veteranus la konsegue komemora ita nia loron ho hakmatek, orgullo tanba ita nia Aman nain rua sai vitima FALINTIL nian, Pai Mauk mate ho kilat musan 47 RDTL nian no ita nia Pai L7 iha terus bot iha ninia fuan. Pai L7 luta hamutuk ho sira seluk hodi rai lulik Timor Loro Sae hetan independensia, nasaun ida ne'e no ita nia ukun nain sira haluha tiha ona Pai L nia kontribuisaun no ukun nain rasik mak fo lutu ba Pai L7 no Pai nia familia hodi sira komemora Loron FALINTIL ba dala 40.

Ita bele fo sala ba FALINTIL ka lae? Tuir ha'u nia hanoin FALINTIL hanesan instituisaun la sala, Xanana, Governu Rui Araujo nian no Parlamento Nasional mak iha ran iha sira nia liman, laos ita nia FALINTIL.

Ita hanoin lae didiak Timor Loro Sae historia funu nian no ita bele foti konkluzaun katak Timor-Leste monu iha malisan nia laran uainhira Rui Araujo lidera Governu Timor-Leste tanba nia mai hosi familia otonomista, familia que haruka oho Maubere Oan barak, Arnaldo Araujo, Rui nia aman rasik lidera masakre Aitana nian ho TNI sira hodi oho Maubere Oan inosente barak. Masakre Aitana mak masakre bot liu masakre seluk iha ita nia rai, iha masakre ne'e Maubere Oan rihun ba rihun mate, Arnaldo Araujo mak hamutuk ho  TNI hodi oho inosente Maubere Oan sira.  Ita hotu bele dehan katak laos Rui Araujo nia sala, tanba nia labele simu todan hosi nia aman kriminozu halo.

Los duni maibe Rui nia hahalok mos rezulta Maubere Oan mate, nia Governu mos haruka oho Maubere Oan, hanesa nia aman, Rui Araujo mos iha ran iha nia liman hanesa nia aman, Rui mos haruka oho Maubere Oan, hanesa nia Aman Rui mos haruka fakar ran iha ita nia rai lulik nia leet.

Laos foin mak ita haree katak Rui Araujo iha problema ho veteranu sira, fulan balun liu ba, Rui Araujo la husik Pai L7 halo manifestasaun pasifiku ida no ameasa Pai L ho polisia no forsa karik Pai L halo manifestasaun. Rui Araujo la hanoin katak nia ohin loron tur iha Governu hanesa PM tanba ami veteranu. Tanba ema hanesa Pai Mauk Moruk no Pai L mak nia ohin loron bele komemora Loron Falintil no halo diskursu tun sae ho nia maluk traidor sira, hodi habosok povu FALINTIL nia historia no bosok fali katak nia no ninia maluk mak luta mesak, sira mak sai heroi Timor Loro Sae nian no sira mak nain ba Timor Loro Sae no karik ema la konkorda ho sira nia hanoin, sira haruka oho ka halo tortura.

Ha'u nia kakutak la konsegue rasionaliza hahalok kriminozu  Rui nian hodi fo orden hodi hakotu Pai Mauk no nia membru nia moris ho dezumanu no brutalidade hanesa sira halo maibe ha'u hatene de'it katak ida ne'e malisan ida tanba povu la hili Rui ba tur iha Primeiru-Ministru nia kadeira, hanesa uluk povu la hili Arnaldo Araujo hodi sai Timor Loro Sae indonezia nia administrador. Aman no oan ukun Timor Loro Sae tanba ema seluk hili sira laos Maubere Oan mak hili sira.

Aman Arnaldo Araujo  ukun Timor Loro Sae no ran fakar ho dezumanu no brutalidade, oan Rui Araujo ukun Timor-Leste no Maubere Oan ran sei fakar ho dezumanu no brutalidade.Ida ne'e malisan duni.
.
Ita nia matebian hirus ita tanba Timor-Leste ema traidor no ohodor nia oan labele ukun ita, tanba sira laiha domin ba ita nia rai lulik, sira nunka terus hamutuk ho ita iha funu nia tempu, ne'ebe sira que mai hosi famillia que oho Maubere Oan nunka ba ukun ho hakmatek, nunka ba ukun iha pas nia laran tanba ita nia matebian babeur ona sira, uainhira ema hanesa Rui ukun ita, Maubere Oan la hetan moris di'ak nomos la hetan pas ka estabivilidade tanba ema hanesa Rui Araujo sira malisan bot ba Timor-Leste.

Rui Araujo horiseik ba partisipa misa omenagem ba herois libertasaun nasional no ha'u hanoin ha'u nia aman no maun que indoneziu sira halo tortura no oho, saida lolos mak hau nia Aman no Maun ke agora  iha Maromak nia sorin hanoin? Hanoin ita hotu goza sira, hanoin ita laiha respeitu liu ba Maubere Oan que mate nomos sira nia familia, tanba ema ida que nia aman rasik haruka oho iha Masakre Aitana Maubere Oan mak ohin loron mak halo diskursu iha ita nia matebian nia loron, ema nia oan que oho Maubere Oan mak iha Governu nia oin mak desidi Maubere Oan nia destinu. Ita nia matebian la simu realidade ida ne'e no sei fo malisan ba ita hotu.

Arnaldo Araujo nia oan labele kontinua ukun ita, labele desidi Maubere Oan nia destinu. Maubere Oan labele fo fiar ba ema traidor nia oan hodi ukun ita tanba ita hotu sei simu malisan bot hosi ita nia heroi sira que mate ba ita nia independensia lulik.

Rui Araujo malisan bot ba Maubere Oan hotu no uainhira nia ukun ita sei fakar ran, ita sei odiu malu, ita sei mate tanba ema traidor no ohodor nia oan sai malisan bot ba ita. 

Loke matan Maubere Oan, hader Maubere Oan, ita mak luta hotu hamutuk hodi sosa ita nia independensia ho ran no ruin ne'ebe ita labele fo tan permisaun ba ema traidor ukun ita.

VIVA FALINTIL!
VIVA MAUBERE OAN!
VIVA TIMOR-LESTE!
.

quarta-feira, 19 de agosto de 2015

UM MINUTO DE SILÊNCIO - Francisco Borja da Costa

.


Francisco Borja da Costa

Calai
montes
vales e fontes
regatos e ribeiros
pedras dos caminhos
e ervas do chão,
calai.

Calai
pássaros do ar
e ondas do mar
ventos que sopram
nas praias que sobram
de terras de ninguém,
calai.

Calai
canas e bambus
árvores e "ai-rús"
palmeiras e capim
na verdura sem fim
do pequeno Timor,
calai.

Calai
calai-vos e calemo-nos
POR UM MINUTO

é tempo de silêncio
no silêncio do tempo
ao tempo de vida
dos que perderam a vida

PELA PÁTRIA
PELA NAÇÃO 
PELO POVO
PELA NOSSA
LIBERTAÇÃO

CALAI - UM MINUTO DE SILÊNCIO...
.

terça-feira, 18 de agosto de 2015

Loron Falintil ba dala 40, Ulun Boot Sira Tenke Hatudu Ejemplu Diak

.

Suara Timor Lorosae - 18 de agosto de 2015

DILI-Timor Leste selebra tan loron historiku Falintil ba dala 40, povu husu ba lider maximu sira atu hamutuk hodi hatudu ejemplo diak ba foin sae sira, atu nunee iha futuru mai jerasaun foun sira bele banati tuir. 

Eis veteranus Eduardo da Costa husu ba lider maximu sira hanesan eis primeiru ministru Kay Rala Xanana Gusmao, Mari Alkatiri no sira seluk neebe ukun nasaun nee atu  hatudu ejemplu neebe diak ba jerasaun foun sira, atu nunee sira bele banati tuir iha futuru mai.

Maibe sekuandu nai ulun sira nee husik hela hahalok no ejemplu neebe ladiak, nee sei halo joven sira lakon fiar. Tanba buat neebe mak povu Timor sira hakarak iha pasadu la realiza, maske lakon isin no ran fakar ba independensia nee. Nia hatutan, nudar povu no eis veteranus nia esperansa ba futuru mak nasaun tenke prepara hodi entrega aba joven sira aiha futuru.

Preparasauan nee labele ho individual maibe tenke prepara ho kolektivu hodi entrega buat neebe diak ba joven sira para bele konta historia falintil nee ho los iha future mai. Konflitu neebe mak oras nee mosu entre veteranus sira tenke rejolve tiha antes entrega ba jovem sira.

Sekuandu entrega los deit, aban bainrua sei sai at liu. Tanba ida nee laos kulpa ba joven sira,” tenik nia. Nia konta hikas fali akontesimentu iha Aileu, iha 20 Agostu 1975 neebe momentu nee nia mos hanesan  forsa iha neeba katak, malae kapitaun ida naran Horta iha loraik tuku 6.

Momentu nee saudoza Roasa Muky Bonaparte ho nia kolega nain 4 prende tiha malae nee. Nunee kapitaun nee hakilar hodi dehan Jose da Silva mak toma konta iha kompania CI Aileu nian. I tempu nee nia ho nia kolega balun halai tiha ba ailaran. Iha parte seluk veterana Fransisca Soares hatete, Timor Leste selebra loron falintil ba dala 40 husu ba maluk veteranu sira atu hamutuk hodi desenvolve nasaun doben nee.

Nai ulun sira labele rai odio problema pasadu too fali ohin loron, maibe hamutuk desenvolve nasauna foun nee hodi haluha tiha problema pasadu. Domaingas Gomes
.

Tanba sa Governu la haruka forsa oho Emília Pires no Vicente Guterres?

.

Antonio  Araujo Gonçalves

Uluk liu  hau hakarak dehan ba ita bot sira katak hau kontra tebes ho se se deit mak haruka oho ema. Tuir hau nia fiar katolika, Maromak mak iha direitu ba desidi wainhira ita husik mundu ida nee no ba moris besik Maromak.

Neebe hau sei la simu Governu no Xanana Gusmão sira nia orden hodi haruka hakotu Komandante Brigada Vermelha alias Mauk Moruk nia moris nomos ninia soldadu sira. Mai hau EOC iha mandatu kaptura ida no sira iha alegasaun balun katak Maun no ninia soldadu halo krimi hasoru estadu Timor nian. EOC tenke tuir duni Governu nia orden no halo hotu tuir forsa nia kbiit hodi kaptura Mauk ho ninia soldadu.

EOC fulan barak iha misaun ida no governu fakar millaun rua ba kaptura Mauk. Ema balun dehan katak rezolusaun Parlamentu Nasional illegal tanba viola ita Konstituisaun RDTL, maibe rezolusaun lao nafatin ba oin, forsa ba Baucau hela iha neeba, iha mos alegasaun barak katak forsa viola direitus umanus iha neeba, bispu Baucau mos hiirus forsa tanba povu kiik tauk sira tanba sira baku, tuku no halo ameasa oin oin hasoru povu Baucau. Governu nonok deit, la halo buat ida ka investigasaun kona ba violasaun direitus humanus hosi parte EOC.

Governu hamutuk ho forsa siguransa iha hanoin ida deit, kaptura Mauk no ninia soldadu hodi kumpre rezolusaun Parlamento Nasional nian. Maibe iha fatin neebe iha rezolusaun mak dehan ba oho Mauk ho odio no vingansa no tiru mate Mauk ho kilat musan 47? Iha rezolusaun iha neebe mak dehan ba tiru mate Mauk nia isin too rahun no dodok? Karik rezolusaun hosi Parlamentu Nasional hakerek ida nee, ba forsa tortura Mauk no oho nia pior liu balada fuik, antaun ita nia sistema judisial tenki buka iha lei oan no lei inan neebe iha ita nia rai hodi hatudu ba timor oan hot hotu katak iha Timor-Leste Parlamentu no Governu iha duni kbiit hodi haruka PNTL ka F-FDTL oho se se deit ke sira diskonfia bele sai perigu ba 'istabilidade nasional'. Hau dehan deskonfia tanba tribunal deit mak iha kompetensia hodi dehan ema ida komete krime ka lae, karik ema ida komete krimi, tribunal mos laiha kbiit hodi haruka oho tanba iha ita rai ita nia lei bandu hukuman mati. 

Hukuman mati la vigora iha ita nia rai, maibe ita labele nega katak Mauk Moruk no ninia soldadu simu duni sentensa hukuman mati. Tanba tuir L7, nia alin Mauk wainhira forsa hetan nia, nia tau nia liman ba leten no rende, maibe forsa sei tiru nia ho kilat musan 47. Signifika katak Mauk mate tiha ona no forsa sei tiru nafatin nia mate isin too rahun. Ida nee hahalok saida los?  Ita nia justisa no tribunal ba halo investigasaun klean kona ba krimi ida nee ka lae? Sira dehan katak Mauk no ninia soldadu mak tiru uluk, antaun forsa defende aan. Defende aan  no tiru Mauk dala 47? Wainhira Mauk mate ona, sira sei presiza tiru, tanba Mauk nia mateklamar iha kilat boot ida no tiru forsa neebe forsa sei presiza tiru nafatin isin mate ida hodi defende sira nia aan? Tanba ida nee mak too agora matebian nia familia seidauk simu relatoriu autopsia nian, sira hatene saida deit saida mak hakerek iha autopsia maibe sira sei rekuza foo ba familia. Karik Mauk mak tenke foti ninia autopsia rasik?

Hau hakarak hatene tanba sa mak sira deskonfia katak Mauk no ninia soldadu halo asaun hasoru estadu no sira la kaptura deit, tiru sira nia ain hanesa lei haruka no entrega sira ba justisa. Tuir ita nia lei to Mauk no ninia soldadu simu sentensa ida hosi tribunal sira konsideradu ema inosente, maibe lei laos hanesan ba ema hotu iha ita nia rain.

Mauk sira deskonfia deit no tiru mate nia ho kilat musan 47. Tanba ida nee mak hau husu ba ita nia ukun nain sira. Tanba sa la haruka forsa oho Emilia Pires no Vicente Guterres tanba Ministeriu Publiku mos deskonfia ke sira komete krimi boot hasoru estadu no povu Timor, deskonfia katak sira nia krimi korupsaun, diskonfia sira naok osan rihun ba rihun. Emilia no Vicente mos merese forsa ba tiru mate sira ho kilat musan 47? Lae, Emilia no Vicente la merese ida nee no Mauk Moruk mos la merese mate hanesan nee. 

Ukun nain sira husu ba ita hotu hakmatek hodi dezenvolve ita nia nasaun maibe hodi dezenvolve nasaun justisa tenke ba ema hotu laos deit ba ema kiak ka ema ke koalia hasoru governasaun ka ema ke ema balun iha odio. Ita labele diskrimina ema ke halo krimi, ita labele proteje koruptor sira ke halo krimi boot hasoru estadu nomos povu, ita labele proteje Emilia Pires tanba nia ema besik Xanana nomos familia ho Rui Araujo nia asesor nomos belun diak ida. Ita labele proteje Vicente tanba nia ema bot ka belun diak ho Taur Matan Ruak no nia moris fatin iha Bauguia hanesa Prezidenti. 

Se imi haruka forsa oho Mauk tanba imi deskonfia deit  nia halo krimi hasoru Estadu  no laiha sentensa ida hosi tribunal ke dehan nia sala duni, antaun saida mak Emilia Pires no Vicente Guterres merese imi halo ba sira rua? Tanba sira mos Ministeriu Publiku deskonfia katak sira halo krimi hasoru RDTL, diskonfia Emilia no Vicente pratika krimi bot ida, tanba ita nia povu balun sei moris iha kiak no hamalaha nia laran, ami nia oan barak sei la ba eskola, sei la han loron ida dala tolu. Ba Emilia no Vicente imi sei tuir lei no fo ba sira prezunsaun inosensia nian, tanba sa imi la kaptura Mauk no entrega ba justisa no fo ba nia mos saida mak lei haruka imi halo, prezunsaun inosensia? Tanba sa forsa tenke oho Mauk ho kilat musan 47 no rahun nia isin? Imi trata Mauk hanesan kriminozu maibe imi hakoak no proteje koruptor sira nomos otonomista sira ke halo krimi hasoru povu nomos RDTL? Tanba sa? Vicente mos lakohi hatan iha tribunal no nia sempre halai hosi justisa, nia la merese kaer nia no sulan nia iha komarka? Merese. 

Hau espera katak ita nia justisa sei halo investigasaun klean kona Mauk no ninia soldadu nia mate tanba povu presiza hatene ke ita nia ukun nain sira oho Mauk tanba lei saida? Lei iha neebe fo dalan  ba oho sidadaun ida? Lei saida mak dehan ke bele tiru mate ema ida dala 47, lei neebe mak dehan ke bele kontinua tiru ema ida nia mate isin depois de nia mate ona?

Ita hakarak hatene hodi sei fiar ita nia ukun nain, hodi moris hakmatek no la tauk katak aban bainrua ami nia aman, ami nia inan, maun alin ka kolega sira sei sai vitima mortal tan governu nia arrogansia no brutalidade no sistema judisial la halo buat ida hodi defende povu kiak.

Justisa tenki ba ema hotu laos deit ba ema kiak no kbiit laek.
.

segunda-feira, 17 de agosto de 2015

L7: “Lalika Vota ba Sira iha 2017”

.
TRAIDORES!!!
Matadalan - 17 de agosto

Eis Komandante Gerileiru, Cornélio Gama “L7” husu ba populasaun sira atu iha tinan 2017 lalika vota ba nai ulun sira ne’ebé maka halo violasaun direitus umanus iha Timor-Leste.

“Lalika vota ba sira. Tanba sira oho povu no sira nia parseiru rasik. Mauk Moruk hanesan Xanana, Lere, Taur no Lu-Olo nia parseiru,” L7 informa ba jornalista sira liu-hosi konferénsia ba imprensa iha Metiaut, Díli, Domingu (16/08/2015), molok lori Mauk Moruk ho nia membru nia isin mate ba Postu Administrativu Laga, Munisípiu Baucau.

Nia realsa katak labele lori povu nia oan hanesan membru FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste ( F-FDTL) no Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) hodi soran ba nia maun veteranu sira seluk. Sé soran, nia dehan, ita nia ulun sei halai.

L7 la satisfas ho osan miloins 2 ne’ebé estadu gasta. Nia dehan katak lori osan povu nian hodi oho fali povu rasik. Nia husu tenki muda sistema ukun tanba ukun la loos.

Iha biban ne’e, Eis Komandante Rejiaun 3 esklarese katak Dr. José Ramos Horta hanesan premiadu Nobel da Páz de’it la konsege ukun no rezolve problema iha nasaun laran, sé tan maka atu ukun nasaun. (Anibal)
.

Nicolao Mate, Xanana Hatutan Funu, Alkatiri: “Foin Sae Tenke Banati Tuir Jerasaun Tuan

.

Suara Timor Lorosae - 17 de agosto de 2015

AILEU – Falintil barak mak mate iha funu nia laran hodi liberta rai ida nee tanba nee iha Failintil barak mak mate inklui Komandante Falintil Nicolao Lobato, depois Nicolao mate, Xanana Gusmao inklui sira seluk kontinua hatutan funu too ukun rasik an.

Deklarasaun nee fo sai hosi Fundador Falintil, Mari Alkatiri, liu hosi deskursu wainhira partisipa iha serimonia komemorasaun loron Falintil ba tinan 40, neebe mak halao iha Municipiu Aileu Segunda (17/08).

Failintil sira luta iha tinan 24 nia laran atu hetan Vitoria tanba Nicolao Lobato mos mate maibe luta la para maske baje de apoiu rahun no 90% lideransa komite sentral nian mate no ema kaptura maibe funu la hotu tanba iha tempo neeba iha membru komite sentral sobrevinentu baje ida iha foho hanesan ida mak Xanana Gusmao, rua Mauhunu no tolu Sahe reorganija fali luta nee tanba nee ita bele dehan heroi ida mate seluk okupa fali nia fatin,” hatete Alkatiri.

Fundador Falintil nee mos hatutan tan katak Falintil barak mak fo an ba mate atu liberta nasaun no povu ida nee tanba nee, husu ba jerasaun foin sae sira atu banati tuir saida mak jerasaun tuan sira halo ona ba nasaun ida nee hodi luta tan dala ida liu-liu ba dezenvolvimentu hodi hasai povu hosi kiak no mukit nia laran atu bele hetan moris diak.

Iha Fatin hanesan Eis Falentil Rogero Tiago Lobato hateten iha dia 20 Agostu ida nee loron neebe mak inportante, tanba iha momentu neeba forsa Timor oan sira nee iha injersisiu portgues atu kontrola Kapital timor nian neebe mak sai hanesan sentru politiku timor nian. Informasaun kompletu iha STL jornal no STL Web, edisaun Tersa (18/8/2015). Thomas Sanches/Joao Anibal
.

L7: Veteranos a governarem há sempre derramamento de sangue

Mauk Moruk

Matadalan - Tradução de Timor Hau Nian Doben

Cornélio Gama, mais conhecido como L7 e irmão mais velho do falecido Paulino Gama (Mauk Moruk) disse que quando os veteranos ou os guerrilheiros governam há sempre derramamento de sangue. Ele declarou que no primeiro mandato (2007-20012), quando o Kay Rala Xanana Gusmão governou aconteceu a crise de 2006, Ramos Horta, enquanto Ramos-Horta, premiado com o Nobel da Paz governou o sangue continuou a ser derramado. No terceiro mandato (2012-2017) encabeçado por Taur Matan Ruak o sangue foi também derramado.

L7 fez estas declarações numa conferencia de imprensa que foi realizada no domingo em Metiaut, Díli, antes de levar o corpo de Mauk Moruk e dos seus soldados para Laga, município de Baucau.

L7 afirmou que a guerra já acabou, porém, continua a haver derramamento de sangue. Isto significa que o sistema dos governantes é pior que a ditadura militar do Suharto. Ele disse que no passado no mato eles prometeram uns aos outros que quando a guerra acabar que não poderiam apontar armas uns aos outros, mas hoje é tudo ao contrário.

O veterano apelou a uma mudança do sistema de governação, para que deste modo não se façam sempre perseguições ao povo pobre, porque foi o povo quem os elegeu para governarem. Ele pediu ainda para se acabarem com as injustiças dentro do país. Se não houver justiça, o país não vai para a frente.

L7 mós dehan katak Dr. José Ramos Horta simu Nobel da Páz tanba Timor maibé la konsege rezolve timoroan sira nia problema. Tuir nia katak Ramos Horta de’it la konsege ona ukun ho di’ak, sé tan maka atu ukun di’ak liu.

O corpo de Mauk Moruk saiu de Metiaut para ir para Laga às 11:40 (ontem) e foi acompanhado pela mulher e os três filhos mais novos e ainda por milhares e milhares de pessoas de motas e carros. A rota da viagem foi: Metiaut, Bidau Mota Klaran, Bidau Akadiruhun, Bidau Toko Baru, Kuluhun, Becora no Fatuahi. Antes de levarem o defunto, a esposa e os três filhos abriram o caixão para ver a condição do morto. A família sentiu-se triste porque Mauk foi baleado de forma desumana. Não morreu como um timorense, ou um comandante da luta para a independência, morreu como se fosse um inimigo.

O cortejo fúnebre foi extremamente silencioso. Alguns familiares não conseguiram chegar à casa do defunto, eles ficaram em pé nos passeios da estrada para atirarem flores ao corpo do defunto, pessoas ficaram ao longo da estrada até ao terminal de Becora. O corpo vai para Laga e vai ser enterrado no dia 18 de agosto 2015 depois das cerimónias e rituais. L7 informou que depois de enterrarem Mauk Moruk e os seus soldados eles farão mais declarações detalhadas quanto à morte de Mauk Moruk. (Anibal) 
.

L7: Veteranu Ukun Ran Sempre Fakar

.

Matadalan

Mate Isin Mauk Lori Ona ba Laga

Cornélio Gama “L7” nu’udar maun hosi matebian Paulino Gama “Mauk Moruk” hateten katak veteranu ka funu na’in maka ukun ran sempre fakar. Nia haktuir, iha mandatu primeiru (2002-2017), Kay-Rala Xanana Gusmão maka ukun mosu krizi 2006 no ran fakar. Iha segundu mandatu (2007-2012), Premiadu Nobel da Páz, Dr. José Ramos Horta maka ukun maibé ran kontinua fakar. Terseiru mandatu (2012-2017) ne’ebé Taur Matan Ruak maka lidera mós ran fakar.

L7 hato’o kestaun ne’e ba jornalista sira liu-hosi konferénsia ba imprensa ne’ebé hala’o iha Metiaut, Dili, Domingu (16/08/2015), molok lori matebian Mauk Moruk ho nia soldadu na’in tolu nia isin mate ba Sub-administrativu Laga, Munisípiu Baucau.

Nia informa katak funu hotu tiha ona maibé ran fakar nafatin. Ne’e signifika katak sistema ukun nain ulun sira nian át liu fali ditadura militár Soeharto. Nia dehan, uluk sira promete ba malu iha ai-laran katak funu ramata labele sé kilat ba malu maibé ohin loron kontráriu  fali.

Veteranu ne’e husu atu muda sistema ukun, nune’e labele halo persegisaun beibeik ba povu ki’ik tanba povu maka hili nai ulun sira hodi ukun. Husu mós atu halakon injustisa iha nasaun laran. Bainhira laiha justisa, nasaun nunka atu la’o ba oin.

Nia haktuir, uluk bainhira sira oho militár iha ai-laran, kuandu inimigu rende ona, sira respeita no la oho. Nia senti tristi tanba momentu ne’e Mauk Moruk rende ona maibé forsa sira kontinua tiru Mauk Moruk to’o kartus musan kuaze 47 mohu ba nia isin lolon. Maske nune’e,  L7 dehan katak tenki respeita mós membru F-FDTL no PNTL tanba sira ne’e povu nia oan no mandadu.

L7 mós dehan katak Dr. José Ramos Horta simu Nobel da Páz tanba Timor maibé la konsege rezolve timoroan sira nia problema. Tuir nia katak Ramos Horta de’it la konsege ona ukun ho di’ak, sé tan maka atu ukun di’ak liu.

Mate isin Mauk Moruk sai hosi uma Metiaut hodi lori ba Laga iha tuku 11:40 akompaña hosi matebian nia espoza, oan na’in tolu no maun alin sira ne’ebé rihun ba rihun ho motór no kareta. Rute viajen maka Metiaut, Bidau Mota Klaran, Bidau Akadiruhun, Bidau Toko Baru, Kuluhun, Becora no Fatuahi. Molok lori ba, matebian nia espoza no oan na’in tolu loke kaixaun hodi haree matebian nia kondisaun. Família senti trsiti tanba Mauk sofre tiru ne’ebé dez-umanu. Mate la’os hanesan timoroan no funu na’in ida maibé ninia maneira mate át liu fali inimigu sira.

Tuir dalan, situasaun silénsiu tebes. Famíli sira balun ne’ebé la konsege to’o mate uma, sira hamriik iha dalan hodi kari aifunan ba mate isin tui-tuir dalan to’o Terminál Becora. Mate isin hatúr iha Laga no sei hakoi iha 18 Agustu 2015 hafoin hala’o seremónia rituál. L7 informa katak hafoin hakoin Mauk Moruk ho nia soldadu, sira sei ko’alia kle’an liu-tan kona-ba Mauk ninia mate. (Anibal)
.

domingo, 16 de agosto de 2015

Biografia Saudozu Mauk Moruk Ran Nakali Lemorai Teki Timor

.

Timor Hau Nian Doben simu biografia via mensajen ida - 16 de agosto de 2015

MORIS NO FAMILIA

Saudozu Paulino Gama (Mauk Moruk Ran Nakali Lemorai Teki Timor), moris iha loron 22 de Junho de 1955 iha Aldeia Lau-hare, Suku Saelari, Posto Administrativo Laga, Municipio Baucau. Oan husi Aman  Vitor  Gama no Inan Maria do Carmo Ximenes. Saudoso Kamarada Mauk Moruk oan ba dala nen husi maun alin nain hitu (7). mak hanesan tuir mai ne:

1.Domingas Gama, (Matebian)
2.Cornelio da Conceicão Gama (L-7 Komandante Falintil iha Fronteira norte hamutuk ho sarjento Aquilis Freitas iha Balibo 1975, L-7 Assume kargu militar ikus liu nudar 2o komadante regiao 3 iha Kruzeiro rai klaran hafoin muda husi sub-regiao luar).
3.Julieta Gama, (Matebian)
4.Carolinho de Jesus Barbosa (Loi Rubi, 1o Komadante pelotão Capase, mate iha tinan 1979 wainhira asaltu bataliaun 141 iha fatin kouwaidana, fronteira entre Saelari no Laivai, iha atake ne’e Falintil sira konsege rechola kilat lubuk ida), 
5.Pedro Ximenes Gama (Kadomi, Assistente Politiku, Mate iha Lospalos, Laleno),
6.Paulino Gama (Mauk Moruk Ran Nakali Lemorai Teki Timor)
7.Agostinha Gama.(Matebian)

Saudozu Kamarada Mauk Moruk kaben ho Saudosa Buibere Esperanca de Sousa (tesi nia ulun iha Waime (Venilale) hodi lori nia Ulun ba Laga no isin TNI soe lakon) no nia oan nain rua Paulito mate iha Laivai no Betoni mate iha komarka Venilale.  Depois de saudoza Esperanca de Sousa mate saudozu kaben fila fali ho Sra. Joana de Sousa Gama no nia oan hamutuk nain tolu mane rua feto ida mak Paulito Gama, Betina Gama no Betino Gama. 
  
SAUDOZU KOMESA ESKOLA

Saudozu Camarada Paulino Gama ((Mauk Moruk Ran Nakali Lemorai Teki Timor)) komesa tama eskola primaria iha posto Administrativo Laga, iha tinan 1960 ate 1963 (ABC to’o  3o klase), Iha Tinan 1964 kontinua eskola 4o klase iha Bani-Waga (Fatumaka), Depois de remata nia estudo nivel edukasaun Primaria nian, Saudozu kamarada kontinua nia estudo 1o Ano to’o 2o ano iha Seminario Dare, husi tinan 1965 to’o 1967. Saudozu halo Problema iha seminario Dare depois padre hasai Saudoso kontinua fali nia estudo iha eskola Particular Dili to’o remata 5o ano ne’ebe hanorin husi professor Francisco Xavier do Amaral iha tinan 1969. Depois de akaba nia estudo Saudozu Camarada komesa hanorin lian ingles iha escola partikular  Bidau Mota Klaran Iha tinan 1971. 

INVOLVEMENTO PARTIDO POLITIKU NO FALINTIL (1974)

Hafoin Revoluҫão de cravos akontese iha dia 25 de Abril de 1975, Timor oan sira komesa hari’i assosiasaun politiku iha Timor Leste Saudozu Mauk Moruk involve an iha Partido Fretilin. Wainhira UDT lansa golpe, saudozu assume komadante milisia Fretilin nian no hamutuk Timor oan seluk iha Fretilin no Falintil hodi halo kontra golpe. Saudozu no komadante Aquilis Freitas ho nia kompaneiro da luta sira seluk konsege duni UDT to’o iha fronteira Balibo. 

Iha fulan Dezembru 1975 inimigo konsege halo perseguisaun  iha fornteira balibo no Saudozu Mauk Moruk ho nia kompaneiro da luta sira komesa halo rekua tuir dalan to’o iha Atabae no sai husi atabae to’o iha Hatulia, Ermera, Aileu hodi hasai dadur sira husi partidu UDT nian iha kadeia to’o iha same, depois Sadozu Mauk Moruk lori sai dadur sira husi Same, Natarbora, Luka, Viqueque, Watulari, Watukarbau, Baguia ba to´o iha Laga. Iha loron 14 fulan Janeiru 1976 Saudozu komesa destaka ka estabelese forsa kompania ida ho naran Brigada Movel iha Saudozu Mauk Moruk nia uma rasik (Ira-afa), Saelari, Laga, iha momentu ne 1o komandante movel mak saudozu Mauk Moruk no 2o komandante Saudozu Antonio Kalohan ho Forsa hamutuk neen nulu (60) inklui armas funu nian mak hanesan Basoka ida, metralhadora ida no kilat lima nulu resin walu (58).

Iha tinan 1976 Comite Central Fretilin (CCF) deskonfia Saudozu Paulino Gama  (Mauk Moruk Ran Nakali Lemorai Teki Timor ho Aquilis Freitas muda nia Kargu Komandante ba fali Kolaborador. Uainhira inimigu komesa sa’e ba Waibuitai, CCF entrega hikas fali kilat ba saudozu hodi halo kontra atake hasoru militár Indonesia (tiru malu), iha momentu ne’e Saudozu assume fila fali nia Kargo nudár Komandante.

 Iha tinan 1977 CCF deskonfia dala ida tan saudozu Mauk Moruk ba Presidente Francisco Xavier do Amaral hodi hasai nia Kargo husi Komandante ba fali kilobravo too base de apoiu rahun. 

 Uainhira base de apoiu rahun iha tinan 1979 saudozu foti fila fali inisiativa hodi re-organiza nia maluk Falintil sira tomak iha area Laga, iha momentu ne’e Saudozu Mauk Moruk ho nia soldadu sira konsege prepara kondisoens hodi konvida Komandante sira tomak husi regiaun hotu-hotu mak hanesan komadante Daitula, Rosito, Hudu, Hunu, Xanana no komadante sira seluk hodi halo konvoka reniaun ida iha Deilari (Laga), ikus mai konsege realisa konferénsia iha Maubai, Lacluta iha dia 3 de marsu de 1981. Iha konferénsia ne nomeia saudoso Mauk Moruk sai membru CCF segundo gerasaun, depois de loron hat liu nomeia tan saudoso Mauk Mauk sai komandante Brigada Vermelha, no depois de komadante em sub-chefe estado maior Dinis Carvalho (Nelo) mate saudosu Mauk Moruk assume hikas tan kargu komadante em sub-chefe estado maior.  

KONFLITU IHA AI-LARAN

Hafoin membru komité Central Fretilin nia mate hotu, Xanana ho lider sira seluk sei moris inklui Hodu, Hunu no lider sira seluk halo konferénsia reorganizasaun rezisténsia nia. Iha konferénsia Maubai ka Laline ne’e estabelese estrutura luta foun ida. Maibe iha fulan Setembru 1984 Xanana Gusmao halo enkontru iha Liaruka hodi hahú provoka krize Politika Militar ne’ebe Xanana sempre temi restruturasaun radikal. Xanana Gusmão viola prinsipiu báziku diretiva no koletivu Fretilin nia hodi unilateralmente Des-cargo Kilik, Mauk Moruk, Ologari, no nain rua seluk Xanana nomeia an rasik hodi sai responsavel principal ba dirasaun tomak inklui Xanana nomeia an rasik sai Brigadero Jeneral Falintil nia no nomeia ema seluk sai komandante unilateralmente.

Bazeia ba krize ne’ebe Xanana ho nia grupu halo mak komandante Brigada Vermelha ne’e deside tun mai vila hodi evita konflitu tiru malu ka hanaruk konflitu entre rezisténsia iha ailaran. Ho rasaun ne’e Saudozu Mauk Moruk ba luta hamutuk fali ho inan aman sira ne’ebe hela ona iha militár Indonezia nia domíniu. ho nune’e saudozu Mauk Moruk tenke liu husi kordaun militar indonesia nian iha dalan maibe laos rende ba militár Indonezia.  

INVOLVEMENTU LUTA IHA DIPLOMASIA

Tinan 1985 Saudozo Mauk Moruk tun mai vila no  militár Indonesia lori saudozu Mauk Moruk ba Jakarta Indonesia no kastigo iha kuartel jeral komando nian, nune’e nia organiza estudante Timor oan sira nebe hala’o estudo iha Indonesia, saudoso Mauk moruk buka dalan sai ba liur, Saudoso Tama iha embaixada Olanda konsege sai too Portugal. tama iha Frente Diplomatika Hamutuk ho nia Kamarada sira Frente Diplomatika. Saudozu Mauk kontinua halo kampania iha liur kona ba Timor Leste nia ukun an inklui halo deklarasaun iha alto komisariu direitus umanus ONU nian kona ba krime graves kontra umanidade nian iha timor Leste durante okupasaun illegal. Tuir saudozu Mauk Moruk nia kolega eis. jornalista radio Netherlands Aboeprijadi Santoso hatete katak alen de Jose Ramos horta no Jose Amorim Dias saudozu Mauk Moruk mos sai nudar fonte principal ida hodi halo kampania ba Timór Leste nia independénsia ba radio nedherland. 

DURANTE FILA MAI TIMOR-LESTE NO HARII CRM (CONSELHO REVOLUÇÃO MAUBERE)

Hafoin Mauk Moruk halo luta naruk iha liña luta frenti diplomasia nia. Iha tinan 2004 Mauk Moruk ho nia família fila husi Olanda mai Timor-Leste. Durante iha Timor-Leste Saudozu Mauk Moruk  ho nia maun L-7 halo kontaktu lubuk ho lider Timor oan sira seluk inklui Xanana, Taur Matan Ruak, Luolo, Mari Alkatiri no sira seluk atu rezolve problema konflitu iha ailaran maibe esforsu hirak ne’e negativu. Mauk ho nia família fila husi Timor-Leste ba Olanda bainhira sofre esforsu permeiru la susesu.  Iha tinan 2009 Mauk ho nia família mai dala ida tan iha Timor-Leste hodi tenta kontaktu ho lider sira hanesan temi iha leten maibe kontinua laiha vontade atu rezolve problema refere no Saudozu Mauk fila ba Olanda.

Tinan 2013 Mauk Moruk fila husi Olanda mai Timor-Leste no hamutuk ho eis Falintil, faluk oan kiak sira estabelese Konsellu Revolusionariu Maubere hodi lori sai asuntu konflitu iha ailaran, injustisa no violasaun direitus umanus ba públiku. 

Aktu harii KRM no deklarasaun hirak ne’ebe Mauk ho nia grupu halo nudar valorizasaun ba liberdade espresaun ne’ebe konsagra metin iha Konstituisaun no lei sira Timor-Leste nia inklui konvensaun Internasional sira ne’ebe Timor-leste hadere an ba. Ukun nain sira ne’ebe ukun Timor-Leste iha momentu ne’eba senti la seguru tanba ne’e kaer Sausozu Mauk tama kadeia inklui Parlamentu Nasionál halo Resolusaun hodi haruka forsa konjunta hamutuk buka no duni tuir Saudozu Mauk Moruk ho nia grupu até oho saudozu Mauk Moruk iha dia 8 de Agostu de 2015.

Saudozu Mauk Moruk mate iha forsa Armada ne’ebe nia rasik mos hola parte prinsipál ba harii. 

Saudozu Mauk mate kruelmente tanba tiru dodok tebes hanesan terrorista no kriminozu boot. Mauk nia mate mos nudar prolongamentu ba solusiona kazu konflitu iha ailaran no aumenta problema ba jerasaun foun sira nia memória iha tempu naruk. 

Familia halerik no tanis ho husu hamulak ba Na’in, fatuk lulik, Rai lulik no mos ba saudoso sira nebe mak mate, Rihun atus rua resin.Saudoso Mauk Moruk no nia alin sira mate ho kilat musan RDTL nian.

Adeus, adeus, adeus Saudozu kamarada Mauk Moruk.

A luta Kontinua! 
.

sábado, 15 de agosto de 2015

Mauk Moruk morreu como um herói, é o que me acalma o coração

.
Parte da última mensagem que recebi de Mauk Moruk
Zizi Pedruco

A saudade eterniza 
a presença de quem se foi.
Com o tempo esta dor se aquieta. 
Se transforma em silêncio que espera.
Pelos braços da vida um dia reencontrar 
 Padre Fábio de Melo.
.

Ah, Sr. Comandante! Faz hoje uma semana que chegou o dia que eu tinha medo, o dia em que me iam dar a notícia da sua morte, o dia em que lhe assassinaram, o dia em que silenciaram a única voz que denunciava e gritava bem alto os crimes que são cometidos pelos governantes timorenses contra como o senhor dizia sempre "o mui querido Povo Maubere".

Chegou o dia...Assassinaram-lhe cobardemente, o senhor já estava ferido e muito fraco, não tinha comido há quatro dias, estava desarmado e quando eles lhe encontraram o senhor levantou-se e eles sem dó nem piedade balearam-lhe tantas vezes que  para mim como ser humano é impossível de compreender tamanha barbaridade. Mas que cobardia!Violaram, mais uma vez, todas as regras de captura nacionais e internacionais. O que lhe fizeram foi crime, foi um assassinato calculado e a sangue-frio, receio que a impunidade seja o castigo dos seus assassinos.

As minhas lágrimas ainda não secaram, lágrimas de dor, revolta e tive ódio dos seus homicidas, um ódio medonho, como nunca senti na minha vida. Mas o senhor ensinou-me que ter ódio é ser pior que eles e por isso lutei contra este ódio que sentia e agora já nem é mais isso, tenho pena deles, desprezo, afinal eles são uns criminosos miseráveis que precisaram de lhe assassinar para continuarem a reinar em paz, eles precisam de paz e estabilidade nacional para continuarem a cometer mais crimes contra o Estado Timorense e contra o seu "mui querido Povo Maubere".

Como é que eu digo adeus a um amigo querido como o senhor Comandante? Meu amigo do coração, um homem que eu admirava, bom, bom mesmo e embora eu tenha idade para ser sua filha o senhor via-me como uma camarada sua, consola-me saber que o senhor gostava de mim, isso eu sei, e eu de si. 

Eu não lhe vou dizer adeus Sr. Comandante, porque eu acredito que as pessoas só morrem se nós nos esquecermos delas e eu nunca me vou esquecer do senhor, nunca mesmo! Eu aqui cheia de lágrimas nos olhos, eu prometo-lhe que vou honrar o seu nome, prometo-lhe, eu prometo que vou continuar a lutar pelo que o senhor tão heroicamente deu a sua vida, eu prometo-lhe Sr. Comandante.

Eu fui uma grande privilegiada, o senhor ofereceu-me a sua amizade e confiava cegamente em mim e cá para nós os dois, o senhor Comandante gostava muito de me dar ordens e de mandar em mim. Eu deixava porque eu compreendi desde muito cedo que o senhor trazia um sofrimento muitoooooo grande no seu coração. Às vezes o senhor falava comigo e de repente começava a falar no que lhe doía e eu deixava-lhe falar sem nunca o interromper, era aqui que eu percebia a sua imensa dor e o seu desespero e tantas vezes desliguei o telefone e eu começava a chorar. Eu faria qualquer coisa para o ver feliz, o senhor sabia disso, por isso era, "Escuta Zizi, agora tu ouve e vais escrever isto" e zás lá vinha insulto..."Tu desculpa lá minha irmã  mas..." e vinha um valente palavrão.

Eu não concordei com muitas coisas que o senhor fez, o senhor era terrível também e disse-lhe. O senhor dava-me um longo sermão, eu compreendi o que me dizia. Eu dizia-lhe, eu não acho isso certo, o senhor ria e no fim eu acabava por rir também e uma vez disse, nós não devíamos estar a rir disto e o senhor disse, "Ri-te minha irmã que estes canalhas criminosos já riram muito deste povo". Sabe, TINHA TODA A RAZÃO! FOI POUCO...

Quando o meu telefone tocava eu via no ecrã o nome Mauk Moruk eu ria-me logo e atendia e eu dizia-lhe, lá vem ele... Eu perguntava-lhe, o quê que o senhor andou a tramar desta vez? O senhor ria-se e depois de perguntar se eu, o meu marido e os meus filhos estávamos bem dizia-me,"Escuta minha irmã, hoje vou-te dar outra entrevista", eu achava-lhe muita piada, tantos jornalistas queriam uma entrevista com Mauk Moruk e Mauk Moruk telefonava para mim para dar a entrevista. A isto eu chamo de privilegio, fui e continuo a ser uma privilegiada por o senhor ter feito parte da minha vida durante muitos anos e me ter ensinado tanta coisa, de ter sido meu amigo e de ter confiado em mim.Muito obrigada, meu querido comandante!

Eu avisei-lhe tantas, tantas vezes, que o iam matar. Eu era uma "criança" perto do senhor e eu nunca lhe quis faltar ao respeito e também não queria que o senhor pensasse que eu era uma traidora, mas eu sinto remorsos, muitos, por não ter gritado consigo e ter insistido mais para o senhor render. Eu pedi algumas vezes, mas o senhor ficava tão ofendido comigo e ficava tão nervoso que eu sentia-me envergonhada, afinal quem era eu para pedir a um Comandante das Falintil para se render? Eu não lutei por Timor-Leste nem perdi quase toda a minha família para esta independência como o senhor.

Com muita calma e medo eu dizia, Sr. Comandante, se calhar não era melhor se render, olhe que eles lhe vão matar, eu não quero que nenhum mal lhe aconteça. O senhor gritava logo, "EU NÃO VOU RENDER A ESTES BANDIDOS, ELES TÊM DE VIR MATAR-ME PARA ME LEVAREM A CABEÇA", e mataram-lhe mesmo meu amigo adorado, mataram-lhe mesmo!

Evidentemente que nos tempos próximos eu nem me atrevia a falar na rendição, da maneira como o senhor se zangava comigo, eu tinha medo que lhe desse um ataque cardíaco...

A mim ninguém me pode acusar de lhe ter instigado a que não rendesse, porque um dos grandes governantes timorenses é minha testemunha de que eu fiz tudo o que estava ao meu alcance para que o senhor negociasse a sua rendição com ele. Ele pediu-me para eu lhe convencer a render e vocês os dois e Deus sabem que eu tentei, mas o senhor mandou cá uns insultos para eu lhe dizer a ele, mas eu não disse, hoje dizia, mas naquela altura não podia pôr mais gasolina no fogo e disse educadamente que o senhor se recusava a negociar com ele. Eu sou muito ingénua e o senhor sabia disso e acho que se ria da minha ingenuidade, eu ainda confio que todo o ser humano até prova em contrário é bom...O senhor não me queria ofender quando eu lhe disse, se calhar ele tem boas intenções e o senhor ria-se da minha "santa" ingenuidade.

Implorei a este governante que não o matassem, expliquei que o senhor sofria muito com os traumas do passado, pedi-lhe para o governo lhe parar de chamar traidor, pedi para que o aceitassem e reconhecessem que também lutou pela sua amada terra. O senhor precisava de carinho e reconhecimento e não de acusações e balas. Eu conheci o melhor lado de Mauk Moruk, o ser humano maravilhoso, o homem corajoso que eu receava e sabia que estava pronto para morrer pela justiça e pela verdade e foi por isso que lhe defendi sempre com unhas e dentes, era o mínimo que podia fazer por si, vou continuar...A minha admiração pelo seu caráter e dignidade foi convertida em lealdade, o senhor merecia isso mesmo da minha parte.

Sr. Comandante, o senhor conquistou completamente o meu coração, eu já era sua amiga antes de saber que o senhor era Mauk Moruk, eu conheci-lhe com outro nome, Maubere, e andávamos nas escritas em blogues e no Facebook, eu era sua fã, gostava muito do que o senhor escrevia, discutíamos às vezes, naquela altura era mais fácil, o senhor zangava-se comigo e eu zangava-me consigo, mas nunca mais tive a coragem de zangar-me consigo depois de saber que o senhor era o Mauk Moruk, porque o senhor, para mim, era maior do que eu, era superior a mim, mas o senhor sempre me tratou de igual para igual. Obrigado meu amigo.

 Ninguém pode dizer que eu me aproximei de Mauk Moruk para tirar alguma vantagem ou fazer política, porque eu não conhecia Mauk Moruk eu era amiga de um homem extraordinário de nome Maubere, que durante anos defendeu diariamente o Povo Maubere, foi este SENHOR quem ganhou a minha amizade e lealdade incondicional. Quando eu soube que o senhor era Mauk Moruk, nada mudou, continuava a ser quem eu conheci, quem eu tanto gostava. Seria hipocrisia se eu mudasse. 

Eu fiz o que eu uma amiga tem a obrigação de fazer por um amigo do coração, defender-lhe e ficar do seu lado. Fiz isso mesmo e orgulho-me muito disso, é a única coisa que me acalma o coração. O senhor é das poucas pessoas do mundo que não pode dizer, "A Zizi fez-me mal" nem o meu querido pai pode dizer isso, infelizmente. Eu fui-lhe leal sempre, mesmo quando não devia ter sido...

Estou a lembrar-me de Boleha, "Tu vais escrever que eu estou em Boleha", e eu disse-lhe, mas o senhor está bem da cabeça? Acha que eu lhe vou trair, acha que eu vou dizer a esses cães criminosos (falávamos assim um com o outro, tenho tantas saudades suas) onde o senhor está? Nem pense nisso. O senhor dizia, " Escuta minha irmã, tu tens de escrever que eu estou em Boleha", eu já desesperada perguntei-lhe aos berros, mas está em Boleha e quer que eu lhe denuncie porque quer render é isso? O senhor riu muito e disse,"Escreve que eu estou em Boleha e eu te garanto que eles não me apanham", eu percebi...O COC bem foi que foi para Boleha à sua procura mas evidentemente que não o encontrou. O senhor era terrível, tenho de lhe dizer.

E quando se punha a insultar os gajos, mas quando eu digo insultar não me refiro ao que eu escrevia, comparando com o senhor me dizia eu CENSURAVA, o que eu  escrevia eram mimos comparando ao que o senhor me dizia , mimos para aqueles cabrões cobardes criminosos, mimos!

"Ó Zizi tu vais escrever isto" uma das vezes foram umas ofensas ao Taur, o senhor chamou-lhe de galinha medricas, dizia que ele agora estava todo armado em herói mas no mato mal ouvia um tiro escondia-se atrás de si, que tinha muito medo, era muito medroso.

 Eu disse-lhe, não vou nada escrever nada isto, depois estes cães criminosos ainda ficam com mais ódio do senhor. "Escuta minha irmã, escreve e não tenhas medo destes criminosos" mas eu disse que o senhor podia zangar-se comigo mas isso eu não ia escrever. O senhor riu-se. Eu protegia-o ao não escrever muita coisa que o senhor me dizia, porque estes cães raivosos são cheios de vaidade deles próprios e se lhes tocasse muito no orgulho podiam-lhe matar, se eu soubesse que o seu fim ia ser assim, que estes cobardes lhe iam matar desta forma tão cruel tinha escrito tudo sobre o palhaço da galinha medrosa do Taur e dos outros! Mas...Nunca pensei que fossem assassinos, que tivessem coragem de matar um deles. Mas são assassinos e cobardolas! 

Eu acreditei sempre que o general Lere não lhe deixasse matar, eu dizia-lhe sempre o general é um homem bom, eu não acredito que ele lhe queira mal, fale com ele. Afinal, o senhor salvou a vida ao general Lere, no mínimo ele tinha de lhe proteger, não o ia deixar matar...Ao principio o senhor ainda dizia talvez, mas no fim o senhor já não confiava nele, dizia que ele trabalhava para o patrão Xanana e os insultos, livra Sr. Comandante. A sua morte era quase inevitável senhor comandante, Xanana queria-lhe morto e não há ninguém que ouse fazer frente a este criminoso, a este assassino, a este homem de tão má índole que destroi Timor-Leste e mata lentamente o seu povo.O senhor contou-me tanta coisa por isso eu suspeito que o senhor não foi o único comandante que ele mandou matar, mas agora minha pergunta é: Mauk Moruk foi o último comandante das Falintil que Xanana mandou matar? Vamos ver, vamos ver...Não admira que os outros comandantes da Falintil lhe beijem os pés, é que nem todos os homens são da sua CORAGEM E DIGNIDADE!   

Tenho muitas saudades suas, habituou-me mal, falava consigo todas as semanas, às vezes duas e três vezes. Agora olho para a minha lista de amigos, o seu nome estava sempre entre os meus dez primeiros contactos, agora está a ir para baixo todos os dias...Só me resta aprender a viver com esta grande dor que tenho dentro do meu coração, vou aprender Sr. Comandante!

Sabe Sr. Comandante, eu tenho muito orgulho do senhor, o senhor morreu como um herói, o senhor morreu e deixou uma lição muito grande para a nova geração, uma lição de coragem, amor e dignidade! O senhor morreu a defender o seu povo adorado, a sua terra, a justiça e a verdade. Ohhh Sr. Comandante, como me encho de orgulho do senhor! O senhor é um exemplo de heroísmo para Timor-Leste mas não só, o senhor é um exemplo para o mundo inteiro. Morreu um mártir, um HERÓI! 

A corja de bandidos se morresse hoje iriam ser recordados como ladrões, criminosos, assaltantes, carrascos do povo, o senhor ganhou, o senhor ganhou. Eles, os cães criminosos, que desgovernam a sua terra adorada não chegam aos seus calcanhares, não servem sequer para lhe limparem os sapatos, nem para serem seus mainatos. São uns bandidos de colarinho branco, bandidos!

Uma vez estávamos a falar e o senhor disse-me, "Minha irmã, eu sou um pobretanas, durmo no chão se for preciso, para mim mandioca chega para eu comer. Eu não ando à procura de poder, nem de dinheiro, eu não preciso, eu quero é justiça para este povo que já sofreu tanto".

NÃO! O senhor não era nenhum pobretanas, não era não. O senhor era um homem rico, possuía o que muitos não têm, o senhor tinha uma grande riqueza, era um homem muito rico! O senhor era dos homens mais ricos que Timor-Leste tinha! 

Sabe porquê que eu digo que o senhor era um homem muito rico? Porque o senhor era honesto, de uma nobreza inigualável, era bom, tinha dignidade, tinha um amor genuíno pelo seu povo e pela sua terra e deu a sua vida em defesa do que acreditava, isso sim, demonstra a riqueza das pessoas... Maior riqueza do que esta não há senhor comandante, não há. Eu sou muitoooo pobre comparando com o senhor, muito pobre!

Os outros têm casas, carros, vestem gravatas mas esses sim são uns pobretanas, falta-lhes a sua dignidade, a sua nobreza e pior, o que têm é TUDO ROUBADO ao povo, enchem-se de luxos com o dinheiro dos cofres do Estado, roubam e roubam e roubam...Eles sim, são uns pobretanas e ladrões! Uma pouca-vergonha, o senhor bem dizia que eram uns bandidos da pior espécie, são mesmo!

Muita gente está a sofrer neste momento com a sua morte, mas são os seus filhos quem sofrem mais. O senhor pedia sempre para a minha família e eu rezarmos pela sua proteção e dos seus homens, eu rezava mas talvez não rezei tantas como devia, porque vos assassinaram barbaramente, sem dó nem piedade. O senhor era de uma religiosidade comovente.

O senhor ensinou-me a acreditar na justiça dos nossos matebians, o senhor disse que o sangue derramado por eles vai castigar os canalhas dos criminosos dos que governam contra o povo. Eu acredito que sim, eu acredito que já estão a ser castigados, mas e estes palhaços criminosos nem se apercebem...As máscaras de heróis deles estão a cair, uma por uma... 

Nunca vi tanta gente revoltada como agora com a sua morte, até pessoas que não o apoiavam estão revoltados da maneira como o assassinaram. O ódio do Banana foi o maior inimigo dele, está totalmente desacreditado, totalmente desmascarado. Esta é a sua vitória Sr. Comandante, ele matou-lhe mas o senhor ganhou, GANHOU! O senhor desmascarou este engodo, esta fraude, este traidor, este assassino que usa a mascara de herói para continuar a mentir e a usar o nome de Timor para beneficio dele e dos traidores que com ele tentam levar esta terra sagrada para um Estado Falhado!  

Eu vou parar de escrever agora Sr. Comandante agradecendo-lhe tudo o que me ensinou, de me ter dado o imenso privilegio de ter sido meu grande amigo até ter fechado os olhos, ter confiado cegamente em mim mas principalmente por  ter engrandecido a minha pessoa com a sua nobreza, dignidade e a sua colossal coragem. MUITO, MUITO, MUITO OBRIGADA, SR. COMANDANTE!

O senhor é o meu herói, incontestavelmente!

Siti tibi terra levis, Sr. Comandante!

Eterna saudade.

Sua irmã Zizi Pedruco.

VIVA MAUK MORUK! VIVA MAUBERE TUBA RAI METIN!!!
.

sexta-feira, 14 de agosto de 2015

Maun Lere mai ita respeita Mauk Moruk nia familia nia terus no susar

.

Oan Kiak

Tanba ema hotu iha blog Timor Hau Nian Doben ema besik Pai Mauk, ami lakohi halo komentariu pesoal kona ba Pai nia mate tanba bele dehan katak ami laos ema independente, ne'ebe ami hakerek de'it informasaun ema haruka mai ami.

Balun dehan ami bosok no halo propaganda maibe ami hakarak hateten de'it katak ukun nain balun uza blog ida ne'e hodi koko negoseia ho Pai Mauk Moruk. Ukun na'in ida ko'alia ba blog ne'e midar loos, nia promete hotu, ke nia ba mesak hasoru Pai Mauk, ba trata nia saude no la lori seguransa. Ukun na'in ida  hakarak Pai Mauk rende ba Bispu Baucau. Negosiasaun ida ne'e nia halo ho Zizi Pedruco, la'os ho ha'u maibe Zizi diskuti asuntu ne'e ho ha'u molok nia ko'alia ho Pai Mauk. Ha'u dehan kedas, ne'e lasu, maibe Zizi sei fiar ema ida ne'e. Pai lakohi halo negosiasaun ho ema ida ne'e tanba la fiar liu nia. Zizi rai mensajen sira que ema haruka ba nia, iha mensajen sira labele dehan ami bosok tanba ninia foto sai hotu. Ha'u hatene  katak Zizi husu dala barak ba Pai Mauk rende tanba nia hanoin katak ukun na'in ida ne'e hakarak diak ba Pai, maibe Pai la fiar nia tanba nia laos ema FALINTIL. Zizi sala tanba fiar nia, ukun na'in ne'e mos iha kulpa hotu iha pai nia mate. Karik Maun Lere hakarak kopia mensajens sira ne'e Zizi Pedruco sei fo ba Maun Lere, hodi Maun Lere fiar katak ami iha ne' e la bosok ka hakarak sunu Timor Loro Sa'e.

Zizi mos husu ba ukun na'in ida ne'e labele fo orden ba oho pai tanba Pai Mauk iha terus boot iha nia fuan no presiza tulun no Zizi mos husu hodi ema iha governu no iha fatin seluk para ona bolu Pai traidor tanba nia mos luta nain ida.

Maibe ohin ha'u mai husu ho haraik aan ba Maun Lere hodi para ona ho deklarasaun bosok iha media tanba ita hotu hatene saida lolos mak akontese iha Venilale ne'eba, Maun Lere mos hatene, publiku barak mak la hatene.

Ha'u la mai halo akuzasaun hasoru Maun Lere tanba ha'u bele dehan ba imi hotu katak ita nia Aman boot Lere nia la haruka oho Pai Mauk, ha'u bele dehan ho serteza katak Maun Lere hakarak de'it Pai Mauk rende hodi ba hatan iha Tribunal, Maun Lere nunka fo orden ba forsa oho Mauk Moruk. Tanba ha'u fiar ho ha'u nia laran tomak katak Maun Lere hakarak diak ba Maubere Oan hotu no Mauk Moruk inkluido. Ukun nain sira seluk ha'u la fiar hanesan ha'u fiar Maun Lere.Maun Lere uniku ke lori mate isin ba Pai L nia uma no koalia ba familia. Maun Lere nia hahalok halo ha'u admira no respeita liu tan Maun boot Lere.

Maun Lere halo kronolojia ba akontesimentu oho Pai Mauk maibe Maun Lere la bele haluha dehan mos katak Xanana no Cirilo ba Venilale, laos segredu ona no iha eskola ida iha ne'eba sira hala'o sorumutuk ida no ho lia makaas Xanana haruka forsa tiru rahun Pai Mauk nia ulun. Maun Lere ita bele bosok malu maibe Maromak iha leten no ita bosok loos to ne'ebe? Ami bele bosok malu maibe ami labele bosok ka lohi Nain Maromak, ita bele koko maibe ita sei simu kastigu todan ida.

Kona ba rendisaun ami labele nega katak Maun Lere halo duni hotu hodi Pai Mauk rende, se ami dehan lae Nain Maromak sei kastigu ami. Ema ida iha blog ida ne'e nia naran Zizi, Pai Mauk koalia bebeik ho nia no dehan duni ba nia que Maun Lere halo hotu-hotu hodi Pai rende aan. Maun Lere koalia telefone ho Pai no Pai Mauk dehan katak Maun Lere tuir GPS deskobre kedas Pai nia subar fatin maibe Maun Lere la haruka forsa hodi oho Pai, sei kontinua nafatin dalan hodi halo dialogu ho Pai hodi Pai Mauk rende iha Pas nia laran. Ne'ebe diak liu ema hotu para ona dehan katak Maun Lere mos haruka oho Pai MauK, ida ne'e lia bosok, ida ne'e mau pagador sira mak ko'alia.

Pai Mauk mate tiha ona, forsa balun oho nia. Laos FALINTIL tomak ka instituisaun FALINTIL mak oho Pai Mauk, ema rua, Xanana no Cirilo maka haruka forsa tiru rahun Pai nia ulun, laos FALINTIL mak haruka oho Pai.

FALINTIL naran lulik, instituisaun ida ne'e mak lori Timor Loro Sa'e hetan independensia. FALINTIL la'os deit ema ida ka rua nian, FALINTIL ita hotu nian, Maubere Oan hotu mos FALINTIL tanba se Maubere Oan la fo tulun ba FALINTIL ohin loron ita sei iha indoneziu sira nia liman. Ema balun mak koko privatiza FALINTIL nia naran no seluk koko privatiza parpol nia naran, maibe la hetan.

Maun Lere dehan katak halo hotu hodi Pai rende, ha'u fiar ho hau nia laran tomak saida que Maun dehan. Maibe forsa uainhira serka Pai sabadu sira la halo tuir Maun Lere nia hakarak, forsa tama no oho kedas Pai Mauk, sira la koko serka no hein, sira tama no oho de'it. Sira tiru Pai ho kilat musan hira lolos? Tiru ida rua ka tolu la to'o? Pai mate ona no sira sei tiru nafatin, tanba sa Maun Lere? 
.
Hahalok ida ne'e hatudu momos katak forsa laos profisional, la rona Maun Lere nia orden no sira nia fiar laos ba Maun Lere maibe rona ema seluk. Ida ne'e bele harii perigu bot iha FALINTIL-F-FDTL nia laran, tanba loron ida sira bele sai fali kontra Maun Lere no kontra instituisaun rasik. Karik Maun Lere bele husu ba halo inkeritu ida ba ema ke oho Pai Mauk hodi ita hotu hatene tanba sa mak tiru ho kilat musan barak loos to'o Pai Mauk nia isin rahun.

Forsa iha mandatu kaptura hosi Parlamentu Nasional ka sentensa ba oho Pai Mauk? Timor Loro Sae bandu pena de morte maibe Pai Mauk mate tanba Xanana ho Cirilo haruka tiru rahun ninia ulun, ida ne'e pena de morte ka lae?

Maun Lere saida de'it mak ita dehan agora la lori ona Pai ba mundu ida ne'e, forsa oho ona nia, ho brutalidade, halo Pai hanesan balada fuik no sira tiru la para, sira halo dekorasaun ho kilat musan iha Pai Mauk nia isin. Maun Lere hatene katak ha'u la bosok, ne'ebe ha'u husu ho haraik aan para ona bosok ba media no mai ita hotu respeita familia nia terus no para ona halo statement hodi salva ema balun nia hahalok aat no kriminozu.

Maun Lere mai ita hotu respeita Pai Mauk nia familia nia terus no susar iha tempu lutu ida ne'e.

Obrigadu Wain
.

quinta-feira, 13 de agosto de 2015

F-FDTL membru balun sai hosi kuartel, sira lakohi no moe selebra Loron Falintil

.

Timor Hau Nian Doben - 13 de agosto  de 2015

Timor Hau Nian Doben simu informasaun katak horseik Coronel Maubiti no F-FDTL membru balun abandona (husik) kuartel tanba sira lakohi no "moe" selebra Loron Falintil  tanba instituisaun ne'e rasik mak oho Komandante Falintil ida.

"Horseik dader Maun Maubiti no seluk tan sai hosi kuartel no lakohi partisipa iha komemorasaun Loron Falintil nian ke hahú horseik tanba sira moe, tanba Falintil rasik maka oho Komandante Mauk Moruk no Komandante Mauk nia mós ema ida ke fo kontribuisaun boot tebes iha luta ba ita nia libertasaun", haktuir veteranu ida ba blog ida nee.

Tuir veteranu ida ne'e Mauk Moruk mate tanba ema tiru nia ho kilat musan 42, no ema boot uluk iha ai laran mos Falintil mak oho, maibe nia bandu  Timor Hau Nian Doben hakerek ema boot nia naran.

"Pai Mauk mate ho kilat musan 42, ema boot Falintil ida mak oho nia. Tuir lolos sira moe selebra Loron Falintil. Se Falintil rasik mak oho nia ema rasik se tan mak sira atu valoriza. Ema ne'e mos sunu pai nia inus ho sigaru ida. Pai nia isin nia tiru rahun. Pai Mauk sira hakanek ona iha loron kuarta-feira, Pai fraku tebes tanba sa mak la serka de'it no hein, tanba sa mak tenke tiru mate ho violensia, mate ona mos nia sei tiru nafatin, ema ne'e karik odio tebes Pai", nia dehan.

Tuir veteranu ke ami koalia, tinan ida ne'e governu devia kansela Loron Falintil no halo reflesaun boot ida kona ba valores Falintil nian ke sira harii iha ai laran.

"Tinan ida ne'e Loron Falintil devia kansela tanba Falintil forsa rasik mak oho Komandante Falintil ida no Komandante L7 tanba forsa nia hahalok aat tenke hakohi nia alin. Se maka hakarak selebra loron ida ne'e? Ita ba selebra ke ita rasik mak oho ita nia ema ida, ema ida ke ninia família fakar ran hodi nasaun sai independente no durante tinan sanulu luta iha ai laran. Husik Lere, Taur no Xanana selebra mesak, ohin loron sira koalia hanesan sira funu mesak, sira mak lori Timor-Leste to'o independensia mesak. Laos ami nia loron, Falintil nia loron foin troka ba Xanana, Taur no Lere nia loron ne'ebé husik sira selebra hamutuk, kondekora malu no gava sola malu, ami nia mataben seidauk maran tanba sira nia hahalok", katak nia.

"Mai ita hotu hamulak ba ita nia rai doben no hamulak mos ba ita nia Maun Mauk no nia membru nain tolu ke Falintil rasik oho sabadu. Mai ita husu ba sira perdoa ita hotu liu-liu sira nain tolu, Lere, Taur no Xanana ke oho sira", ramata.
.

quarta-feira, 12 de agosto de 2015

Xanana e Cirilo deram ordens para EOC matar Mauk Moruk na sexta-feira

.

Timor Hau Nian Doben - 12 de agosto de 2015

De acordo com duas testemunhas, Xanana Gusmão e o ministro da Defesa, Cirilo Cristóvão, foram a Venilale na passada sexta-feira e fizeram uma reunião grande com as forças de segurança durante cinco horas, nesta reunião Xanana Gusmão deu ordens para matar rapidamente o antigo Comandante das Falintil, o saudoso Mauk Moruk.

"Xanana gritou muito e ameaçou as forças de segurança, que se não matarem Mauk Moruk eles todos vão perder o trabalho. Depois, Xanana Gusmão regressou a Díli e no sábado EOC cercou e matou Mauk Moruk bem como outros membros do Conselho de Revolução Maubere.

"De acordo com outra testemunha em Venilale, esta afirmou ao Timor Hau Nian Doben que, "Não existem dúvidas, foi o Xanana quem mandou matar mesmo. Mauk Moruk morreu não foi porque ele era um criminoso, terrorista ou uma ameaça à estabilidade deste país. Mauk Moruk morreu porque o barba branca (Xanana Gusmão) deu ordens na sexta-feira para as forças de segurança o matarem. Eu ouvi com os meus próprios ouvidos, o Xanana disse para as forças de segurança matarem rapidamente Mauk, senão eles tinham de responder ao Xanana. Eu fiquei assustado".

As informações que este blogue recebeu foram de que o EOC baleou mortalmente Mauk Moruk com rajadas e o corpo foi totalmente destruído. O antigo comandante das Falintil foi baleado na perna direita que ficou totalmente desfeita, a parte de trás da cabeça está muito esburacada e partes do corpo encontram-se igualmente esburacadas.

Segundo informações apuradas por este blogue, o governo fez a autópsia ao corpo do saudoso Mauk Moruk sem pedir autorização à família do antigo Comandante das Falintil. O governo ordenou a autópsia e não informou a família, eles fizeram o que quiseram ao cadáver e de acordo com a vontade do governo.

Os resultados da autopsia dizem que o corpo do Mauk Moruk se encontra destruído porque ele caiu de uma montanha e não porque foi baleado pelas forças de segurança. Porém, o Timor Hau Nian Doben sabe que os resultados apresentados à família são falsos porque este blogue possui fotografias e um vídeo que demonstram que Mauk Moruk morreu porque o EOC o baleou com rajadas, as fotos e o vídeo foram capturados logo após a chegada do corpo a Díli. Nós ainda não publicamos devido ao respeito que temos para com a família nesta hora de grande dor, sofrimento e tristeza. Mas nós iremos publicar num futuro próximo.

Mauk Moruk foi baleado primeiramente durante os confrontos com o EOC na quarta-feira, o antigo comandante não comeu e passou fome durante quatro dias mas recusou-se a render.

O antigo Comandante deixou uma mensagem para todos nós:

"Quando eu morrer é que me levam o meu corpo, vivo não me rendo. Esta terra é sagrada, eu não vou trair este povo nem vou trair os meus mortos. Vocês têm de continuar a lutar contra a corrupção e contra a maldição má na nossa terra", pediu o saudoso Mauk Moruk.

Antes de morrer Mauk Moruk continuou a gritar, "A LUTA CONTINUA".

Bele lee mos versaun Tetun: Xanana ho Cirilo sesta-feira haruka EOC oho Mauk Moruk
.

Polisia kaer Ângela Freitas no "baku nia laen to'o nia dolar"

.

Timor Hau Nian Doben - 12 de agosto de 2015

Timor Hau Nian Doben foin simu informasaun ke polísia kaer  secretária-geral Konsellu Revolusaun Povu Maubere - Movimentu Fretilin, Angela Freitas, ohin dader,  tuku sia, iha Dili.

"Ângela Freitas polisia kaer ona  iha tuku 9 ohin dader. To'o agora ami seidauk hatene Ângela no nia laen nia paradeiru iha ne'ebé. Ohin polisia mak kaer iha dalan Bidau atu ba mate uma Mauk Moruk", hateten fonte ida ba blog ida ne'e.

Ami mos simu informasaun ida hosi Timor Hau Nian Doben fonte ida no nia informa katak polisia kaer mos Ângela Freitas nia laen no "no baku to'o nia dolar".

"Sira kaer tiha ona mana Ângela Freitas nomos nia laen no baku Ângela nia laen to'o nia dolar", informa.

Timor Hau Nian Doben sei buka hela informasaun kompletu liu tan hodi fo'o sai.
.