quarta-feira, 16 de dezembro de 2015

Igreja Católica deve distanciar-se do dia-a-dia da vida do Estado - Alkatiri

.

Díli, 16 dez (Lusa) -- O líder do partido timorense Fretilin, Mari Alkatiri, considera que a Igreja Católica em Timor-Leste deve distanciar-se do dia-a-dia da vida do Estado e, enquanto reserva moral, religiosa e até cultural, deve liderar um debate alargado sobre o seu papel no futuro do país.

"Eu penso que esse debate tem sido adiado e deve ser iniciado pela própria igreja", disse, em entrevista à Lusa, o secretário-geral da Fretilin (Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente) e ex-primeiro-ministro.

"A Igreja Católica também se radicalizou com a luta. Tornou-se uma igreja nacionalista e muitos dos sacerdotes católicos que existem em Timor-Leste agora, são sacerdotes do tempo da resistência", recordou

Hoje, a instituição "acha-se, com certa legitimidade, no direito de ser ouvida" e "nunca deixou de ser" mas, "para o bem da própria Igreja Católica como reserva moral, religiosa e até cultural, deve agora distanciar-se um pouco do dia-a-dia da vida do Estado".

Alkatiri referia-se a questões como educação e saúde, onde o papel da igreja em Timor-Leste continua a ser significativo, condicionando algumas das políticas nestas matérias.

Afirmando que foi o seu Governo que deu os primeiros passos para a assinatura da Concordata com a Santa Sé, assinada este ano, Alkatiri recorda que em 2012 o bispo de Baucau e atualmente administrador apostólico de Díli sugeriu o seu nome como eventual candidato a Presidente da República.

"Na altura achei interessante a declaração vir do bispo católico mais influente em Timor-Leste, mas eu respondi que não tinha sido formatado para ser Presidente da República neste sistema", disse.

"Estou convencido que o Presidente da República precisa de ter um perfil diferente. Não de pessoas que vieram da luta, mas de pessoas que sabem ter uma cultura institucional de Estado forte", afirmou.

Admitindo que identificar esse nome é difícil "porque qualquer pessoa da geração nova que tenta aparecer, é a própria nova geração que a procura queimar", Alkatiri diz que os jovens "não querem ser eles próprios a produzir o seu líder do país".

Paralelamente, porém, considera que os líderes que vieram da luta e "fizeram uma luta tão difícil e vitoriosa (...) cada vez vão assumindo mais o espirito messiânico" de pensar "que só eles podem salvar o país".

Questionado sobre se faz parte desse grupo o atual chefe de Estado -- que não rejeita candidatar-se em 2017 a primeiro-ministro -- Alkatiri considera que Taur Matan Ruak está a desviar-se do que poderia dar de melhor ao país

"Eu sou muito frontal. Tinha uma ideia do Presidente, que ele era uma pessoa do povo, modesta, que quer o melhor para o seu país. Mas está de certa forma a desviar-se daquilo que ele poderia fazer melhor por este país, que é continuar a sua modéstia, continuar o seu papel de referência histórica, referência politica, referência moral", afirmou.

O facto do chefe de Estado contestar a gestão do país, explica, não é diferente do que ocorreu quando Xanana Gusmão chefiou o Estado.

"Xanana também dizia isso quando era Presidente da República, que havia má gestão e que tinha de ser ele a mudar. Só espero que o Presidente Matan Ruak não cometa o mesmo erro", afirmou.

ASP // PJA

Lusa/Fim
.

Alkatiri rejeita ter sido "comprado" com projeto de Oecusse

.
Díli, 16 dez (Lusa) -- O secretário-geral da Fretilin, Mari Alkatiri, diz que não está à venda e rejeita que tenha sido "comprado" pelo ex-primeiro-ministro Xanana Gusmão, que o convidou para gerir a região administrativa especial do enclave timorense de Oecusse.

"Se houvesse dinheiro para me comprar já os indonésios me teriam comprado há muitos anos. Nem a intenção de Xanana era de me comprar, nem há, da minha parte, qualquer dúvida de que não iria vender-me por dinheiro", afirmou em entrevista à Lusa.

Mari Alkatiri, que em 2006 se demitiu do cargo de primeiro-ministro, depois de fortes pressões dentro e fora de Timor-Leste lideradas, em parte, pelo então chefe de Estado Xanana Gusmão, foi nomeado este ano responsável da Região Administrativa Especial e da Zona Especial de Economia Social de Mercado (ZEESM) de Oecusse-Ambeno.

A ZEESM é um dos projetos mais polémicos dos últimos anos em Timor-Leste com contestação da parte de vários setores em Timor-Leste tanto pelo orçamento destinado à região, que este ano foi de 116 milhões de dólares e em 2016 é de 218 milhões -- como pelo modelo de desenvolvimento previsto.

O projeto marca uma aproximação crescente entre Mari Alkatiri e Xanana Gusmão e arranca numa altura em que Timor-Leste tem um governo de unidade nacional, com um primeiro-ministro da Fretilin, apesar de o maior partido parlamentar ser o Congresso Nacional para a Reconstrução de Timor-Leste (CNRT), de Xanana Gusmão.

Observadores políticos sugerem mesmo que esta aproximação se poderá manter no processo eleitoral de 2017 em que a maior incógnita é a eventual candidatura do atual chefe de Estado, Taur Matan Ruak, que se tem mostrado crítico quer da gestão nos últimos anos quer sobre o valor do orçamento para Oecusse.

Alkatiri insiste que a "melhor solução para o país" é manter durante algum tempo a atual solução de convivência partidária, com um Governo de unidade nacional, rejeitando os que afirmam que este modelo representa falta de pluralidade.

"Não podemos esquecer que saímos de uma guerra difícil longa, de 24 anos, e estamos a construir um Estado para consolidar a nação. Um estado desagregado não constrói a nação", afirmou.

Daí que a aposta tenha sido em cada um ter o seu partido mas procurar "um consenso nacional" para construir alicerces sólidos de um Estado "com base na constituição, com base na lei", onde "não se perca a autoridade".

"Autoridade não é ditadura, é autoridade moral para conversar e legitimidade para atuar", disse.

Sobre a reaproximação com Xanana Gusmão, Alkatiri recorda que foi uma evolução possível apenas depois de o líder histórico, "que pensava ser imbatível e que tudo o que dizia era lei", ter acabado por "perceber as nuances da governação".

Quando se demitiu em 2006, o partido fez uma "travessia do deserto" ainda que condicionada, afirma, pela "vitória que os computadores digitais deram ao CNRT em 2012".

Insistindo que os resultados desse ano foram fraudulentos, Alkatiri diz que os fiscais de cada partido não tiveram acesso às cópias dos resultados nas urnas.

"Tenho a certeza. Tanto nas presidenciais como nas legislativas. Mas isso é passado", afirmou, explicando que, apesar de os resultados "terem sido manipulados", se ofereceu desde logo para colaborar na governação.

"Vamos continuar a fazer uma oposição, estando dentro do processo. Oposição para reduzir as despesas, para reformular todo o processo da administração. E isso resultou neste Governo de consenso", afirmou.

ASP // PJA

Lusa/Fim
.

Alkatiri considera que muitos temem "integridade" da Fretilin

.

Díli, 16 dez (Lusa) -- O secretário-geral da Fretilin considera que o ideário político e os "valores e princípios" de integridade moral e económica desta força política timorense levam a que muitos "tenham grande receio" de ver o partido a governar.

"Acho que têm mais receio agora do que antes. Porque a Fretilin (Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente) tem no seu ideário político valores e princípios de integridade moral, integridade económica", afirmou em entrevista à Lusa.

"Como instituição, e não estou a dizer que toda a gente na Fretilin seja assim, tem esses valores. E as pessoas não querem, porque habituaram-se a uma vida fácil, habituaram-se a esbanjar dinheiro, habituaram-se a uma acumulação primitiva do capital de uma forma inaceitável", considerou.

Alkatiri falava à Lusa no ano em que se cumprem 40 anos da proclamação unilateral da independência de Timor-Leste, quando o país é governador por um executivo de unidade nacional, em que elementos da Fretilin também participaram, e quando já se pensa nas eleições legislativas e presidências de 2017.

"As pessoas ficam sem saber porque é que depois de tanta coisa eu continuo a luta. Porque a minha luta não é só para afirmar os direitos deste povo, mas também para afirmar a luta contra a discriminação, afirmou.

Sobre as visões externas relativamente a Fretilin, Alkatiri insiste que "as coisas já mudaram" e que hoje os vizinhos mais próximos já entendem o papel do seu partido, apesar da contestação do passado.

Questionado sobre a situação em 2006 -- quando Timor-Leste esteve à beira da guerra civil -- Alkatiri insiste que o objetivo de forças externas era "acabar com o espirito da resistência", pelo que os alvos foram não apenas a Fretilin mas também o braço armado da resistência, as Falintil.

O então primeiro-ministro recorda que o então chefe de Estado, Xanana Gusmão, já "reconheceu que se tivesse percebido isso nunca teria feito o que fez", pressionando para a saída de Alkatiri.

Na ocasião, o primeiro-ministro aceitou demitir-se, num conflito aberto com o Presidente: "Eu demiti-me, o Governo caiu, mas o parlamento não tinha caído. Ele não tinha competência constitucional para dissolver o parlamento, porque a crise institucional não envolvia o parlamento. Era a presidência da República e o Governo e o Governo cedeu. Eu cedi. A partir daí ficou desarmado", recorda.

ASP // PJA

Lusa/Fim
.

terça-feira, 15 de dezembro de 2015

EAST TIMOR'S KITAN CONDENSATE NO LONGER AVAILABLE AS FIELD REACHES END OF LIFE

.




East Timor's Kitan condensate will no longer be available in the spot market as the ultra-light oil field reached the end of its normal life, market sources said Monday.

"After January, there will be no more [Kitan cargoes]," a trade source at Eni, which holds a majority stake in the field, told Platts.

Production of the naphtha-rich grade, which has a gravity of 57 API and sulfur content of less than 0.1%, had fallen sharply from peak levels of near 42,000 b/d in 2013.

"[It reached the end of field life] faster than expected," the source added.

The Eni-operated Kitan light oil field is part of East Timor's Joint Petroleum Development Area in the Timor Sea and is located northwest of the existing Bayu Undan gas and condensate field. Eni first started production from the Kitan oil field in 2011.

The field, owned by a joint venture between Eni, Inpex and Talisman Energy with equity ratio of 40:35:25, have produced a total of around 60 million barrels.

Eni had been offering a 550,000-barrel cargo of the ultra-light grade once every two to three months so far this year.

Major outlets for the condensate had been North and Southeast Asia with South Korea's SK Innovation and Thailand's IRPC, regularly purchasing the condensate over the past several years.

Regional traders noted that supply of Middle Eastern and regional ultra-light crude appears very tight this month and the absence of Kitan condensate could further squeeze the market.

"We don't know the exact figures yet but the supply of light crude and condensates look very tight, so I expect most of the February [light crude and condensate] cargoes to trade in strong premiums," said a crude trader with a South Korean refining company.

Platts reported earlier this month a total of 1.95 million barrels of Australia's North West Shelf condensate is expected to be exported over February, down 25% from January's volume of 2.6 million barrels, while Qatar's low sulfur condensate was absent in state marketer Tasweeq's latest monthly spot tender.

Latest market talk indicated that pre-tender deals for Qatar's deodorized field condensate cargoes were likely concluded at premiums above $5/b to Platts Dubai crude assessments, sharply higher than the premiums of around $4-$4.50/b that Tasweeq received for January DFC cargoes last month.

--Gawoon Philip Vahn, philip.vahn@platts.com
--Deborah Lee, deborah.lee@platts.com
--Edited by Irene Tang, irene.tang@platts.com
.

Vitima Bomba Marotok Alta

.

Timor Post - 15 de dezembro de 2015

DILI— Vítima  insidente bomba marotok iha Eskola Bázika Sentral (EBS) Zumalai, Munisípiu Covalima, alta ona hafoin evakua hosi fatin akontesimentu ba hetan salvasaun iha Hospital Nasionál Guido Valdares (HNGV).

Diretór  Klínika  HNGV, João Pedro, informa, pasiente Jefri da Costa (13) nia kondisaun saúde normal no haruka fila ona ba uma, Segunda (14/12).

Tuir kronolojia akontesimentu, bainhira anúnsia  rezultadu ezame  iha oras tuku 10:00 mosu tarutu ne’ebé mak deskonfia ema so’e  marotok hodi hakanek estudante nain lima inklui vítima Jefri da Costa.

“Nia (Jefri) kondisaun ita haré  ba di’ak hela, la iha buat ida mak kona maka’as ba nia isin lolon atu ameasa ba nia vida,” haktuir Diretór  Klínika  HNGV ne’e.

Entretantu Diretór Jerál Kooperativas Ministériu Edukasaun, Antoninho Pires ba Timor Post iha nia servisu fatin, Segunda (14/12), husu ba husu ba polísia atu investiga kazu ne’e too deskobre autór.
“Ami mós haruka ekipa ida ba iha eskola refere hodi hatene lolos kronolojia ne’e, se mak halo buat ida hanesan ne’e, segundu oinsa mak bomba ne’e nakfera,” haktuir Diretór Antoninho.

Entertantu nutisia edisaun Segunda (14/12), haktuir Diretór  Eskola EBC Zumalai, Januario Amaral Gusmão, hatete, nia rasik la hatene kona-ba akontesementu ne’e, tanba momentu bomba ne’e rebenta nia hamutuk hela ho estudante sira nia inan aman estudante nian iha sala laran.

“Ha’u rona tarutu dala rua maibé  ha’u  hanoin kalen maka tarutu, tanba ha’u  iha hela sala laran. Maibé  ha’u  atu ba fali kantor maka hateke fali mai ha’u  nia estudante nain lima maka kanek ona,” Diretór Januário haktuir.

Aleinde ne’e Adjuntu Komandante Munisípiu  Covalima Superintendenti Assistente Inacio Amaral informa, iha tuku 10:00 otl, bainhira anunsiu rejultadu izame nian, mósu tarutu ne’ebé  maka diskonfia ema so’e  marotok hodi hakanek estudante nain lima no ida hetan kanek todan iha parte hirus matan okos no lori evakua kedas ba Hospital Suai Vila, no lori kedas ba Hospital Nasionál Guido Valadares Dili hodi halo operasaun.

“Ha’u nia membru ida foti asaun hasoru isidenti ida ne’e no tiru sae hotu maka foin haré  iha ema balun maka hetan kanek,” Inacio ba Jornalista iha Zumalai, Sábadu (12/12).

Nia hatutan, tuir saida maka sira haree iha lokal de Krimi hetan katak los duni iha sasan balun ne’ebé maka diskonfia hanesan marotok ne’ebé maka ema diskuinesidu so’e  hodi hakanek estudante sira ne’e.

“Ami foti ona sampel sira ne’e ba iha Forensik Nasional para bele halo izaminasaun hodi nune’e bele hetan, provas ne’ebé  maka konkreta katak los duni vítima  ne’ebé  maka hetan kanek ne’e kauza hosi buat ne’ebé  maka ita la espera esplusaun kauza hosi bomba marotok,” Inacio dehan. (gus/fer)
.

segunda-feira, 14 de dezembro de 2015

Partidu foun PLP hakarak “halakon mitu” no apoia joven sira

.

SAPO TL ho Lusa

Halakon “mitu” kona-ba independénsia Timor-Leste nian ba iha jerasaun antigu hirak ne’ebé sai líder no okupa fatin hosi foin-sa’e sira ne’ebé moris iha finál ka depois okupasaun indonézia, maka sai nu’udar objetivu balun hosi partidu foun timor-oan nian.

Semana kotuk, rejista ona iha Tribunál Rekursu, Partido de Libertação do Povo (PLP) ne’ebé interinamente lidera hosi Adérito Soares, eis-komisáriu hosi Komisaun Anti-Korupsaun (CAC), ne’ebé oras ne’e daudaun iha hela Austrália hodi kompleta ninia estudu doutoramentu.

“Ami hakarak atu kria demokrasia ho tipu seluk, ne’ebé desizaun la’os foti de’it hosi líder ida ka rua, maibé sai nu’udar esforsu hosi ema lubun bot ida nian. Ami hakarak kria buat foun iha Dili.

Dezafiu bot hosi prosesu iha Timor-Leste maka buat hotu desidi de’it hosi figura ida ka rua”, tenik Adérito Soares ba Lusa.

PLP iha fulan hirak liu ba, sai nu’udar partidu ne’ebé iha futuru bele apoia Taur Matan Ruak, atuál xefe Estadu hodi sai nu’udar primeiru ministru. Iha entrevista ba Lusa, fulan novembru liu ba, Taur Matan Ruak dehan katak nia sei lakandidata-aan hikas iha mandate daruka tinan 2017, maski nune’e sei bele sai nu’udar kandidatu ba primeiru ministru, hodi hatutan tan katak hakarak atu kontinu serbi nasaun ne’e.

Kona-ba posibilidade atu Taur Matan Ruak maka sai nu’udar futuru hosi líder PLP, maka atuál prezidente interinu partidu refere nian lakohi fó komentáriu ruma, maibé dehan de’it katak iha 2016 sei hala’o kongresu distritál oioin no dalaruma iha finál tinan ne’e sei hala’o kongresu nasionál hodi hili líder foun.

Iha ne’ebá, sei iha ekipa ida maka tun ba terenu hodi fahe ideia katak halo parte hosi programa partidu nian, no iha tempu hanesan sei kontakta mos militante sira.

“Bainhira ami hala’o ona kongresu iha tinan oin, maka ami sei ho dokumentasaun ho dokumentu ne’ebé prepara ona hodi analiza aspetu hothotu nomós iha ligasaun forte ba baze”, hatutan.

Adérito Soares, ne’ebé hein de’it atu termina ninia doutoramento kona-ba relasaun entre direitu umanu nomós dezenvolvimentu iha fulan marsu ka abril 2016, esplika katak ninia mandate ba oras ne’e daudaun maka prepara kongresu nomós kontinua serbisu ho ekipa ne’ebé harii partidu ne’e.

“Ami grupu joven barak, mesak matenek, edukadu ho estudu iha Portugal, Amérika, Austrália, Kuba no oras ne’e iha hela prosesu ne’ebé di’ak atu analiza buat hotu, hosi planu estratéjika dezenvolvimentu nian ba orsamentu, liu hosi analiza ne’ebé klean”, esplika. Líder PLP konsidera katak importante maka “dezafia mitu hosi jerasaun antigu”, hodi dehan tan katak lalos bainhira mosu hanoin karik líder hanesan Xanana Gusmão ka Mari Alkatiri mate “nasaun ne’e sei monu”.

“Metade hosi ami-ninia populasaun mesak joven de’it, barak maka moris iha finál okupasaun ka hafoin tinan 199 ne’ebé ladun hatene barak kona-ba pasadu. Ami tenke ko’alia ho sira, rona sira, nomós fó sai programa kona-ba sira-ninia futuru”, tenik.

“Ida ne’e hanesan buat bot ida iha Timor-Leste. Joven hirak ne’e maka agora nu’udar votante no ami tenke iha linguajen oioin”, dehan. Insisti katak jerasaun antigun sira maka “ema respeita no apresia liu”, Soares dehan, maski nune’e Timor-Leste labele moris “iha mitu ne’ebé inventa” katak joven sira lahalo parte iha prosesu polítika.

Husu kona-ba polítiku balun hosi jerasaun foun ne’ebé iha tinan hirak ne’e nia laran ukun no bosok tun-sa’e, hafoin deskunfia envolve iha kazu korupsaun, hanesan ezemplu, Adérito Soares hateten katak ezisti duni erru balun.

“Ami aprende hosi pasadu. Ami aprende iha tinan 14 nia laran. Ami hothotu. Bainhira ami hahú iha 1999 ka 2002, laiha ema ida maka ho esperiénsia nu’udar ministru, ka primeiru ministru nomós prezidente”, dehan.

“Maibé tanbasá ami aprende tiha, maibé ami lakohi figura ida ka rua maka desidi buat hotu. Ami hakarak atu sai partidu ida ho ideia, planu, no hetan kolaborasaun hosi ema hothotu”, dehan.

Tanba ne’e maka kestiona ba iha modelu governasaun atuál ne’ebé ho ezekutivu unidade nasionál nian ida no unamidade iha parlamentu, hanesan ezemplu ba iha aprovasaun orsamentu.

“Ami husik demokrasia buras. Atu nune’e ami bele hetan dalan. Iha polítika ami tenke ko’alia kona-ba negosiasaun, maibé tenke nakloke ba hothotu. Ideia ne’ebé oioin la’os ameasa ida ba demokrasia ka ba mos unidade”, hateten.
.

Tilman: Kargu Prezidenti ZEESM inkompatibilidade

.

Jornal Nacional Diario - 14 de dezembro de 2015

Advogado nudar mos ekonomista, Manuel Tilman konsidera, kargu Prezidente Zona Ekonomiku Espesial Sosial Merkadu (ZEESM), Mari Alkatiri inkompatibilidade de funsoens, tanba konstituisaun RDTL hakerek ona katak, membru Governu labele asumi kargu rua.

“Bolu inkompatibilidade de funsoens tanba tuir konstituisaun RDTL se maka sai membru do Governu labele sai deputadu, signifika katak tenki husik funsaun deputadu hodi ba sai fali membru do Governu, tanba Dr. Mari mai fali deputadu nia la husik ZEEMS, divia husik tia lai demisaun husi ZEEMS hodi publika buletin ofisial depois maka mai ezerse fali kargu nudar deputadu maibe lae, tanba nia so husu deit suspensaun husi Parlamentu Nasional (PN) maibe husi ZEESM lae, ne’e maka kompatibilidade,”Eis deputadu bankada partidu Klibur Oan Timor Asuwain (KOTA) Manuel Tilman ba jornalista sira Kuarta (09/12) iha salaun Igreja Hosana Bebora, Dili.

Nia dehan, atual prezidente ZEEMS Mari Alkatiri hola parte nafatin iha debate OJE 2016, tanba iha konflitu de interese hodi defende orsamentu ba ZEEMS Milaun atus rua sanulu resin hitu ba tinan 2016 nian.

“Iha mos konflitu de interese tanba Mari Alkatiri mai fali iha Parlamentu Nasional hodi defende fali projetu ne’ebe nia rasik kaer ho osan montante milaun atus rua sanulu resin hitu Como nia Sekretariu Jeral FRETILIN entaun deputadu FRETILIN vota tan fali ba nia, depois nia maka sei fila ba hodi kaer fali osan refere,”haktuir Tilman.

Signifika katak, konflitu de interese ne’e iha tanba nia presidenti hela ba ZEEMS, maibe mai fali iha Parlamentu Nasional (PN) hodi defende fali orsamentu refere.

Konaba asuntu refere Jornalista sira tenta konfirma ba prezidente ZEESM, Mari Alkatiri iha uma fukun Parlamentu Nasional horseik, maibe nia parte rezeita fo komentariu ba asuntu refere.Ita
.

FRETILIN, CNRT-PD sei lakon konfiansa husi povu

.

Jornal Nacional Diario - 14 de dezembro de 2015

Prezidente da Repúblika (PR), Taur Matan Ruak simu kritika maka’as husi povu kona-ba pensaun vitalisia, tanba Xefe Estadu ne’e rasik mak promete ona ba povu iha tempu kampaña hodi halo alterasaun ba lei pensaun vitalisia ne’e, maibé to’o agora seidauk iha rezultadu.

PR Taur Matan Ruak dehan, hatete ba povu katak, kuandu Parlamentu Nasionál la fó solusaun lalais ba pensaun vitalisia ne’e, sira sei lakon konfiansa povu nian iha eleisaun 2017.

“Se sira la muda, tinan 2017 besik ona, ema sei la hili tan sira (FRETILIN, CNRT-PD), tanba povu nia matan mos ona ho lei ne’e,”dehan Taur Matan Ruak, liu husi dialogu komunitaria ho povu Suku Gari-Uai, Postu Administrativu Baucau Villa, Munisipiu Baucau, Kuarta (10/12).

Xefe Estau ne’e fo ezemplu katak, hanesan eleisaun liu ba, maske partidu besik rua nulu, maibé povu hili de’it partidu 4 ne’ebé agora dada’uk asisti iha Parlamentu Nasional.

“Keta 2017 imi hili de’it rua karik, tanba imi matenek ona, tanba poder ne’e iha imi nia liman, imi mak hili imi nia lideransa sira,” katak Taur Matan Ruak.

Nia esklarese, Parlamentu Nasionál konkorda ona atu muda lei vitalisia ne’e, maibé bainhira mak muda, Xefe Estadu ne’e lahatene.

Taur Matan Ruak dehan, nia uluk se hanesan General mós, nia kontra lei ne’e, maibé Parlamentu mak orgaun soberanu ida ne’ebé mak bele muda lei ida ne’e.

Nia hatutan, Prezidente labele fo presaun ba orgaun Estadu nian ida atu halo lalais servisu, maibé ko’alia ba sira tenke ko’alia.

“Pensaun vitalisia imi la simu ne’e mak imi moe, maibé ema simu ne’e ema lamoe ida, ha’u mos dalaruma dehan, pensaun vitalisia ne’e halo ema ulun moras, tanba ha’u mos moe ho pensaun vitalisia ne’e, entaun ha’u agora mos lakohi simu ona pensaun vitalisia, tanba kuandu ha’u simu, entaun imi dehan, nia ko’alia de’it, maibé nia mos hakarak simu,” katak Taur Matan Ruak.

Xefe Estadu relata lia hirak ne’e, hodi responda ba komunidade Cesilia Freitas ne’ebé hatete katak, tinan 13 ona, ema balu bokur ho osan pensaun vitalisia.

“Tinan 13 ne’e ita sei nurak, maibé bainhira mak lei pensaun vitalisia ne’e bele muda. Keta hein bainhira deputadu sira riku hotu tiha no ministru sira riku hotu tiha mak foin muda karik,” lamenta Cecilia.

Nia hatuan, pensaun vitalisia ne’e, la merese ba ema sira ne’ebe uluk han hemu de’it iha rai liur hodi eskola, maibe to’o ikus mai sira nia moris mak diak liu fali.

“Ami husu atu pensaun vitalisia ne’e, fó ba ema sira ne’ebé mak uluk iha frenti armada no diplomatika, funu tinan 24 nia laran, la’os atu fo fali ba ema seluk,” relata nia.

Alende ne’e, komunidade Tomas Carmellu mós dehan, maske sira la simu osan pensaun vitalisia ne’e, maibé sira mo’e, tanba pensaun vitalisia ne’e, ema sira ne’ebé uluk lakohi ukun an mak hetan.

“Ami povu Gari-Uai mo’e, tanba ita bo’ot sira uluk funu tinan 24 iha ailaran la simu, Ida ne’e imi ukun na’in sira la mo’e maibé ami povu Gari-Uai mo’e, tanba pensaun vitalisia ne’e, ema seluk mak simu fali,” dehan nia.cos
.

PR Taur la muda pozisaun ba OJE 2016

.

Jornal Nacional Diario - 14 de dezembro de 2015

Prezidenti Repúblika Taur Matan Ruak la muda nia pozisaun ba Orsamentu Jeral do Estadu (OJE) 2016. Maibé sei matein pozisaun katak sei veta OJE, kuandu Governu fó nafatin prioridade ba infra-estrutura.

Xefi Estadu ne’e dehan, oras ne’e dada’uk nia seida’uk simu OJE 2016, atu hatene Governu fó prioridade ba área saida.

“Ha’u foin lalais iha tomada de posse VI Governu mós, ha’u rekomenda ba Governu atu ko’a buat ne’ebé mak laiha nesesidade, i konsentra ba área sira ne’ebé mak iha nesesidade, liu-liu agora petroleum folin menus,” dehan Taur Matan Ruak ba jornalista sira, iha Suku Kaibada Makasae, Postu Administrativu Baucau Villa, Munisípiu Baucau, Sabadu (12/12), hafoin diálogu ho komunidade iha Suku refere.

Maibé Taur Matan Ruak dehan, Governu la hatu’un nafatin, sira hasa’e liu orsamentu ba projetu infraestrutura sira ne’ebé bo’ot hanesan projetu ZEESM, no projetu tasi mane.

Taur Matan Ruak haktuir, setór sira ne’ebé liga ba moris sidadaun sira nian ne’e, Governu reduz fali.

“Agora ha’u hein, bainhira mak simu orsamentu para halo analiza, tanba orsamentu mak determina ha’u nia pozisaun, ha’u bele veto ou promulga,” relata Taur Matan Ruak.

Xefi Estadu ne’e aviza ona ba Parlamentu Nasionál (PN) ho Governu atu reduz orsamentu ba fundus infraestrutura hodi fó prioridade liu ba setór Edukasaun, Saúde, Bee no Saneamantu inklui mós agrikultura.

Taur Matan Ruak dehan, kuandu sira lafiar Xefi Estadu nia lian ne’e, Parlamentu ho Governu sei haree, saida mak Prezidenti Repúblika atu halo ba OJE 2016.cos
.

PR Taur agradese média TL

.

Jornal Nacional Diario - 14 de dezembro de 2015

Prezidente da Repúblika Taur Matan Ruak agradese media hotu iha Timor Leste, tanba durante ne’e esforsu an hodi la’o tuir nia atu vizita Suku hotu iha Timor laran tomak, maske tenke la’o ain.

“Ha’u agradese imi jornalista sira, tanba bele ajuda halo kobertura ba vizita ha’u nian, iha munisipiu Baucau, espesialmente iha Postu Administrativu Venilale,” dehan Taur Matan Ruak ba jornalista sira hafoin dialogu ho komunidade iha Suku Kaebada Makasa’e, Postu Administrativu Baucau Vila, Munisipiu Baucau, Sabadu (12/12).

Xefe Estadu ne’e haktuir, durante ne’e, media sira nunka baruk hodi akompaña nia vizita iha Suku hotu iha Timor laran, maske iha Suku balu tenke la’o ain.

Taur Matan Ruak dehan, media nia papel importante tebes ba prosesu dezenvolvimentu nasaun nia,

Xefe Estadu ne’e esklarese, liu husi media mak povu bele hato’o sira nia preokupasaun hodi Estadu bele fó solusaun.

Tanba ne’e, Taur Matan Ruak husu ba jornalista sira atu labele baruk hodi akompaña nafatin vizita Xefe Estadu ne’e nian, ba Suku sira ne’ebé mak nia seidauk vizita.

Xefe Estadu ne’e, vizita ona Suku 381 iha nia mandatu durante tinan tolu ne’e no hela Suku 61 mak seidauk.

Nia esklarese, problema bee moos, saude no edukasaun i estrada ne’e, sai preokupasuan bo’ot ba povu iha Timor laran tomak.

“Ha’u halo ona vizita ba Suku 381 iha Timor laran tomak, iha ha’u nia vizita sira ne’e, povu preokupa barak liu kona-ba estrada, bee moos, eletrisidade, saúde no edukasaun, agrikultura no problema veteranus nian,” dehan Taur Matan Ruak.

Xefe Estadu ne’e dehan, avaliasaun ne’ebé nia halo durante ne’e, positivu tebes, tanba populasaun kontinua levanta problema kona-ba bee moos no estrada, inklui mós saúde no edukasaun.

Nia fó ezemplu katak, hanesan iha postu Administrativu Venilale, povu tenke mai sosa bee iha Baucau vila, tanba bee laiha.

Iha programa vizita Suku ne’e, Taur Matan Ruak sempre lori Administrador ida husi Munispiu Seluk, no Xefe Suku ida husi Postu Administrativu ida hodi halo komparasaun entre sira nia Munisipiu ho Munisipiu seluk, kona-ba progresu dezenvolvimentu rai laran.cos
.

sexta-feira, 11 de dezembro de 2015

Aderito Soares Lidera Partidu Libertasaun Popular

.

Timor Post - 15 de dezembro de 2015

DILI—Partidu Libertasaun Popular (PLP), Kinta (10/12), ofisialmente lori ona sira nia dokumentus ho total apoiantes rihun tolunulu resin lima (35.000) ba rejistu ona iha Tribunál Rekursu (TR) hodi hetan legalidade nu’udar organizasaun polítika iha nasaun RDTL.

Komitiva Partidu PLP ne’ebé xefia hosi portavóz Andre da Costa “L4” to’o iha Tribunál Rekursu iha tuku 10:30 akompaña hosi estrutura sira hodi kontinua ba andar leten hasoru malu ho Prezidente Tribunál Rekursu hodi rejistu partidu PLP. Sede partidu PLP lokaliza iha Matadouro, edifísiu Prokuradór Distritál Dili nia oin.

Partidu PLP seidauk iha estrutura difinitivu, maibé oras ne’e partidu PLP sei ho prezidente interinu, Adérito  Soares (Eis Komisáriu Komisaun Antí Korupsaun). Tuir Portavóz L4, bainhira partidu PLP 
hetan ona legalidade hosi Tribunál Rekursu foin sira halo kongresu hodi hili sira nia estrutura formál.

“Horsehik, PLP rejistadu ona iha TR ho apoiantes 35,000 hodi hetan legalidade sai organizasaun polítika iha nasaun demokrásia ne’e.

Iha prosesu rejistu ne’e, dokumentus apoiantes ekipa refere lori ba intrega direta iha Prezidente Tribunál Rekursu, Guilhermino da Silva no sira hein de’it nia rezultadu.

Durante tinan barak, L4 haktuir, veteranus, simpatezantes, militante, juventude, estudantes, ativistas, dirijentes PLP, halo esforsu no serbisu boot hodi halibur asinatura apoiantes hosi munisípiu 13, hanesan rekerimentu ida ba prosesu rejistrasaun tuir ne’ebé ezisti.

 “ To’o ohin loron, PLP halibur ona total asinante hamutuk 35,000. Maibé, Ministériu Justisa hato’o mai ami katak atu rejistu agora sei bazeia de’it ba lei antigu (asinantes 1,500). PLP mós hato’o ona dokumentus seluk tuir lei haruka ba TR. PLP fiar prezidenti TR sei foti desizaun tuir lei ba ezisténsia legál PLP nian iha tempu badak,” nia informa.

 Liu-hosi oportunidade ne’e, nia afirma tan, sira la haluha fó agradesimentu ba apoiantes no saudasoens ba povu Timor-Leste laran tomak nia kontribuisaun, kooperasaun, solidaredade no maturidade iha ámbitu demokrásia ne’e hatudu ona iha funu naruk. No hato’o mós respeita ba ezisténsia partidu sira ne’ebé oras ne’e daudaun iha asentu Parlamentu Nasionál inklui partidu polítiku seluk ne’ebé namkari iha rai doben Timor-Leste.

L4 hatutan , PLP konsiente katak, oras ne’e, la’os tempu kampaña maibé  PLP hakarak afirma katak PLP mosu atu loke espasu luan liu-tan ba partisipasaun ativu povu nian iha prosesu rekonstrusaun nasionál iha rai doben Timor-Leste. Buat balun la’o daudaun ona, maibé PLP fiar katak iha aspeitu barak hosi presesu rekonstrusaun nasionál inklui presesu dezenvolvimentu presiza kurizi no hadi’a.

“PLP nia ekipa intelektuál sira oras ne’e halo hela serbisu hodi dezenvolve planu estratéjia ne’ebé maka sei hato’o ba povu tomak bainhira tama ona iha tempu kampaña eleitorál 2017. PLP sei halo deklarasaun formál ba públiku kona-ba ezisténsia PLP bainhira hetan ona desizaun hosi TR,” L4 tenik.

Tuir observasaun diáriu ne’e iha TR, maoria pesoál sira asumi funsaun iha Partidu CNRT, Fretilin, PD, Frente Mundansa, PSD, KHUNTO, akompaña lori dokumentus partidu PLP ba rejistu iha Tirbunál Rekursu.

 Hafoin ekipa partidu PLP intrega tiha dokumentus, Prezidente Tribunál Rekursu (TR), Guilhermino da Silva subliña katak dokumentus partidu PLP, TR simu ona no sei haree estuda didi’ak dokumentu sira ne’e.

“Agora ami sei estuda didi’ak dokumentus ne’ebé partidu PLP hatama ona, depois haree no estadu foin Tribunál Rekursu fó rezultadu,” dehan Guilhermino da Silva.

Antes ne’e, tuir Diretór Nasionál Rejistu Notariadu, Maria Fátima informa, tama ona fulan Dezembru tinan ikus hosi 2015, maibé foin partidu foun rua maka mai rejistu iha Diresaun Nasionál Rejistu Notariadu hodi hetan legalidade.

  “Partidu foun rua ne’e, ida lidera hosi eis Ministru Saúde Nélson Martins no ida Partidu Libertasaun Populara PLP lidera hosi Adérito  Soares hodi hetan legalidade iha DNRN,” Diretora DNRN esplika.

Tuir informasaun katak atuál Prezidenti Repúblika, Taur Matan Ruak mós inklui funda PLP no nia (Taur) sei lidera partidu refere hafoin ninia mandatu hanesan prezidenti repúblika ramata iha tinan 2017. (Max)

Nota hosi Zizi: FRETILINO SIRA TOBA LA DUKUR ONA, TUR LA METIN ONA!!! Iha 2017 sira ba halo blog fali...;) 
 .

Laiha Proposta Ba Redusaun Fundus Infraestrutura

.

Timor Post - 11 de dezembro de 2015

DILI—Prezidenti Komisaun F Parlamentu Nasionál (PN) trata asuntu Saúde, Edukasaun, Joventude, Desportu, Solidaridade Sosiál no Igualdade Jéneru, Virgílio Hornay haktuir katak iha debate espesilidade ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2016 iha Komisaun Eventuál, laiha proposta ida atu halo redusaun ba fundus infraestrutura nian.

“Ha’u haree proposta ba redusaun ne’e laiha tanba nafatin iha tetu orsamentu proposta governu nian ne’e. Agora, iha ne’ebá maka iha mudansa internu, maibé diskusaun ohin ne’e ha’u seidauk haree katak iha hanoin atu halo redusaun ba orsamentu infraestrutura nian,” membru Bankada Partidu Demokrátiku (PD) ne’e informa ba jornalista sira hafoin intervalu iha debate espesialidade ba OJE 2016 iha Komisaun Eventual (KE), ne’ebé hala’o iha salaun Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueiros, Kinta (10/12).

Redusaun orsamentu infraestrutura ne’e bazeia ba pedidu hosi Prezidenti Repúblika liu-hosi mídia katak nia (Prezidenti) sei la promulga OJE kuandu governu kontinua mantein orsamentu boot ba infraestrutura mega projetu. Nia prefere atu koloka orsamentu boot ba área edukasaun, agrikultura no saúde.

Reprezentante povu ne’e hatutan, nia parte hato’o ona proposta rua ba iha governu hodi foti orsamentu hosi fundus infra-strutura inklui ZEESM nian atu aloka fali ba iha Ministériu Edukasaun (ME) ho Ministériu Saúde (MS).

 “Ha’u iha proposta rua ba infraestrutura nian atu foti fundus ida hosi infraestrutura nian ho ZEESM nian. ZEESM nian ha’u atu foti $8 miloens ba iha Ministériu Edukasaun atu haree ba infraestrutura bázika eskola, maibé proposta ne’e la admitidu. Tanba ne’e, ha’u sei lori ba iha plenária, nune’e mós ha’u sei hasai hosi fundus infraestrutura nian ba nafatin fundus infraestrutura Ministériu Saúde nian kona-ba klínika no ospitál sira ne’ebé iha ninia kondisoens át ita tau para atu hadi’a. Maibé, proposta ne’e la pasa. Tanba ne’e, ha’u sei rekore ba iha plenária,” deputadu Virgílio esplika.

Iha fatin hanesan, membru Komisaun Eventuál, Aurelio Freitas hateten, iha debate espesialidade ba OJE 2016 nian iha Komisaun Eventuál nian rasik sei laiha posibilidade atu redus orsamentu hosi fundus infraestrutura.

“Ha’u hanoin sei labele tanba deputadu sira haree hosi justifikasaun. Deputadu sira labele muda orsamentu. Ida ne’e planu governu nian no deputadu sira mós labele halo fali planu governu ninian tanba ida-idak ho ninia dever,” membru bankada FRETILIN ne’e haktuir.

Nune’e mós, membru Komisaun Eventuál, Joaquim dos Santos hateten tan, tuir prinsípiu orsamentál, labele book orsamentu infraestrutura.

La Aseita Proposta

Rezultadu diskusaun Konsellu Ministru (KM) iha loron Kuarta (09/12), deside la aseita proposta hamutuk 13 hosi totál proposta 59 ne’ebé Parlamentu Nasionál (PN) halo andamentu ba governu iha debate espesialidade ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2016.

“Governu halo diskusaun ba proposta ne’ebé ke hatama hosi Parlamentu Nasionál liu-liu proposta admitidu, iha ne’ebá proposta balun governu aseita no balun governu la-aseita,” Vise Ministru Finansas, Helder Lopes informa ba jornalista sira hafoin intervalu iha debate espesialidade ba OJE 2016 iha Komisaun Eventuál (KE) ne’ebé hala’o iha salaun Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueiros, Kinta (10/12).

Vise Ministru ne’e hatutan, proposta balun governu aseita no proposta balun governu la-aseita tanba governu mai ho prinsípiu haat.

“Primeiru prinispiu maka tetu orsamentu labele muda katak la-bele sa’e no labele tun. Segundu, prinsípiu maka fundus kontijénsia labele boot. Terseiru, prinsípiu maka proposta sira ne’ebé husu para halo rehabilitasaun ka konstrusaun liu-liu obra fíziku tenke mai ho dezeñu, rai no BOQ. 

Prinsípiu dala ikus, proposta ne’e tenke aliñamentu ho programa governu,” Vise Ministru Helder esplika.

Hosi proposta admitidu 59 ne’e, nia dehan, proposta 13 maka governu la aseita, maibé proposta sira ne’e maioria maka governu aseita.

Fundus Kontijénsia

Iha fatin hanesn, Helder Lopes informa, tinan ida ne’e, IV Governu Konstitusionál tau tan orsamentu hamutuk miliaun $12 resin iha fundus kontijénsia. Razaun governu tau osan miliaun $15 iha fundus kontijénsia atu finansia eventu ruma ne’ebé emerjénsia.

“Tinan-tinan ita tenke tau orsamentu iha fundus kontijénsia. Fundus kontijénsia ne’e atu finansia eventu ruma ne’ebé urjente ka emerjénsia,” nia haklaken.

Eis Asesór Ministériu Finansas ne’e hatutan, iha tinan oin El Nino mai no depois hahan laiha governu uza osan ne’ebé tau iha fundus kontijénsia ne’e hodi sosa hahan para responde ba problema ida ne’e.
.
Enkuantu, Vise Prezidenti Parlamentu Nasionál, Adérito  Hugo da Costa hateten, orsamentu ne’ebé aloka ba iha fundus kontijénsia iha tinan ne’e miliaun $15.

“Ida ne’e rezerva ba situasaun. Pur-ezemplu, hamlaha. Ne’ebe, ita presiza halo intervensaun ba merkadu, presiza fornese fós ou importasaun foos,” Hugo informa iha konferénsia imprensa iha salaun VIP MNEK, Pria dos Coqueiros, Kinta (10/12).

Konkore Proposta 33

Diskusaun Komisaun Eventuál (KE) ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2016, Parlamentu Nasionál (PN) ho VI Governu Konstitusional konkore ona proposta hamutuk 33 hosi totál proposta 59.

“Iha 59 proposta ne’e, iha 33 proposta maka konkore,” Vise Prezidenti Parlamentu Nasionál, Adérito Hugo dehan ba jornalista sira iha konferénsia imprensa iha salaun VIP Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Praia dos Coqueiros, Kinta (10/12).

Hosi 33 proposta ne’ebé konkore, Adérito  haktuir, iha diskusaun ne’ebé kle’an teb-tebes entre parte governu nian ho parte proponente deputadu sira nian.

“Diskusaun ne’e klean teb-tebes liu-liu kaer ba prinsípiu ne’ebé governu kaer katak bele simu proposta sira, aseita proposta balun maibé orsamentu labele foti kona fundus kontijénsia. Barak liu maka foti iha dotasaun todos governu. Ne’e mós limita teb-tebes,” Eis Direitór Jornál Timor Post ne’e esplika.

Tuir nia katak orsamentu ne’ebé aloka ba iha fundus kontijénsia iha tinan ne’e miliaun $15.

“Ida ne’e rezerva ba situasaun, pur-ezemplu hamlaha. Tan ne’e, ita presiza halo intervensaun ba merkadu, presiza fornese fós ou importasaun fós,” reprezentante povu ne’e tenik.

Kona-ba montante todos governu, membru bankada CNRT dehan, iha orsamentu liña ministeriál sira ne’e hotu ho montante ida sentraliza, entaun governu só fó posibilidade ba book iha ne’ebá. (jos)  
.

Proposta Redus Orsamentu ZEESM-Sosiedade Sivil La Passa

.

Suara Timor Lorosae

DILI- Porposta husi reprezentante Povu iha uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) hodi husu atu hasai osan husi Zona Ekonomia Espesial Sosial merkadu (ZEESM), no Sosiedade Sivil lapasa durante Debate Komisaun Eventual.

Tuir Deputadu Bankada PD Virgilio Hornai hatete orsamentu ba Saude ho Edukasaun iha proposta rua atu foti fundu infrastrutura nian ho ZEESM ba iha Ministeriu Edukasaun, hodi hare ba infrastrutura baziku maibe la Admitidu.

Iha proposta atu foti osan ZEESM ho montante 8 Millaun hodi tau iha Ministeriu Edukasaun hodi hare ba infrastrutura baziku, maibe la admitidu maibe hau sei lori ba iha plenaria,” dehan Virgilio ba Jornalista, Kinta (10/12/2015) iha Salaun Ministeriu Negosiu Estranjeiru Pantai Kelapa.

Nia hatete iha mos proposta atu foti husi fundu Infrastrutura hodi tau iha Ministeriu Saude konaba klinika no postu saude sira neebe mak konfisaun Aat, bele hadia maibe proposta ba iha Ministeriu nee mos la passa.

Iha fatin hanesan Deputadu Bankada Fretilin Joaquim dos Santos hatete komisaun eventual hahu diskuti propostas, maibe iha proposta ida atu hasai osan husi sosiedade sivil ninian fo apoiu ba klubu footebolista sira la pasa. Timotio Gusmao
.

quarta-feira, 9 de dezembro de 2015

Seis galardoados na edição de 2015 do Prémio Sérgio Vieira de Mello de Timor-Leste

.

Díli, 09 dez (Lusa) - Três personalidades e três instituições vão ser galardoadas na quinta-feira na 8ª edição do Prémio Direitos Humanos Sérgio Vieira de Mello, atribuído pela presidência da República de Timor-Leste.

O chefe da Casa Civil da Presidência da República explica em comunicado que na categoria de Direito Civil e Político o prémio deste ano é atribuído ao advogado Gregório de Oliveira Ximenes e a Domingos Brandão, funcionário do Instituto Nacional de Formação de Docentes e Profissionais da Educação (INFORDEPE).

Ambos se destacaram pelo seu trabalho na defesa e promoção dos direitos humanos em Timor-Leste, segundo fonte da Presidência.

Na categoria de Direito Social, Económico e Cultural é reconhecida a parteira Maria Ximenes e as instituições Congregação das Imitadoras de Jesus (CIJ), Sentru Reabilitasaun-Liman Hamutuk-Hera "Maria Aparecida Lopes" (também conhecida como Mana Branca) e o Dormitório Santa Catarina de Sena - Missionárias Dominicanas do Rosário.

Os prémios, no valor de 10 mil dólares cada, serão entregues pelo Presidente da República, Taur Matan Ruak, numa cerimónia que decorre na quinta-feira, Dia Internacional dos Direitos Humanos.

O Prémio Sérgio Vieira de Mello tem como objetivo reconhecer cidadãos timorenses e estrangeiros, organizações governamentais e não-governamentais que se destaquem na promoção, defesa e divulgação dos direitos humanos em Timor-Leste.

O prémio foi criado a 18 de março de 2009 pelo antigo chefe de Estado timorense José Ramos-Horta e visa igualmente assinalar, anualmente, o Dia dos Direitos Humanos.

A iniciativa tem também como objetivo reconhecer o trabalho realizado pelo brasileiro Sérgio Vieira de Mello enquanto chefe da Missão da ONU de Administração Transitória de Timor-Leste, entre novembro de 1999 e maio de 2002.

O diplomata brasileiro morreu a 19 de agosto de 2003 vítima de um atentado no Iraque.

ASP // MP

Lusa/Fim
.

domingo, 6 de dezembro de 2015

ZEESM habokur grupu balun deit, liu-liu Alkatiri nia família no Fretilin nia ema

.

Husi: Fretilino Belo - Baucau

Ohin loron Alkatiri iritadu ho PR nia kritika ba ZEESM. Hori uluk kedan hau hato ona argumento katak ZEESM ne pemborosan estadu nia osan no resultado husi consenso politico atu F apoio total OGE no fo pasta executivo ba Alkatiri. Alkatiri iha 2013 hakerek karta ida ba Maun Xanana atu husu fo pasta ida ba nia.

Realidade ZEESM:

1. Investimentu publiku nebe habokur grupu balun deit, liu-liu Alkatiri nia familia no Fretilin nia ema. Osan halai hotu ba kompania Indonesia nebe selu komisi 5% Fretilin nia ema sira. Alkatiri bainhira sei sai deputadu hatenu makas hasoru AMP katak dezenvolvimentu habokur kompania Indoneziu nian no AMP lafasilita setor privadu lokal. Maibe agora lambe rasik nia kaben hodi dehan emprezariu TL seidauk mampu.

2. Investimentu publiku nebe bot sei lafo fila retornu iha tempu badak tanba merkadu nebe kiik. Alkatiri mehi atu halo kombinasaun entre investimentu publiku no privadu maibe investor estranjeiru hira maka atu investe iha Oecusse no hodi osan hira? Laiha promising potential ba investor estranjeiru. Karik sei loke kazinu ida ka rua atu fasilita mafiouzu sira fase osan iha neba. Benefisiu ba povu maka bele hare estrada no infraestrutura seluk maibe sira sei lauza tanba estrada ne aeroportu ne benefisia deit ba kompania nasional (laos lokal tanba atoni oan sira barak maka lainvolve iha projetu sira) no internasional (Xina no Indonesia) maka sei goja infraestrutura sira nebe harii ho osan estadu nian.

3. Alkatiri mehi atu loke ospital publiku no privadu tuir padraun internasional. Estadu kala harii ona ospital publiku ida maibe investor kidun ben ida nebe maka atu investe hodi hari ospital privadu ba popoulasaun 30.000 iha Oecusse? Ka alvu potential client maka povu NTT? Hau fiar sira sei prefere ba Surabaya ho kustu nebe kiik do que mai Oecusse hodi uxa dollar nebe todan atu selu kustu. Nune mos Alkatiri nia mehi atu loke eskola publiku alta kualidade, ida ne estadu kala harii ona maibe investor bulak ida nebe maka atu harii eskola privadu alta qualidade iha Oecusse? Eskola ne atu dada povu NTT maka eskola iha Oecusse? 

4. Potensia saida maka sei sai rekursu prinsipal iha Oecusse atu hatama fali retornu ba estadu hafoin investimentu publiku nebe bot? A). Turizmu? Turista nain hira maka sei ba Oecusse/ano? B). Agrikultura? Karau ulun hira maka sei exporta ba liur/ano no organic food tonelada hira maka sei produz/ano? Hau hanoin Alkatiri nia filozofia ekonomia nebe fiar metin katak kada investimentu tenke fo fali retornu sei sai hanesan retorika deit atu justifika pasta nebe nia enjoy dadauk nee.

5. ZEESM nia benefisu ekonomia ba povu Oecusse maka saida? Sai penonton! Area turizmu sei dumina husi grupu elite kiik nebe subar iha Alkatiri nia kalilin, area estratejia sira iha tasi ibun sei fo hotu ba ninia kroni sira (reza atu iha turista barak). Podusaun agrikola sei dumina husi grupu elit bermodal ka kaum feodal sira (se karik konsege sai esportador produtu agrikola ba liur). Povu bain2 sei nafatin sai penonton. No pior liu se dalan nakloke liu ba merkadu husi kupang/indonesia atu tama ba Oecusse maka sei fo ameasa liutan ba maun alin sira nebe dudu 3 roda no loke kios kiik sira iha Oecusse. Hafoin fundu husi setor publiku uza hotu ona ba konstrusaun infraestrutura iha Oecusse, moris sei fila fali ba normal hanesan antes no ekonomia sei lesu ka namlaek fali deit. So que sei husik hela estrada ba povu kiik atu lao ain tanan iha leten no aeroportu sei fo hiburan ba labarik sira hodi hare aviaun ida nebe tun dala 1 ka 2 iha fulan ida nia laran.

ZEESM adalah pemborosan anggaran negara demi berbagi kekuasaan dan menutup mulut Alkatiri yang tidak pernah berhenti mengongong menentang pemerintah. ZEESM adalah plester pembalut mulut Alkatiri dan briefcase yang memaksa Alkatiri berlutut dan menjilat sepatu maun bot Xanana. 
.