sábado, 27 de janeiro de 2024
Asina tratadu fronteira terestre ho Indonézia, Xanana “Ita La’os Ansi Taka Matan
Demokrasia Iha Timor Leste La Funsiona Tuir Konstituisaun
Timor Post - : Beatriz Belo & Mateus Da Cruz
DILI( timorpost.com)—Organizasaun Naun Govermental, Asia Justice and Rights (AJAR), konsidera ID falsu kontinua buras iha media sosiais hodi insulta lider sira kauza hosi lala’ok demokrasia Timor Leste nian ne’ebé la funsiona ho loloos tuir konstituisaun Repúblika Demokratika De Timor Leste.
Diretór Ezekutivu AJAR, Jose Luis de Oliveira, hatete, sistema estadu Timor Leste ne’e rejime direitu demokratiku katak sistema demokrasi tenke tuir lei, iha rejime demokratiku nee signifika kata povu mak nuudar na’in ba poder, la’ós deputadu, la’ós Primeiru Ministru no la’ós Prezidente Repúblika, sira ne’e representante povu, tanba povu liuhusi eleisaun mak hili sira tuur ne’eba.
Enkuantu Liga ho ID falsu ne’e, iha konstituisaun artigu 2 hatete katak orgaun soberania nian, hatuur iha povu nian liman, povu mak na’in, nune’e mos iha konstituisaun artigu 1 mós hatete RDTL ne’e hala’o tuir vintante popular.
“Agora, iha media sosial ne’e ema sempre trata lider sira, tanba ita nia sistema la fo biban atu respeita povu nu’udar na’in, povu hato’o aspirasaun la iha knaal ida atu konsidera povu nia aspirasaun nee, ho ida nee ita konsidera katak ita demokrasia nee moras hela, tanba ne’e hamosu ID falsu iha media sosial,” Jose Luis Oliveira dehan ba Timor Post iha nia knaar fatin, Faról, Sesta (26/01).
Nia hateten, Iha artigu 63 kontituisaun RDTL dehan katak, partisipasaun ativu husi feto no mane mak nu’udar alisensia ba demokrasia, tanba ne’e tenke iha partisipa ho ativu, la’ós povu partisipa iha eleisaun de’it maibé tenke ativa povu liu hosi ninia reprezentante.
“Mais, agora tanba kanal aspirasaun povu ne’e la iha, deputadu simu osan semana-semana atu rona povu ne’e, sira la mai no Prezidente Repúblika povu nia aman no odan matan taka no Prezidente viajem hela deit ba rai liur mak ita nia povu sente katak traisaun, entaun povu hirus, tanba nia sente la seguru entaun nia uza ID falsu ida nee hodi trata lider sira iha media sosial,” nia afirma.
Tuir loloos sistema tenke lao ho loloos no respeita povu no nuudar nain tenke loke kanal ba povu atu hatoo nian aspirasaun. Tanba nee ema atu hatoo buat ruma nee ema nia direitu iha konstituisaun garante povu nia direitu ba aspirasaun.
Tanba nee, ukun nain sira iha responsabilidade atu halibur povu nian aspirasaun publiku, tanba semana-semana deputadu sira koalia iha Parlamentu nee ko’alia bazeia ba aspirasaun povu nian, la’os deputadu sira nia aspirasaun.
“Se ita sente preokupadu ho ema nia ID falsu, ita tenke hatene tanba sa mak buat nee mosu, laos solusaun nee atu kriminaliza, ita tenke hatene ita nia rezime demokratiku, tenke adia buat ruma hafoin dehan la los, ita la bele dun ba iha parte polisia intelijen katak sira nia servisu la diak, ida nee ita boot husu para hau atu dudu polísia Intelejen hodi hanehan Povu nia aspirasaun nee lae, tanba hau defende povu direitu, kuandu hare buat sira nee ita tenke kestiona saida maka sala iha nee no saida mak la funsiona atu asegura povu sente livre atu hatoo nian aspirasaun,”.
“Ema hatoo aspirasaun uza ID falsu nee, tanba nia sente la seguru, tanba nia koalia nain ulun sira la kohi rona, mak hamosu situasaun ida nee, ID falsu nee mosu, tanba ita nia demokrasia nee moras hela, la funsiona ho lolos, la funsiona tuir artigu konstituisaun,” nia hatutan.
Nia subliña katak, los duni sidadaun sira neebe uza ID falsu nee viola, mais kestaun tanba sa mak sira halo nee, ida presiza nain ulun sira hatene.
Iha sorin seluk, Diretor Ezekutivu Fundasaun mahein ( FM), Nelson Belo, hatete, kona ba ema deskonesidu sira utiliza ID falsu hodi ataka lider sira nee, tuir nia se lider sira nee figura publiku, laos figura pesoas, maka publiku bele julga nia ho meius saida deit la bele alegri ba publiku nia julga.
” Tanba, ita seidauk iha lei elektroniku temi katak utiliza eletroniku hodi hataka lider sira nee krime, tanba nee ita presiza lei kona ba ida nee, maibe lei mos la bele limiti ema nia liberdade atu fo kritika ba publiku no ba lidera publiku sira, banhira ita kestiona mak uza ID falsu ho liafuan tolok,” dehan nian.
Aleinde nia dehan, lider sira nia politika mak la afavor ba publiku, entaun meius ida mak publiku bele fo sujestaun no hanoin ruma.” Ita ne’e, ami nia hanoin katak ema uza ID falsu nee la iha problema, tanba lei ba ida nee la iha no uza ID falsu nee laos krime ida,” nia sublina.
Foto, Facebook.
quinta-feira, 25 de janeiro de 2024
PR de Timor-Leste diz que “ainda há razões” para continuar a discutir fronteira terrestre com Indonésia
Lusa
Díli, 25 jan 2024 (Lusa) – O Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, afirmou que ainda "há razões" para continuar a discutir a fronteira terrestre com a Indonésia, manifestando "otimismo numa resolução colaborativa", indicou um comunicado hoje divulgado.
Em declarações proferidas na quarta-feira, em Paris, o chefe de Estado timorense reiterou a confiança na “equipa negocial liderada pelo primeiro-ministro, Xanana Gusmão”, referiu a mesma nota da Presidência timorense.
José Ramos-Horta encontra-se ausente do país em visitas ao Vaticano, a França e ao Reino Unido, devendo regressar a Timor-Leste a 07 de fevereiro.
O chefe de Estado defendeu que “embora seja importante a assinatura de um acordo final, ainda há razões para discussões continuadas”.
“O Presidente sugeriu que deve haver consenso, mesmo que isso signifique que cada lado faça sacrifícios, afirmando que isso acontece em muitos países quando se alcança consenso sobre acordos fronteiriços”, referiu a Presidência.
O comunicado acrescentou que José Ramos-Horta espera uma solução “consensual e pacífica entre as duas nações”, manifestando “otimismo numa resolução colaborativa”.
No final de dezembro, o Governo timorense anunciou que o trabalho técnico de marcação de algumas zonas da fronteira terrestre com a Indonésia estava terminado, abrindo portas à assinatura do tratado de delimitação da fronteira terrestre com aquele país.
Esta semana, a comunidade Naktuka denunciou que lhes foram retirados 270 hectares de terra arável timorense, que passou para a Indonésia, sem serem consultada pela equipa técnica, desencadeando polémica na sociedade timorense.
Aquela comunidade admitiu não entregar as terras à Indonésia, explicando que aquela zona pertencia a Portugal antes da ocupação indonésia, em 1975, devido a um tratado assinado entre portugueses e holandeses em 1914.
MSE // EJ
Lusa/Fim
Governu retira kandidatu komisáriu CAC
DILI, 25 janeiru 2024 (TATOLI)-Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa, hateten Governu retira kandidatu komisáriu Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, siglá portugés) na’in rua ne’ebé antes ne’e iha tinan kotuk submete mai Parlamentu Nasionál (PN).
“Ha’u atualiza ba konferénsia líder bankada katak, depois Governu konsidera retira submisaun ida primeiru iha tinan kotuk nian, no kontinua halo apresiasaun diskusaun iha Konsellu Ministru para fó ona andamentu segundu korrespondénsia. Agora segundu korespondénsia ne’e mai ho saida, hau seidauk pronúnsia buat ida, tenke hein deliberasaun husi Konsellu Ministru,’’Vise Ministru ne’e hateten ba jornalista sira hafoin partisipa reuniaun lidér bankada parlamentár iha sala konferénsia PN, kinta ne’e.
Nia hateten, razaun retira tanba iha tinan kotuk submete kandidatu na’in rua mai, PN liliu bankada sira halo kontaktu la konsege iha konsensu atu prienxe rekezitu ida Deputadu prezente na’in-49 iha sala plenária atu hala’o eleisaun ba komisáriu CAC ne’e rasik.
Nune’e iha fulan janeiru tinan 2024 Governu kondisera korrespondénsia dahuluk ne’e la hetan andamentu husi PN atu halo eleisaun, nune’e konsidera korrespondénsia primeiru hotu ona.
“Entaun ami sei halo fali segundu korespondénsia, mas substánsia ne’e saida, ha’u seidauk bele pronúnsia, nune’e ohin aprezenta ba konferénsia líder bankada no Prezidente Parlamentu, katak depois korrespondénsia ida primeiru la konsege iha andamentu ami konsidera fali segundu korrespondénsia, maibé segundu korepondénsia mai ho saida seida’uk bele pronúnsia,’’ nia hateten.
Antes ne’e iha 13 setembru 2023 Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru (KM), aprova projetu proposta rezolusaun, ne’ebé aprezenta husi Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, kona-ba naran sira hanesan Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai no Rui Pereira dos Santos, ne’ebé propoin ba Parlamentu Nasionál ba kargu Komsiáriu CAC.
Tuir lejislasaun ne’ebé vigora, naran sira ne’ebé propoin husi Governu sei analiza no vota husi PN, no sira-nia dezignasaun sei presiza maiória absoluta husi Deputadu ne’ebé marka prezensa, pelumenus 3⁄4 husi Deputadu ho funsaun efetiva.
Komunidade Naktuka Hahú Sofre Eviksaun, Husu PM Xanana Suspende Asina Tratadu
Timor Post - Beatriz Belo & Liduway Xavier
DILI, (timorpost.com)– Estudante Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) husu Primeiru Ministru (MP), Kay Rala Xanana Gusmão, atu suspende imediatamente selebrasaun tratadu ba zona disputa fronteira Naktuka nian entre Estadu Timor-Leste no Indonézia iha loron 26 fulan-Janéiru tinan 2024. Tanba komunidade daudauk ne’e sei sofre eviksaun no ameasa psikolójiku husi negosiasaun ba delimitasaun fronteira iha Naktuka.
Portavós komunidade rai Naktuka, Nicodemos da Crus, hatete zona disputa Naktuka nian rezidente sira administrativamente tama suku Bene- Ufe, sub-rejiaun Nítibe, RAEOA, tuir tratadu entre Portugál no Holanda iha tinan 1904 ne’ebé kompleta iha Tribunál Internasional Arbritazen iha Fransa tinan 1914, hatuur estaka fronteira rai rua nian iha Noemna’a.
Iha periodu invazaun Indonézia, rejime Suharto mantein fronteira ne’e nu’udar fronteira entre provinsia Nusa Tengara Timur (NTT) no Timor Timur. Infelizmente negosiasaun foun ne’ebé halo ikus tinan 2023 ne’ebé taka ba públiku no la demokrátiku ne’e, hatuur fali estaka 76 iha Tepa Naek inklui Fatuk Sinai sei pertense ba soberania Estadu Indonézia nian.
“Ami husu solidariedade urjente ba entidade hotu atu fó apoiu materiál no imateriál ba komunidade rezidente Naktuka ne’ebé oras ne’e sofre eviksaun no ameasa psikolójiku husi rezultadu negosiasaun ne’e”, dehan Portavós, Nicodemos da Crus, ba Jornalista sira iha UNTL, Kaikoli, Kinta, (25/01).
Nia hatutan, “Rezultadu negosisaun ne’e kontra evidénsia ka faktu história sira no la bazeia ba Prinsípiu win-win solation, iha ne’ebé fó liu vantajen ba Estadu Indonézia, bainhira tratadu ne’e selebra duni husi Estadu RDTL no Indonézia maka ita sei lakon rai 270 hektar no Fatuk Sinai ne’ebé nakonu ho rekursu naturál hirak mak potensiál ba turizmu no agrikultura hodi estimula kresimentu ekonómiku ZEESM”.
Akordu ne’e mós sei lori mudansa sosiu-kulturál no ekonómiku iha REAOA partikulár ba uma- kain 74 nu’udar rezidente Naktuka nian. Rezidente hirak ne’e durante tinan 22 marzinalizadu no eskluidu husi dezenvolvimentu, ho nune’e populasaun iha Naktuka atu asesu ba asisténsia públiku sira ho dezafiu la’o-ain kilometru 5. Tanba ne’e, akordu ne’e sei afeta eis propriadade rai komunidade nian ba produsaun hodi aumenta liután sofrimentu komunidade.
“Hirak ne’e hotu mak ami lamenta ho rezultadu negosiasaun ne’e, hodi ezije no husu ba Eselénsia Primeiru Ministru, Xanana Gusmão, suspende imediatamente selebrasaun tratadu ba zona disputa Naktuka entre Estadu RDTL no Indonézia iha aban 26 Janéiru 2024,” dehan nian.
Nune’e mós husu ba Gabinete Delimitasaun Fronteira Terestre no Marítima atu klarifika tratadu foun ne’e ba públiku, atu nune’e aplika diplomasia mutuál ida ne’ebé iha relasaun resiprokal no labele sakrifíka fali soberania RDTL.
“Ami mós hakarak husu ba Eselénsia Primeiru Ministru Xanana Gusmão, demokratiza prosesu negosiasaun ba delimita fronteira entre Estadu RDTL no Indonézia, tuir prinsípiu ‘Nahe Biti Boot’ ne’ebé inkluzivu,” katak nian.
Portavós mós husu Parlamentu Nasionál atu halo fiskalizasaun imediata kona-ba lala’ok negosiasaun fronteira terestre iha zona disputa Naktuka.(*)
Ai-Moruk 13% iha HNGV Stock Out
Independente - Ivonia Varela
DILI: Agora dadaun iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) ai- moruk stock out hamutuk item 56 ka 13%, ne’ebé kompostu husi ai-moruk vitál ítem 13, ai-moruk esensiál item 36 no ai-moruk nesesáriu ítem hitu (7).
Porta Voz husi Ekipa Integradu Ministériu Saúde, Vidal de Jesus Lopes hatete, ai-moruk stock out iha HNGV dadaun nee 13% mak stock out ka item 56, ne’ebé mai husi ai-moruk ne’ebé durante nee uza iha Timor-Leste
“Iha HNGV semana kotuk stock out iha 10% maibé dadaun nee sa’e ona ba 13% tanba ida ne‘e dinámiku depende movimentu ou suplay ai-moruk nian no depende ba utilizasaun ai-moruk,” dehan Vidal liu husi Konferensia imprensa ne’ebé halao iha salaun INFPM Kampu Alor, Tersa.
Nia dehan, iha momentu ne’ebá entermus stock ne’ebé disponível hela la iha afeitasaun ne’ebé grave fó implika direita ba sistema saúde ne’ebé mak kolapsu. Tanba funsionamentu normál nia iha altenativu balun foti hodi mantein funsionamentu ba pasiente sira.
Enkuantu, konaba reajentes sira iha HNGV, Porta voz dehan dadaun nee reajentes ba teste ran liliu iha laboratorium HNGV dadaun nee funsionamentu lao normal.
Nia dehan, reajentes hirak nee ninia fabrika TL la iha tan nee husu ba publiku atu pasiensia hein lai nia prosesu hirak nee tanba atu hatama deit reajentes mos liu husi prosesu ka prosidementu oioin atu too iha TL.
“Tanba reajente nia funsiona la’os fasil nia forma jerál la’os reajente ai-moruk no komsumaveis ita la iha fabrika iha rai laran ita depedensia ba rai-liur ita nee konsumu deit. Ho nunee husu ba píbliku atu pasiensia hodi hein prosesu sira nee, tanba prosesu sira tenki tuir prosedimetu oioin,” dehan porta Vóz.
quarta-feira, 24 de janeiro de 2024
Malázia Deporta Timoroan Na’in-4 Vítima ba Tráfiku Umanu
DILI, (timorpost.com)— Xefe Departamentu Investigasaun Kriminál Nasionál, Superintendente Polísia, João Belo dos Reis, informa ohin (24/01) Governu Malázia deporta timoroan na’in-4 ne’ebé deskonfia sai vítima ba tráfiku umanu no servisu ilegál iha nasaun refere.
“Ita-nia sidadaun na’in-4 husi diferente munisípiu ne’ebé kategoria vítima ba tráfiku umanu, husi sidadaun estranjéiru ne’ebé halo rekrutamentu online ba sira, lori sira ba Malázia ikus mai sira sente labele ona mak sira aprezenta-an ba embaixada fila mai Timor”, Xefe Departementu Investigasaun Kriminál Nasisonál, Superintendente Polísia, João Belo dos Reis, informa ba jornalista ih Kuartel Jerál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Kaikoli, Kuarta, (24/01).
Nia hatutan, “Ita iha ona dadus kuaze 60 pesoas mak ita deteta no sira ne’e fila ona mai Timor, sei iha tan lubuk ida iha ne’eba, ita buka nafatin para bele lori fila, tanba sira kuaze vítima tráfiku umanu husi ajénsia inresponsabilidade sira”.
Ajénsia sira ne’ebé halo rekrutamentu online ilegál, tuir Komandante ne’e katak, prosesu la’o hela, konsege detein ona ema na’in-2, no lori ona ba Ministériu Públiku no na’in-2 seluk polísia kontinua buka hela. Sidadaun Timor ne’ebé servisu ilegál iha Malázia ne’e kuaze viola buat hotu, vístu traballu laiha, pasaporte Timor nian, laiha koñesimentu autoridade Malázia nian, ne’ebé sira hela ho ilegalmente kuaze tinan rua iha Malázia.
“Sira servisu mais kalan husi fatin ida ba fatin ida, i sira nia osan ne’ebé sira simu fahe rua ho ajénsia tráfikante sira ne’e”, tenik Komandante ne’e..
Sidadaun sira ne’e ba Malázia diferente tinan, balun ba iha 2020, balun ba iha 2021 no balun ba iha tinan 2022, no sira na’in-4 ne’ebé deporta fila mai iha Kuarta 24/01 ne’e vítima sira ne’ebé ba iha tinan 2022.
Tanba ne’e, PNTL sei husu informasaun ba vítima sira ne’e para bele informa ema hirak ne’ebé fasilita, ba oinsá, ba halo nusa, depois polísia sei buka tuir.(*)
Ai-moruk iha Institutu Nasional Farmasia Produtu Médiku (INFPM) hamutuk pursentu 22 stock out
Independente - Ivonia Varela
Porta Voz husi Ekipa Integradu Ministériu Saúde, Vidal de Jesus Lopes hatete, relasiona ho públiku nia kestaun kona-ba ba ai-moruk stock out katak iha Nasional Farmasia Produtu Médiku (INFPM) dadaun ne’e pursentu 22 mak la iha.
“Iha INFPM semana kotuk iha ai-moruk pursentu 34 mak la iha maibé agora tun ona ba 22% tanba atualiza ona dadus iha ítem medikamentus balun ne’ebé tuir lolos la tama ka la uza ona iha merkadu tan ne’e tenki hasai tanba sira ne’e mak durante nee eziste hodi kontribui ba persentajem ba stock out nian” dehan Vidal liu husi Konferensia imprensa ne’ebé halao iha salaun INFPM Kampu Alor, Tersa (23/01).
Iha fatin hanesan, Diretór Ezekutivu Institutu Nasionál Farmásia Produtu Medikamentu (INFPM), Brigido Dias de Deus hatete, haree ba dadus sira ne'e komesa husi fulan-Janeiru mai konsege hamenus ona pursentu stock out ne'e tan ne'e hela 23% no hela oituan de'it atu tama ba normál.
"Agora dadaun ai-moruk lubuk ida mak iha ona dalan atu mai, inklui sasan ka ai-moruk husi kompaña Sali-magu hatama mai no sasan sira ne'ebé atu tama mai barak liu mak ai-moruk tan ne'e sei reduz númeru stock out ne'ebé mak iha hodi bele fila ba level normal," dehan Diretór Ezekutivu.
Diretór Dehan, ai-moruk sira ne'ebé iha dalan ona ne'e mai husi nasaun Indonézia.
Enkuantu, tuir informasaun ne’ebé mai husi Institutu Nasional Farmasia Produtu Medikamentu (INFPM) katak iha 25 to'o 27 fulan-Janeiru tinan 2024 kompanha Sali-magu sei hatama tan ai-moruk hamutuk kontainer haat. Enkuantu, ai-moruk hirak ne'e mai husi Nasaun Indonézia, Surabaya no Australia.
Alkatiri:”Xanana violou a Constituição, a lei internacional e a vontade do povo ao assinar Tratado da Fronteira Terrestre”
Timor Hau Nian Doben
O secretário-geral da Fretilin e fundador de Timor-Leste, Mari Alkatiri, acusou hoje o primeiro-ministro Xanana Gusmão de agir contra as leis e como se Timor-Leste fosse da sua custa ao ir assinar em Jacarta o Tratado da Fronteira Terrestre (TFT).
“O primeiro-ministro (PM) Xanana Gusmão faz da RDTL como se fosse da sua custa”, afirmou Alkatiri hoje no Facebook.
O líder da Fretilin incriminou o PM de violar a Constituição Timorense, a soberania de Timor-Leste e ainda a lei internacional ao assinar hoje em Jacarta o TFT.
“Hoje foi para Jacarta assinar o Tratado da Fronteira Terrestre, um tratado que não respeita a Constituição da RDTL, não respeita a soberania de Timor-Leste e infringe também a lei internacional”, denunciou Mari Alkatiri.
O secretário-geral da Fretilin explicou ainda que,” Timor-Leste teve direito à independência devido às fronteiras históricas acordadas entre a Holanda e Portugal e Xanana não respeitou (as fronteiras históricas) no tratado que ele foi assinar”.
Alkatiri acrescentou ainda que o tratado viola leis bem como a vontade do povo de Timor-Leste.
“Este Tratado é contra a lei internacional, contra a Constituição Timorense e ainda contra a vontade do Povo de Timor-Leste", terminou.
O governo de Xanana está a ser acusado de entregar cerca de 270 hectares de terras em Naktuka-Oecussi à Indonésia com este acordo que irá ser assinado em Jacarta por Xanana-Gusmão.
De acordo com o artigo 4, 3 da Constituição de Timor-Leste, “ O Estado não aliena qualquer parte do território timorense ou dos direitos de soberania que sobre ele exerce, sem prejuízo da rectificação de fronteiras”.
Na versão anotada da Constituição Timorense está estipulado que:
O n.° 3 proíbe e torna inconstitucionais quaisquer atos do Estado que impliquem a cessão de parte do território timorense ou de direitos de soberania sobre ele exercidos, o que se compreende pela necessidade de preservar a integridade territorial de Timor-Leste, condição indispensável à garantia daindependência nacional e da unidade do Estado (limites materiais da revisão constitucional, nos termos do art. 156.°, n.° 1, alínea a)).
O governo de Gusmão ainda não se pronunciou sobre esta matéria apesar de um sentimento de revolta muito grande entre os timorenses nas redes sociais bem como de algumas Organizações Não Governamentais.
sábado, 20 de janeiro de 2024
MINISTRU JUSTISA MATE
Timor Hau Nian Doben
Foin lalais maka informasau hahu espalha iha Facebook katak ministro Justisa, Amandio Sá Benevides, mate iha oras balun liu ba, iha Ospital Nasional Guido Valadares
Tuir fonte ida Timor Hau Nian Doben nian, nia konfirma katak ministru Justisa mate ohin loron tanba deskonfia nia hetan ataque coração (atake fuan). Amandio Sá Boavida monu iha Aeroporto Nicolau Lobato bainhira ba simu primeiru-ministro ke fila hosi Suiça no ambulansia ida sei lori nia ba ospital maibe la konsegue salva nia.
Amandio Sá Benevides kaer pasta ministro Justisa iha IX governu liderado hosi Xanana Gusmão, no hetan problema barak durante ninia governasaun, liu-liu problema passaporte nian ke sai problema boot ba Timor Oan iha rai laran nomos iha rai liur.
quinta-feira, 18 de janeiro de 2024
Deskonfia Iha Indísiu Krime, KAK Halo Averiguasaun Direita Ba MS- Salimagu
Timor Post - Beatriz Belo & Liduway Xavier
DILI, (timorpost.com) — Diretór Jerál Investigasaun Komisaun Anti Korupsaun, José Verdiál de Araujo, halo hela averiguasaun ba Ministériu Saúde (MS) liga ho prosesu ajudikasaun diréita ba empreza Salimagu Unip. Lda, ba fornesimentu ai-moruk.
Liga ho informasaun sira ne’ebé publika iha média sosiál deskonfia iha indísiu krime iha prosesu fornesimentu ai-moruk tanba tuir informasaun empreza Salimagu hatama ai-moruk direita no balun dehan indireita mai Timor-Leste.
“Ami investigadór sira halo inisiativa hodi halo prosesu ida-ne’e la signifika katak ami simu keixa ruma, maibé ami haree ba iha informasaun sira husi públika iha média sosiál ne’e, katak ajudikasaun direita ba iha kompañia Salimagu hodi fornese ai-moruk ne’e. Tanba ne’e, ita halo hela averiguasaun ba prosesu ne’ebé mak iha Ministériu Saúde nian kona-ba ajudikasaun direita ba iha kompañia Salimagu ne’ebé fornese ai-moruk ne’e”, dehan Diretór Jerál Investigasaun KAK, José Verdial de Araújo, ba Jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Faról, Kuarta, (17/01).
Daudauk ne’e KAK sei iha hela faze averiguasaun hodi rekolla informasaun no dadus, inklui dokumentu relasaun ho prosesu ajudikasaun direita liga ho hatama ai-moruk.
Liuhosi prosesu averigugasaun mak foin haree katak iha indísiu korupasaun ka laiha indisiu korupsaun, hafoin ida-ne’e bele hatene, tanba prosesu averiguasaun ne’e foin hahú iha fulan ida- ne’e nia-laran.
“Ita hein de’it rezultadu averiguasaun ne’e oinsá, see iha indísiu krime ita sei kontinua halo auto partisipasaun ba iha Ministériu Públiku hodi halo investigasaun ba kazu ida nee,” nia dehan.
Antes ne’e, tuir informasaun katak Ministra Saúde rasik urjentimente halo azudikasaun direita ba kompañia Salimagu hodi sosa ai-moruk maibé to’o oras ne’e ai-moruk seidauk tama no hospitál HNGV, hospitál referál no sentru saúde sira menus ai- moruk hodi fornese ba pasiente timoroan ne’ebé halo tratamentu ba saúde.(*)
Posibilidade PR Horta 'Sei Piska-Malu' ho Kalohan
Independente- Agostinho Gama
DILI: Faktu hatudu ona. Kondenadu ne'ebé seidauk kumpre pena mós hetan ona indultu, tanba ne'e iha posibilidade Prezidente Republika (PR), José Ramos Horta, 'sei piska-malu' ho eis-deputadu Antonio da Conceição 'Kalohan' hodi hetan indultu.
La'ós segredu katak Sekretariu Jeral Partidu Demokratiku (PD), Antonio Kalohan mós fó apoiu másimu ba kandidatura PR Horta nian iha segundu ronde eleisaun prezidensial, foin lalais ne'e.
Ne'e duni, la taka dala ba PR Horta atu bele fó indultu ba Antonio Kalohan, nu'udar politika selu tusan.
Prezidente bankada Fretilin, Deputadu Aniceto Longuinhos Guteres hateten, Lei Indulto ne'e Prezidente Republika promulga fo kedas indulto ba Eis Ministra Finansas, Emilia Pires no Eis-Vise Ministra Saude, Madalena Hanjam, ne'ebe autor sira la kumpre tan pena prizaun.
"Lei ne'e halo para atu liberta ema sira ne'ebe nia gosta. Ema sira nia maluk nia amigu ka amiga. Ha'u hatene eis deputadu Antonio Kalohan mos sira maluk ne'ebe nia servisu makaas ba ba Ramos Horta atu manan iha eleisaun, agora sai Prezidente Republika. Parese nia atu selu fali Antonio nia tusan," dehan Aniceto, iha PN, horisehik.
Molok ne'e, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta informa, kazu atuál Embaixadór Timor-Leste ba Indonézia, António Conceição, ne'ebé Tribunál hamonu sentesa ho pena efetivu tinan lima prizaun, prosesu ne'e seidauk remata.
Nia dehan, kazu ne'e sei iha hela prosesu rekursu, tanba prosesu nee sei lao hela iha Tribunál Rekursu, bainhira desizaun Tribunál iha remata, mak desizaun ikus Prezidente sei haree liuhusi Konstituisaun RDTL inklui lei komutasaun pena foun neebé fó biban ba Xefe Estadu atu haree ba kazu sira nee.
Deputadu sira Hirus Malu 'Tan' Ministra Elia
Independente - Agostinho Gama
DILI: Deputadu sira iha Parlamentu Nasional hirus-malu no blokeia-malu 'tanba' Ministra Saúde, Elia dos Reis Amaral. Situasaun dezentendimentu ne'e mosu bainhira deputadu opozisaun lansa kritika kona-ba problema falta ai-moruk no hapara pesoál saúde.
Kriitika kona-ba governu seidauk rezolve problema ai-moruk no hapara pesoal saude kontratadu sira halo tensaun iha Parlamentu Nasional (PN) sai manas. Nune'e, mosu dezentendimentu tanba Prezidente Parlamentu Nasional (PN), Maria Fernanda Lay, taka mikrofone ba Prezidente Bankada Fretilin, Aniceto Longuinhos Guterres, bainhira halo intervensaun.
Situasaun iha PN hahú manas hikas, hafoin iha Segunda (15/1), bankada Fretilin lansa kritika ba Ministra Saude, Elia dos Reis Amaral, iresponsavel la rezolve problema ai-moruk iha ospital no sentru saude sira, inklui hapara pesoal saude.
Ho kritika hosi bankada Fretilin halo tensaun maka'as ba deputadu sira hosi bankada CNRT no PD, nune'e iha loron Tersa (16/01), horisehik, mosu dezentendimentu entre deputadu bankada Fretilin no CNRT.
Deputadu hosi bankada boot rua ne'e, hakilar malu no dun-malu ba ukun, tanba husi CNRT dun ba Fretilin tanba problema ai-moruk mai kedas hosi VIII Governu lidera hosi Eis Primeiru Ministru Taur Matan Ruak. Enkuatu Fretilin kontinua kritika husu IX Governu ninia responsavel.
Nune'e, iha intervensaun husi Prezidente Bankada Fretilin, Aniceto Longuinhos Guterres, iha plenaria dehan, IX Governu bainhira simu pose kaben boot atu rezolve stok ai-moruk iha loron 120 nian laran, maibé tama ona fulan neen seidauk rezolve to'o pasiente balun sai vítima.
Maibé, problema ai-moruk sai ona kritiku mak hosi CNRT dun fali ba VIII Governu mak sala, lakohi atu rekoñese sala sira, tanba tuir CNRT iha dever defende IX Governu, maibe buat ne'ebe sala ne'e tenke rekonese netik hodi hadi'a.
"Prezidente ha'u horiseik husu ponte de ordem para defeza ondra ha ha'u nia bankada Fretilin nia deklarasaun, maibe Ita boot la fo, tanba prosesu sesaun plenaria ida kuandu intervensaun sira ne'e iha ponte de orden labele taka, ne'e tuir rejimentu, agora ema atu halo defeza ondra maibe ita-boot taka hotu tiha, depois fo tan fali ba ema seluk hodi insulta ema seluk", dehan nia, iha Plenaria PN, horisehik.
Maibe prezidente bankada Freitlin ne'e ko'alia seidauk hotu, Prezidente Parlamentu Nasional deside taka mikrofone tanba dehan minitu ida deit. Fernanda lay dehan, deskulpa deputadu minute ida deit.
Ho nune'e, halo emosaun ba deputadu Fretilin ne'e tanba ko'alia seidauk hotu Prezidente Parlamentu Nasional hakotu tiha nia lian, nune'e deputadu ne'e deside hodi baku meza ne'ebe nia tuur.
"Ha'u ko'alia seidauk hotu taka ona ne'e", hataan deputadu ne'e ho nervozu hodi baku meza.
Haree ba Prezidente bankada Fretilin ne'e baku meza, nune'e situasaun PN sai kedas hanesan 'merkadu' tanba hamosu reasaun husi deputadu CNRT ne'ebe defende Prezidente PN Fernanda Lay, nune'e mosu dezentendimentu barullu hodi haksesuk malu entre deputadu Fretilin Sinaria no Deputadu CNRT Virgilio konsege atu halo agresaun fiziku ba malu.
Taka Dalan ba Fretilin
Purtantu, Xefe bankada Fretilin, Aniceto Longuinhos Guterres hateten, Prezidente Parlamentu Nasional, Maria Fernanda Lay, buka maneira taka dalan ha Fretilin ne'ebe lansa kritika kona-ba problema povu nian.
Nia dehan, situasaun MS agora aumenta pior ba beibeik, tanba sistema mos kolapsu, hapara pesoal saude kontratadu sein prepara ema atu hatutan servisu.
Nune'e, bankada Fretilin tenta atu ko'alia no kritika ba interese povu nian nu'udar opozisaun iha dever tomak atu kritika falhansu sira iha area saude rungu-ranga.
“Ami tenta koalia, maibe maioria parlametar PD-CNRT liu-liu meza paralementu buka maneira oin-oin atu bankada fretilin labele koalia, ne'e mak ohin ami halo protestu no iha konfuzaun oituan, maibe ne'e ami halo protestu ho dignu", dehan nia.
Nia haktuir, rejimentu PN garante hela deputadu sira atu koalia, maibe meza PN lidera hosi Fernanda Lay autoritariamente tenta atu taka Fretilin ninia dalan para atu koalia denunsia situasaun sira ne'e.
CNRT Fo Sala VIII Governu
Molok ne'e, iha Segunda (15/01), Deputadu bankada CNRT, Patrocino Fernandes dehan, kona-ba deklarasaun politika hosi Fretilin kestiona problema stock ai-moruk iha ospital no sentru saude sira, maibe keta haluha IX Governu kontinua rezolve problema ne'ebe VIII Governu husik hela.
"IX Governu simu pose iha Jullu 2023, nune'e iha orsamentu rektifikativu preve tokon US$60.000 hodi sosa aimoruk, entaun signifika saida situasaun ai-moruk ne'e grave iha VIII Governu los ka lae. See la justifika situsaun ai-moruk la grave, entaun Governu ida-ne'e la persiza preve tokon $6 atu sosa ai-moruk. Ne'ebe responsavel ne'e kontinua katak, situasaun ai-moruk ne'e grave iha VIII Governu nia ukun", dehan nia.
Nune'e, Deputadu KHUNTO, Antonio Verdial hateten, hahu kedas governu dahuluk to'o mai IX Governu dezenvolvimentu ladun iha kualidade, tanba povu kontinua preokupa problema saude liu-liu ba ai-moruk.
"Agora asunto saude sai polemika, stock ai-moruk laiha, menus pesoal saude hodi halo tratamentu ba pasiente sira, tanba problema ne'e seriu tebes tanba postu saude sira iha posibilidade bele taka, tanba seidauk bele rezolve", katak nia.
terça-feira, 16 de janeiro de 2024
Fó Tan Indultu Sein Prizaun, Sosiedade Sivíl Sei Hato’o Petisaun Hasai Dadur iha Bekora, Gleno no Suai
ME Taka Odamatan ba Manifestante Profesór Kontratadu
Timor Post - Beatriz Belo & Liduway Xavier
DILI, (timorpost.com) — Ministériu Edukasaun (ME) taka odamatan ba manifestante profesór kontratadu ne’ebé kontinua halo demonstrasaun hasoru Ministra Edukasaun liga ho kontratu ne’ebé termina iha loron 31 fulan-Dezembru 2023 liuba. Ministériu Edukasaun taka odamatan edifísiu ME, Vila-Verde, Dili, tanba ne’e manifestante sira labele tama iha areadór ME.
Profesór kontratadu iha tinan 2023 kontinua ejiji ba Ministra Edukasaun atu kontinua sira-nia kontratu hodi servisu nu’udar profesór, tanba profesór sira hanorin ona ho tempu naruk maibé tanba saida mak la extende kontratu ne’ebé iha.
Tuir observasaun Timor Post iha loron 16 fulan- Janéiru tinan ne’e nota katak profesór kontratadu sira kontinua marka prezensa iha edifísiu Ministériu Edukasaun maibé portaun ministériu nian taka tanba konsidera prezensa manifestante sira-nian iha areadór ME nia defikulta servisu iha ME.
Nune’e mós tuir informasaun husi seguransa iha ME katak, sira taka portau tanba hetan orientasahn husi irárkia, tanba ne’e nu’udar seguransa ezekuta orden ne’ebé fó sai ona.
Banhira profesór kontratadu sira tama areadór ME difikulta servisu funsionáriu sira nia, tanba ne’e sira tenke taka portaun, atu nune’e la difikulta servisu funsionáriu sira-nia iha ME.
Entretantu iha manifestasaun ne’e kontinu hetan seguransa másimu husi Polísia Nasionál Timor- Leste (PNTL, iha areadór ME nian.(*)


