quinta-feira, 30 de agosto de 2012

DISCURSO DE S. E. O PRESIDENTE TAUR MATAN RUAK NA OCASIÃO DA COMEMORAÇÃO DO 13º ANIVERSÁRIO DO REFERENDO

.

DISCURSO DE S. E. O PRESIDENTE TAUR MATAN RUAK
NA OCASIÃO DA COMEMORAÇÃO DO 13º ANIVERSÁRIO DO REFERENDO
PARA A DE AUTODETERMINAÇÃO DO POVO DE TIMOR-LESTE

Palácio do Governo, 30 de Agosto de 2012

Povo amado de Timor-Leste. Excelências.

Celebramos hoje o 13º aniversário da realização do referendo de auto-determinação do nosso povo. O referendo marca um ponto de viragem fundamental na nossa história nacional e simboliza também o momento em que a comunidade internacional assumiu as suas responsabilidades face a Timor-Leste.

Em 2012, assinalamos simbolicamente os 500 anos do primeiro encontro dos timorenses com os Portugueses, o nosso primeiro contacto com povos da Europa. Há 500 anos, a nossa terra estava dividida em pequenos reinos. Os liurais guerreavam-se, frequentemente, desperdiçavam recursos e forças. As guerras entre liurais enfraqueceram o povo.

Celebramos ainda este ano o centenário do falecimento do liurai Dom Boaventura. Dom Boaventura uniu o povo numa longa campanha contra a administração colonial e lançou as raízes do nacionalismo timorense. Dom Boaventura mostrou como a unidade, dos líderes e do povo, podia abalar o poder colonial.

Trinta anos após a revolta liderada por Dom Boaventura, Timor-Leste foi ocupado duas vezes: pelo exército australiano, em Dezembro de 1941; e pelo exército japonês, em Fevereiro de 1942. Passados outros 30 anos sobre o fim da 2ª Guerra Mundial, fomos ocupados pela Indonésia.

Em três anos de ocupação japonesa, morreram 60 mil timorenses. Alguns estudiosos estimam um número ainda mais elevado. As baixas timorenses constituem um dos maiores massacres da Guerra do Pacífico, numa época em que a população não chegava a meio milhão de pessoas. Entre 1975 e 1999, as baixas que sofremos foram ainda maiores – duas a três vezes maiores.

A nossa luta pela independência nacional foi uma luta desigual. Durante muito tempo, o nosso povo contou quase só com as suas forças, quase esquecido pela comunidade internacional, com excepção dos nossos irmãos da CPLP – com especial destaque para Angola, Moçambique e Portugal.

A democratização da Indonésia permitiu finalmente o exercício do direito de auto-determinação e a vitória da Justiça. Em 1999, a Indonésia, a Austrália, as Nações Unidas e o conjunto da comunidade internacional encararam, finalmente, os seus deveres perante o direito internacional, as resoluções da Assembleia Geral das Nações Unidas e os valores civilizacionais que legitimam a ordem internacional.

Da nossa história e da minha experiência na luta, retiro a lição de que as divisões entre timorenses facilitaram a ocupação, no passado antigo e no recente; e a unidade do povo conduziu a vitórias, mesmo quando tudo parecia estar contra nós. Timor-Leste venceu pela unidade e a firmeza do nosso povo.

Do nosso contacto com outras culturas e outros povos resultaram coisas positivas. É disso prova o sentimento da nossa identidade nacional, marcado pela fé católica, a língua portuguesa e a forte ligação a valores de cultura universais que unem oito países de quatro continentes, na família da CPLP.

Hoje somos uma nação com muitos amigos e estamos bem integrados na comunidade internacional. Ambicionamos estabelecer boas relações com todos os povos do mundo baseadas na igualdade e respeito entre todos os povos e países, grandes ou pequenos, ricos e pobres.

Temos relações de amizade com os vizinhos mais próximos – a Indonésia e a Austrália – com a Malásia, Filipinas, Singapura, Tailândia e os outros países da ASEAN. Temos também relações estreitas com a Nova Zelândia, a China, o Japão, a República da Coreia, os Estados Unidos, a União Europeia, o Brasil, entre muitos outros países. Temos beneficiado do apoio dos nossos parceiros de desenvolvimento, a quem o nosso povo está grato e com quem vamos continuar a trabalhar intensamente para benefício mútuo.

A integração regional e internacional que estamos a realizar prestigia o país. Timor-Leste deseja dar um contributo positivo para a paz e a estabilidade, na nossa região e no mundo.

As Nações Unidas acompanham-nos e apoiam, há 13 anos, o nosso trabalho de construção do Estado e construção nacional. A experiência, competência e sensibilidade dos seus chefes de missão e enviados especiais contribuíram, não raramente, para os resultados alcançados.

Recordo, especialmente, Ian Martin, pela sua clarividência e compreensão da determinação do nosso povo; e o saudoso Sérgio Vieira de Mello, pelas qualidades diplomáticas e humanas, que contribuíram para o êxito da UNTAET. A todos os colaboradores da ONU que connosco trabalharam testemunho o meu reconhecimento.

A missão das Nações Unidas que nos acompanha há seis anos termina em breve o seu mandato. O secretário-geral Ban Ki-moon, que este mês nos visitou, constatou pessoalmente os progressos alcançados.

O contributo da UNMIT para a estabilização, a criação de uma atmosfera de confiança e as condições para realização de eleições, em 2007 e 2012, merece o nosso reconhecimento e fica na história das Nações Unidas como exemplo de êxito em operações de manutenção de paz.

Saúdo o Representante do Secretário-Geral em exercício, senhor Finn Reske-Nilson e todos os membros da UNMIT. Faço referência, em especial, ao senhor Comissário da UNPOL e aos efetivos sob o seu comando pela contribuição para a segurança das nossas comunidades e a assistência dada às operações da PNTL e aos procedimentos eleitorais, que permitiram, uma vez mais, a expressão livre dos cidadãos, após 5 anos que restauraram a confiança e mudaram a atmosfera do país. Quero prestar o meu reconhecimento a todos os países que, desde 1999, contribuíram para a força de manutenção de Paz no nosso país, da Interfet à ISF, que salvaram a vida dos nossos cidadãos e protegeram o nosso país.

Na comemoração deste aniversário, somos acompanhados por milhares de filhos de Timor mortos durante a vaga de violência que se abateu sobre o país após o referendo. Honro a memória e o espírito desses irmãos e irmãs: o seu voto pela independência foi o seu contributo, final e corajoso, para a libertação da pátria.

Honro também a memória dos elementos das Nações Unidas e outras organizações internacionais que faleceram em Timor-Leste a trabalharem em missões de assistência ao nosso país.

Envio a minha saudação para os timorenses que vivem do outro lado da fronteira. Timor-Leste é deles também. Transmito-lhes os meus votos de que continuem a contribuir para a terra onde estão os seus antepassados.

Povo amado de Timor-Leste. Excelências.

O mandato da UNMIT termina, em breve, mas a parceria de Timor-Leste com as Nações Unidas vai continuar.

O nosso país apresentará, em breve, um plano com os objetivos que vemos para uma missão das Nações Unidas nas novas circunstâncias, resultantes dos processos eleitorais que realizámos este ano. Pelo esforço do povo timorense, os consensos gerados na nossa sociedade e o apoio da ONU e da comunidade internacional, Timor-Leste ultrapassou uma fase de instabilidade e incerteza.

Desde a restauração da independência fizémos progressos, depois de recebermos o país devastado pela violência.

No entanto, enfrentamos novos desafios de grande dimensão. Após 24 anos de guerra, com a realização do referendo, conquistámos a independência política. Agora, temos à nossa frente batalhas ainda mais árduas, para conquistar a independência económica.

No mato, lutámos para construir uma nação mais próspera, sonhámos com um país onde todos os filhos de Timor-Leste possam viver melhor. Mas ainda não chegámos lá.

A independência política tem de ser usada como instrumento para acabar com a fome, erradicar a má-nutrição que ainda prejudica o desenvolvimento de tantas crianças, em tantas aldeias, combater a pobreza e construir, gradualmente, mais bem estar para as famílias de Timor-Leste.

Estes objetivos estão nas nossas mãos. Mas só conseguiremos realizá-los com o trabalho árduo e participação de todos os cidadãos. O desenvolvimento não pode ser feito pelo Estado, sozinho. Para ter êxito na luta pela independência económica, precisamos de unidade, do trabalho de todos, do envolvimento das comunidades locais nos projetos de desenvolvimento e da mobilização dos jovens.

Os jovens estão disponíveis. Temos de os integrar na economia nacional, para assumirem responsabilidades na construção de um país mais próspero e mais seguro.

Para ganharmos a luta por mais bem-estar precisamos de trabalhar com honestidade e viver com simplicidade.

Temos de cultivar e recuperar os valores tradicionais do povo e da nossa cultura, ao mesmo tempo que aproveitamos os conhecimentos técnicos, científicos e aprendemos com as boas práticas que a cooperação internacional nos traz.

Por isso, apelo a todos – ao governo e ao povo – para trabalharmos unidos, com seriedade, honestidade e espírito de sacrifício, para reduzir a pobreza e usar as riquezas da Nação para construir um país melhor, um país mais próspero para todos os filhos de Timor-Leste.
.

DISKURSU HUSI S. E. PREZIDENTE TAUR MATAN RUAK IHA MOMENTU KOMEMORASAUN ANIVERSÁRIU BA DALA 13 HUSI REFERENDU

.

DISKURSU HUSI S. E. PREZIDENTE TAUR MATAN RUAK
IHA MOMENTU KOMEMORASAUN ANIVERSÁRIU BA DALA 13 HUSI REFERENDU
BA AUTODETERMINASAUN POVU TIMOR-LESTE NIAN

Palásiu Governu nian, 30 Agostu 2012

Povu Timor-Leste nian ne’ebé ha’u hadomi. Exelénsia sira.

Iha loron ne’e ita selebra tanba referendu ba autodeterminasaun ba ita-nia povu halo tinan 13. Referendu ne’e marka pontu-virajen fundamentál ida iha ita-nia Istória nasionál no simboliza mós momentu ne’ebé komunidade internasionál asume ninia responsabilidade kona-ba Timor-Leste.

Iha 2012, ita asinala simbolikamente tinan atus lima dezde kontaktu ba dala uluk entre timoroan sira no portugés sira, ita-nia primeiru kontaktu ho povu sira husi Europa. Tinan atus lima liubá, ita-nia rain ne’e sei nakfahe ba reinu ki’ik barak. Liurai sira funu malu beibeik, halakon rekursus no kbiit. Funu entre liurai sira halo povu sai fraku.

Ita selebra mós iha tinan ne’e tinan atus ida dezde liurai Dom Boaventura mate. Dom Boaventura halibur povu iha kampaña durante tempu naruk kontra administrasaun koloniál no hamosu abut ba nasionalizmu timoroan sira-nian. Dom Boaventura hatudu oinsá maka unidade, lider sira-nian no povu nian, bele doko podér koloniál.

Liutiha tinan tolunulu dezde revolta ne’ebé Dom Boaventura lidera, Timor-Leste hetan okupasaun dala rua: husi ezérsitu australianu, iha Dezembru 1941; no husi ezérsitu japonés, iha Fevereiru 1942. Liutiha tinan tolunulu tan dezde Funu Mundiál Daruak [ka Segunda Guerra Mundial] remata, ita hetan invazaun husi Indonézia.

Durante tinan tolu okupasaun japoneza nian, timoroan rihun neenulu mate.

Matenek-na’in balu halo estimativa ho númeru boot liu. Númeru timoroan ne’ebé mate inklui entre masakre sira ne’ebé boot liu iha Funu Pasífiku nian, iha otas ne’ebá, bainhira ita-nia populasaun la to’o metade husi millaun ida. Entre 1975 no 1999, ita-nia maluk timoroan ne’ebé mate sai barak liután – barak liu dala rua ka tolu. Ita-nia luta ba independénsia nasionál ne’e luta deziguál ida, luta susar ida.

Durante tempu naruk, ita-nia povu kuaze só iha ninia kbiit rasik de’it, komunidade internasionál kuaze haluha ita, ho exesaun ba ita-nia maun-alin sira husi CPLP – liuliu Angola, Mosambike no Portugál.

Indonézia nia demokratizasaun fó biban, finalmente, atu hala’o direitu ba autodeterminasaun no mós ba vitória Justisa nian. Iha 1999, Indonézia, Austrália, Nasoins Unidas, no komunidade internasionál tomak, finalmente, asume sira-nia devér tuir direitu internasionál, rezolusaun sira husi Asembleia Jerál Nasoins Unidas nian no mós valór sivilizasionál sira ne’ebé fó lejitimidade ba orden internasionál.

Husi ita-nia Istória, no husi ha’u-nia esperiénsia iha luta, ha’u aprende lisaun ida, maka divizaun entre timoroan sira fasilita okupasaun, iha pasadu antigu no iha pasadu foin daudaun ne’e; no mós unidade povu nian lori ita ba vitória, mezmu bainhira haree hanesan buat hotu-hotu kontra ita. Timor-Leste manán tanba ita-nia povu unidu, metin no firme.

Husi ita-nia kontaktu ho kultura no povu seluseluk iha mós rezultadu pozitivu oioin. Ita bele haree ida-ne’e husi ita-nia sentimentu identidade nasionál nian, ne’ebé marka ho fiar katóliku, ho lian portugés, no mós ho ligasaun metin ba valór sira kultura universál nian ne’ebé halibur nasaun ualu iha kontinente haat, iha família CPLP nia leet.

Agora daudaun ne’e ita nu’udar nasaun ho belun barak, no ita integra didi’ak iha komunidade internasionál. Ita hakarak estabelese relasaun di’ak ho povu sira hotu iha mundu bazeia ba igualdade no respeitu entre povu no nasaun sira hotu, boot ka ki’ik, riku ka kiak.

Ita iha relasaun amizade ho ita-nia viziñu sira-ne’ebé besik – Indonézia no Austrália – ho Malázia, Filipinas, Singapura, Tailándia no nasaun sira seluk ASEAN nian. Ita mós iha relasaun metin ho Nova Zelándia, Xina, Japaun, Repúblika Koreia nian, Estadus Unidus, Uniaun Europeia, Brazíl, no nasaun barak tan. Ita hetan benefísiu oioin ho apoiu husi ita-nia parseiru dezenvolvimentu sira; ita-nia povu agradese sira, no ita sei kontinua serbisu maka’as ho sira atu fó benefísiu ba malu.

Integrasaun rejionál no internasionál ne’ebé ita hala’o daudaun fó prestíjiu ba ita-nia nasaun. Timor-Leste hakarak fó kontribuisaun pozitiva ba pás no ba estabilidade, iha ita-nia rejiaun no iha mundu.

Nasoins Unidas akompaña no apoia ita, durante tinan 13 ona, iha ita-nia serbisu hodi harii Estadu no iha konstrusaun nasionál. Esperiénsia, kompeténsia no sensibilidade husi sira-nia xefe-misaun no enviadu espesiál oioin mós kontribui, dala barak, ba rezultadu ne’ebé ita alkansa.

Ha’u hanoin, espesialmente, Ian Martin, tanba nia konsege komprende ho neon-moos ita-nia povu nia determinasaun; no mós saudozu Sérgio Vieira de Mello, tanba ninia kualidade diplomátika no umana oioin, ne’ebé kontribui ba UNTAET nia susesu. Ba kolaboradór hotu-hotu ONU nian ne’ebé serbisu tiha ona ho ami [iha Timor-Leste] ha’u hato’o ha’u-nia rekoñesimentu.

Misaun Nasoins Unidas nian ne’ebé akompaña ita tinan neen ona la kleur sei remata ninia mandatu. Sekretáriu-jerál Ban Ki-moon, ne’ebé foin vizita ita iha fulan ne’e, haree rasik progresu ne’ebé ita konsege hetan ona.

UNMIT nia kontribuisaun ba estabilizasaun, hodi kria ambiente konfiansa no kondisaun sira atu hala’o eleisaun, iha 2007 no iha 2012, merese ita-nia rekoñesimentu no sei inklui iha Istória Nasoins Unidas nian nu’udar ezemplu susesu iha operasaun manutensaun ba pás.

Ha’u hato’o saudasaun ida ba Reprezentante Espesiál Interinu Sekretáriu-Jerál nian, señór Finn Reske-Nielsen no membru hotu-hotu UNMIT nian. Ha’u hakarak temi, espesialmente, señór Komisáriu UNPOL no polísia sira ne’ebé serbisu tuir nia komandu tanba sira-nia kontribuisaun ba seguransa ba ita-nia komunidade sira, no asisténsia ne’ebé sira fó ba operasaun hirak-ne’ebé PNTL hala’o no ba prosedimentu eleitorál, ne’ebé fó biban, dala ida tan, ba sidadaun sira atu espresa livremente, liutiha tinan lima ne’ebé restaura konfiansa no muda ambiente iha nasaun nia laran.

Hakarak reconhece mos nasaun hotu-hotu nebe, desde 1999, contribui com forsa manutensaun da Paz ita nia rain, hahu husi Interfet to’o ISF, hodi salva ema nia moris no proteje sira nia sasan.

Enkuantu ita selebra aniversáriu ida-ne’e, ita mós hanoin timoroan rihun hirak ne’ebé ema oho durante violénsia ne’ebé akontese iha ita-nia nasaun depoizde referendu. Ha’u fó omenajen ba memória no espíritu husi ita-nia maun-alin no naan-feton sira-ne’e: sira-nia votu ba independénsia nu’udar sira-nia kontribuisaun, finál no barani, atu liberta ita-nia pátria doben. Ha’u fó mós omenajen ba elementu sira husi Nasoins Unidas no organizasaun internasionál seluseluk ne’ebé mate iha Timor-Leste enkuantu sira serbisu iha misaun asisténsia ba ita-nia nasaun.

Ha’u hato’o ha’u-nia saudasaun ba timoroan sira ne’ebé hela iha fronteira nia sorin-balu ne’ebá. Timor-Leste mós sira-nian hotu. Ha’u hato’o ba sira katak ha’u espera sira sei mós kontribui nafatin ba sira-nia bei’ala sira-nia rain.

Povu doben Timor-Leste nian. Exelénsia sira.

Mandatu UNMIT nian la kleur sei remata, maibé Timor-Leste nia parseria ho Nasoins Unidas sei kontinua.

Ita-nia nasaun sei aprezenta, la kleur, planu ida ho objetivu ne’ebé ita espera ba misaun Nasoins Unidas nian ida iha sirkunstánsia foun, ne’ebé rezulta husi prosesu eleitorál sira-ne’ebé ita hala’o iha tinan ne’e. Liuhusi povu Timor-Leste nia esforsu, konsensu hirak-ne’ebé mosu iha ita-nia sosiedade, no apoiu husi ONU no komunidade internasionál, Timor-Leste konsege ultrapasa tiha ona faze ida instabilidade no inserteza nian.

Dezde restaurasaun independénsia ita halo progresu barak, depoizde simu nasaun ida ne’ebé violénsia sobu tiha.

Maibé, ita sei hasoru dezafiu foun boboot oioin. Liutiha tinan 24 funu nian, ho realizasaun referendu, ita konkista independénsia polítika. Agora, iha ita-nia dalan ba oin ita sei hasoru luta susar liután, hodi bele konkista independénsia ekonómika.

Uluk iha ai-laran, ita luta atu harii nasaun prósperu ida, ita-nia mehi atu iha país ida ne’ebé timoroan hotu-hotu bele moris di’ak liu. Maibé ita seidauk to’o iha ne’ebá.

Ita tenke uza independénsia polítika nu’udar instrumentu ida atu halakon hamlaha, atu la iha tan má-nutrisaun ne’ebé sei kontinua estraga dezenvolvimentu labarik barak nian, iha aldeia barabarak, atu kombate kiak no mós atu harii, gradualmente, moris-di’ak ba família sira Timor-Leste nian.

Objetivu sira-ne’e iha ita-nia liman. Maibé ita só bele konsege halo objetivu sira-ne’e sai realidade ho serbisu maka’as no partisipasaun husi sidadaun sira hotu. Dezenvolvimentu la’ós buat ida ne’ebé Estadu de’it bele halo, mesamesak. Atu hetan susesu iha luta ba independénsia ekonómika, ita presiza unidade, ita presiza ema hotu-hotu nia serbisu, ita presiza envolvimentu komunidade lokál sira-nian iha projetu dezenvolvimentu sira, no ita presiza mobilizasaun joven sira-nian.

Foin-sa’e sira disponivel. Ita tenke integra sira iha ekonomia nasionál, atu sira mós kaer responsabilidade hodi harii nasaun ida ne’ebé prósperu liu no seguru liu.

Atu ita bele manán luta ba moris di’ak liután ita tenke serbisu ho onestidade no laran-moos, no ita tenke hala’o ita-nia moris ho maneira simples.

Ita tenke haburas no foti filafali valór tradisionál sira husi ita-nia povu no ita-nia kultura, no, iha tempu hanesan, ita mós tenke aproveita matenek tékniku, sientífiku no aprende ho prátika di’ak ne’ebé kooperasaun internasionál lori ba ita.

Nune’e, ha’u husu ba ita hotu – ba Governu no ba povu – atu ita serbisu lisuk, ho laran-loos, ho laran-moos, ho espíritu sakrifísiu, atu hamenus kiak no atu uza rikusoin Nasaun nian hodi harii país ida ne’ebé di’ak liután, país ida ne’ebé prósperu liután ba Timor-Leste nia oan hotu-hotu.

Maromak tulun Povo Timor-Leste tomak no ita hotu nebe ohin halibur malu iha ne’e.

Obrigadu Barak
.

TAUR MATAN RUAK: Lançamento do livro A VIDA PELA INDEPENDÊNCIA

.

Lançamento do livro
A VIDA PELA INDEPENDÊNCIA
Centro de Convenções de Díli,
30 de Agosto de 2012

Este livro foi escrito, em primeiro lugar, devido à determinação e ao entusiasmo da Ângela Carrascalão. Sem a sua insistência e o seu empenhamento um livro como este talvez não chegasse a ser escrito.

Quando ela me falou desta ideia, ponderei longamente o convite. Acabei por aceitá-lo porque considero ser nosso dever deixarmos às novas gerações o registo da história que nós vivemos e em que fomos participantes; deixar o registo da memória da luta que tornou possível a independência. A Memória tem de ser escrita, tem de ser registada para que os nossos filhos conheçam a História do seu próprio país.

Há muito que sinto a necessidade de ser preparada a História de Timor-Leste. De garantir que as nossas crianças têm uma referência histórica do seu passado, que alargue o conhecimento do passado que vão adquirindo através da história da sua própria família. As nossas crianças têm de conhecer as raízes da nossa identidade nacional e, munidos desse conhecimento, contribuir para cimentar a unidade nacional.

Ao aceitar o convite da Ângela, pensei nos milhares de irmãos e irmãos, companheiros de luta, que perderam a vida e não podem estar aqui hoje. Também tive de aceitar o convite por eles, pelo seu inestimável contributo para a nossa liberdade. O testemunho deste livro é também uma homenagem sentida aos que nos deixaram sem poder comemorar o 30 de Agosto.

O livro é sobre o testemunho pessoal de quem viveu a Guerra e está a viver a Paz. Não poderia falar de tudo o que vi e vivi. Mas fala de acontecimentos e factos que considero relevantes, não apenas para mim mas para a vida coletiva do nosso país. Alguns desses factos poderão surpreender os leitores pela frontalidade com que os abordo. Devo dizer que o fiz conscientemente. Os homens e as mulheres que lutaram são seres humanos simples, muitos deles de uma humildade tocante. Mas, enquanto seres humanos que somos, também cometemos erros, também temos momentos de fraqueza, de hesitação e de medo. Do mesmo modo tivemos a força, a energia, a coragem e a determinação para combater e viver 24 anos no mato, em condições que a maioria dos seres humanos teriam dificuldade em suportar.

Considerei que chegara o momento de dar a conhecer a luta como ela foi, isenta da aura mitificada da perfeição.

Há muitas pessoas, muitos outros combatentes para serem ouvidos. Desejo que a publicação do livro da Ângela seja um estímulo para outros companheiros de luta deixarem testemunho de experiências e vivências sobre acontecimentos da nossa história que com importância para a nossa memória coletiva e a sociedade atual. Muitos dos nossos companheiros já nos deixaram nestes últimos anos sem que as suas histórias, vidas e experiências ficassem registadas. Deixo o meu apelo às organizações que têem tido a generosidade de proceder à recolha das histórias de vida destes homens e mulheres para que continuem esse enorme e tão valioso trabalho. Deixo-vos o meu reconhecimento pelo trabalho que desenvolvem.

Historiadores experimentados poderão escrever outros livros sobre estes acontecimentos. Há muito trabalho a fazer sobre a nossa história recente.

Mas este livro contém a minha contribuição pessoal – um testemunho sentido e vivido – sobre factos que contribuíram para mudar Timor-Leste e a vida do nosso povo e podem contribuir para motivar as novas gerações de timorenses.

Termino agradecendo a todos quantos colaboraram para que este livro fosse publicado.
Agradeço a presença de todos.

Que Deus vos abençoe.

Muito Obrigado pela atenção.
.

TAUR MATAN RUAK: Lansamentu livru A VIDA PELA INDEPENDÊNCIA

.

(MORIS BA UKUN-RASIK AN)
Centro de Convenções de Díli,
30 de Agosto de 2012

Livru ida-ne’e hakerek, uluknanain, tanba determinasaun no entuziazmu Ângela Carrascalão nian. Lahó ninia insisténsia no empeñamentu, talvés la konsege hakerek livru ida hanesan ne’e.

Bainhira Ângela Carrascalão fó-hatene ha’u kona-ba ideia ida-ne’e, ha’u tetu no hanoin kle’ur. Ikus mai hau simutamba considera dever ida ita hotu nian atu husik hela ba jerazaun foun sira rezistu kona ba ita nia hostoria nebe ita moris no ita rasik partisipa mos; husik memoria fonu nian nebe fila ita nia independensia sai possível. Ita nia memoria tenki hakerek hela, tenki rezista hela para ita nia oan sira hatene historia nia-nian Rain rasik.

Kleur ona mak hau senti nesidade atu prepara historia Timor-Leste nian. Garante ba ita nia oan sira referensi historia ba ita nia passado, loke conhecimento kona ba passado mak sira hatene historia sira nia família nia nian rasik. Ita nia labarik sira tenki hatene klean abut identidade nasional, no husi conhecimento ida nee hametin unidade nasional ita nia povo no nasaun nian. Atu aseita convite Angela nian hau hanoin fila fali feto ka mane, kompanheirus funu nian, nebe lakon tiha ona sira nia moris ba ita nia Rai no ohin sira laiha ita nia let. Tambem hau aseita convite ida nee tambá sira, kontribuisaun ida nebe sira fo hodi ita hetan liberdade. Testemunho iha livru ida nee sai hanesan homenagen ida ba sira nebe husik hela ita no ohin la ho ita atu comemora loron 30 de Agusto.

Livru ida nee hanesan testemunho pessoal husi ema ida nebe moris iha funu laran no agora moris dadaun iha paz nia laran. Labele kulia buat hotu nebe hare no moris ba.

Mas kulia kona ba akontecimentu no faktus nebe hare hanesan relevantes, laos deit ba hau an rasik mas ba mos vida kolektiva ita nia rain nian. Faktus sira nee balun bele surpriende leitur sira tambá apresenta ho frontalidade. Bele hateten katak hau halo konsientimente. Ema feto no mane sira nebe halo funu hanesan mos seres-humanus simples, barak mak ho hakraik an senti no moris iha realidade ida nee. Mas, hanesan ema moris, também iha fraqueza, izitasaun nomos tauk. Hanesan mos ita iha forsa, kbit, koragem no determinasaun atu halo funu durante 24 anos iha ailaran, kondisoes nebe maioria ema moris iha defikuldade atu simu no auguenta.

Hau considera katak to tempu ona atu fo sai ba ema hotu oinsa ita nia funu nia lalaok, ses an husi hanoin nebe dehan buat hotu los deit , tambá iha mos sala. Iha ema barak, kombatenti barak ke hakarak ita rona sira. Hakarak publikasaun livru ida nee bele sai dalan ba kompanheiru sira seluk bele husik mos sira nia testemunha no esperiensia, kona ba akontesimentu ba ita nia historia ke importante tebes ba memoria ita hotu nian no liu-liu ba sociedade no jerasaun foun sira. Ita nia kompanheiru barak los mak husik hela ita iha tinan hirak nee nia laran sei hakerek hela sira nia historia, sira nia vida no esperiensia. Husik hela apelu ida ba organizasaun hotu-hotu nebe fo laran tomak Halibur ona historia de vida husi feto no mane para que kontinua nafatin halao servisu importante ida nee. Hau husik mos hau nia rekonhecimentu ba servisu nebe imi halo dadauk.

Historiadores nebe ho esperiensia bot bele hakerek livru seluk konaba akontesimentu sira nee . Iha servisu barak los mak ita sei halo kona ba ita nia historia rasik.

Maibe livru ida nee fo hela hau nia kontribuisaun pessoal-husi testemunha nebe hau senti no moris-kona ba faktus nebe kontribui hodi muda Timor-Leste no vida ita nia povo nian no bele kontribui atu motiva jerasaun foun sira. 

Atu remata, agradece ba participasaun ema hotu nebee ajuda atu livro ida nee bele publica.

Agradese prezeensa imi hotu nian.

Maromak tulun ita hotu.

Obrigado barak ba atensaun!
.

quarta-feira, 29 de agosto de 2012

ESTA GENTE

.

Sophia de Mello Breyner Andresen, in "Geografia"

Esta gente cujo rosto
Às vezes luminoso
E outras vezes tosco

Ora me lembra escravos
Ora me lembra reis

Faz renascer meu gosto
De luta e de combate
Contra o abutre e a cobra
O porco e o milhafre

Pois a gente que tem
O rosto desenhado
Por paciência e fome
É a gente em quem
Um país ocupado
Escreve o seu nome

E em frente desta gente
Ignorada e pisada
Como a pedra do chão
E mais do que a pedra
Humilhada e calcada

Meu canto se renova
E recomeço a busca
De um país liberto
De uma vida limpa
E de um tempo justo
,

Mensájen SE. Taur Matan Ruak, Prezidenti Repúblika ba loron Konsulta Popular dala XIII

.

Repúblika Demokrática Timor Leste - Presidensia Repúblika

Povu doben Timoroan sira, ohin ita selebra loron Konsulta Popular ba dala XIII. Iha loron 30 Agostu tinan 1999 povu doben Timoroan tomak ho espíritu ukun rasik-an hakat-an bá fatin votasaun sira hodi vota ba ukun rasik-an hodi desidi ita nia nasaun ninia destinu, maske iha ameasas, teror, no intimidasaun oioin, povu ne’e la lakon vontade, espíritu no aten-barani hodi ikus mai ita konsege manán fila fali ita nia INDEPENDÉNSIA ne’ebé proklama tiha ona iha loron 28 Novembru 1975.

Tinan sanolu-resin-tolu liu ona ita hamriik metin hanesan estadu no nasaun ida, iha buat barak ne’ebé ita nia estadu no governu halo ona ba ita nia sidadaun sira nia di’ak, maske seidauk alkansa buat hotu ba ita nia sidadaun sira tomak iha rai doben ida ne’e.

Nu’udár Xefi Estadu ha’u iha esperansa katak ita nia estadu no governu sei haka’as-an nafatin hodi serbii povu ho di’ak tuir liafuan hirak ne’ebé uluk ita nia funu na’in sira husik hela: “Liberta Pátria, Liberta mós Povu.”

Iha biban ida ne’e ha’u hakarak apela ba joven, estudantes no povu tomak atu buka haka’as-an hodi estuda ho badinas iha área hot-hotu atu bele reforsa ita nia rekursus umanus hodi bele harii ita nia estadu no nasaun doben ne’e.

Mai ita hamutuk fó liman ba malu ho espíritu ida atu liberta ita nia povu hosi ki’ak no injustisa nia laran. Hamutuk ita fanun malu, fó hanoin ba malu, hamriik hamutuk hodi kaer rasik kuda talin ba Timor nia futuru ida ne’ebé “Riku, Forte no Seguru.”

PARABÉNS BA ITA TOMAK
.

“OJE 2013, Governu Sei Propoin U$1,5 Billoens”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Orsamentu Jeral Estadu ba tinan 2013 mai ne’e, Kintu Governu Konstitusional sei propoin U$1.5 Milloens.

Orsamentu Jeral Estadu 2013 ho montante U$1.5 Biloens nee governu ne’ebe lidera huis Xanana Gusmao fo prioridade ba edukasaun, infra-estrutura, Saude no mos Agrikultura.

Ministra Financas Emilia Pires informa lia hirak ne’e ba Jornalista sira iha Ministeriu Financas, tersa (28/8) hafoin enkontru ho PM Xanana Gusmao.

Iha ekontru ho Primeiru Ministru Xanana ne’e, relasiona ho proposta orsamentu 2013 nian, nune’e Ministra Financas Emilia Pires ho Vice Ministra, Santina Cardoso, bele fo breafing ba Chefe Governu xanana Gusmao antes prezenta pakote fiskal 2013 ba konsellu Ministru, Kuarta (29/8).

Emilia sublinha, ho estrutura governu ne’ebe boot sei la afeta atu aumenta tan orsamentu jeral estadu, maibe governu iha hanoin atu Ministeriu sira ne’ebe uluk ho ida agora sai Ministeriu rua ka tolu bele muda deít funsionariu sira ba mai, no la presiza halo rekrutamentu foun.
.

Francisco Branco: “Materia Estadu Nian Fahe Ba Povu Labele Sai Fali Interese Privadu”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Deputadu Bancada opozisaun FRETILIN, Francisco Branco hateten, materias estadu nian ne’ebe fahe ba povu labele sai fali interese privadu, tanba wainhira membru Governu mak fahe sasan la tuir sentidu de estadu, neé la’os kulpa husi estadu maibe ema individual maka distribui patrimonia estadu ne’e maka aproveita ba interese ninia partidu.

Nia informa katak, iha III lejislatura mai neé sira sei husu ba governu atu halo dekretu lei ida hodi regula patrimonia estadu, nune’e wainhira atu halo distribuisaun tenki tuir regulamentu ne’ebe iha ona.

“Ami sei fo hanoin ba Governu tenke regula dekretu lei ida atu regula patrimonia estadu hotu-hotu ne’ebe fahe tenki iha regukaridade ne’ebe regua,” hateten Branco.

Deputadu husi Bancada Opozisaun ne’e mos hateten katak, ita hotu tenki preokupa tanba ita nia estadu moris deít ho fundu petroliu, ita nia mina la’os sulin hanesan bee maibe to’o nia tempu nia tenki maran, kuandu maran ita ba loos ne’ebe hodi hadia ita nia nasaun no povu nia moris diak.
.

Deputadu David Diaz ‘Mandati’ Ezizi Governu: “Tenki Muda Sistema Pagamentu Ba Funsionariu”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Reprezetante povu iha uma fukun Parlamentu Nasional husi Bancada Opozisaun FRETILIN husu ba governu atu halo mudansa ba sistema pagamentu salariu ba funsionariu sira, tanba durante ne’e funsionariu sira ba forma hanesan atu ba komuniaun.

“Hau husu ba Sekretariu do Estadu ba asuntu parlamentar nian, atu hato’o ba Ministru kompotente atu halo mudansa ba mekanismu pagamentu ne’e,” dehan Deputadu Mandati iha uma fukun PN foin lalais ne’e.

Nia hatutan, iha tempu Indoensia no Portugues nian, funsionariu simu osan iha ida-idak nia servisu fatin, maibe to’o iha ukun aan oin seluk, funsionariu sira ba forma fali iha loron laran hanesan ema atu ba simu ransu ruma.

Ba kestaun n’e, tuir observasaun ne’ebe Diario ne’e nota katak, wainhira iha loron ikus fulan ida nian, funsionariu barak maka forma naruk iha Banku Nasional Komersiu Timor-Leste, ne’ebe fo impaktu mos ba movimentasaun transporte publiku.
.

Konsidera Promosaun PNTL La Los: “PN Eziji Bolu SES”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Reprezetante povu iha uma fukun parlamentu Nasional husi bancada Opozisaun FRETILIN, eziji Sekretariu Estadu Seguransa (SES) Francisco Guterres atu ba PN hodi esplika klaru kona ba prosesu formasaun Policia Nasional Timor leste (PNTL) nebe sei halo iha tempu badak.

Razaun bolu SES ba parlamrntu Nasional neé, tanba tuir membru deputadu sira katak iha prosesu promosaun ne’e, iha buat balun ne’ebe la los no la justu.

Iha Deklarasaun Politika, Deputadu david Diaz Ximenes husi bancada FRETILIN hatete, promosaun iha PNTL neébe mak atu halo iha tempu badak ne’e deputadu konsidera iha konkalikong iha laran, tamba promosaun ne’e halo la haree tuir ba ema nia kontribuisaun servisu.

“Bainhira atu halo promosaun tenki hare ba ema nia servisu, tanba nasaun ida foin sai husi konflitu nia laran, ne’e tenki haree mos ba ema ida nia partispasaun ba nia kontribuisaun servisu durante mosu konflitu ne’e,” dehan David Ximenes, Tersa (28/8) iha uma fukun PN.

Nia hatutan, “Laos ema neébe foin ajente sae kedas ba iha komisariu, ne’e la los ona, ne’e duni mak ami eziji ba SES, Komisariu PNTL komandante Jeral ho mos presidenti promosaun mai iha Parlamentu atu nune’e ami bele koalia ho sira.

Iha fatin hanesan, Prezidenti Bancada CNRT natalino do Santos hatete, Bankada CNRT mos eziji duni SES atu mai iha PN hodi justifika informasaun sira ne’ebe dehan promosaun iha PNTL lao la justu no iha interese privadu barak tama iha laran.
.

Kazu KKN: “KAK Simu Keisa 142”

.

Jornal Timor Post - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Instituisaun Komisaun Anti-Korupsaun (KAK), hahu tinan 2012 to'o 2012, rezistu ona keisa hamutuk atus ida haat nolu resin ida (142) ne'ebe maka hato'o mai husi Publiku.

“Keisa ne’ebe hato’o mai husi publiku hahu tinan 2010 to’o 2011 hamutuk 103 no fulan Janeiru to’o Junhu tinan ida ne’e hamutuk 39, deklara Jose Antonio, Adjunto Komisariu KAK, ba Jornalista sira iha Edifisiu KAK, Farol, Dili, Tersa (28/8).

Nia dehan, keisa hirak ne’e lubuk ida mak halo ona investigasaun, to’o agora komisaun halo relatoriu investigasaun hamutuk 23 ba Ministeriu Publiku, i Ministeriu Publikumos sei halo analiza ba kazu hirak ne’e hodi hato’o ba tribunal.

Adjuntu Komisariu ne’e hatutan, KAK halo investigasaun ba keisa hirak ne’e aktivu husi autoridade Politikus, eis Ministru, Sekretariu Estadu, Diretor inklui funsionariu balun sai hanesan arguido no sasin, maibe tuir lei haruka, komisaun halo tratamentu igula, la halo desentensaun ba ema nia posisaun.

“Agora Komisaun kontinua prosesu halo investigasaun ba eis Ministru sira tuir keisa ne’ebe tama iha ne’e, i ba membru governu balun ne’ebe agora sira kontinua ativu iha kuintu Governu konstituisaun mos sei bolu hodi hato’o deklarasaun,” Komisariu ne’e esklarese.
.

Fos Dodok Iha Armagen: “PN Konsidera Governu Laiha Planu Halo Jestaun”

.

Jornal Nacional Diario - Kuarta-Feira, 29 Agustu 2012

Membru Parlamentu Nacional (PN) iha uma fukun konsidera Governu laiha planu no inkapasidade atu jere fos tonelada 5 neebe simu husi China iha Abril 2011, tanba oras ne’e dadaun fos sira ne’e rai iha armagen Tibar to’o aat sai dodok hotu.

Deputado Inacio Moreira husi bancada Opozisaun FRETILIN hatete, realidade ne’e hatudu momos ona, katak Governu laiha kapasidade duni atu jere fos hirak ne’ebe mak simu ona ne’e.

“Ita bele dehan governu laiha kapasidade atu jere, ne’e tamba realidade hatudu ona, fos sira ne’e simu tiha husik tau iha ramagen to tinan no to’o aat deit, fo ba laho sira mak han hotu,” dehan Inacio ba Jornalista sira, tersa (28/8) iha uma fukun PN.

Inacio mos husu ba governu, wainhira simu fos husi nasaun seluk, tenki halo planu ho diak hodi nune’e bele jere fos hirak ne’e, nune’e fos hirak ne’e labele husik to’o at deit, tanba fos ne’e loloos tau iha armagen fulan 2 ka 3 de’it fahe ona, labele liu prazu.

ba kestaun ne’e deputadu husi Bankada PD, Virgilio Hornai Hateten, fos sira aat no dodok, ne’e tamba governu la tau atensaun ba kestaun jestaun atu jere foos sira ne’e, tanba ne’e governu tenki tau atensaun ba kestaun oinsa atu jere foos ne’e, atu nune’e ba oin labele akontese tan problema hanesan.

“Iha baze povu barak mak sei susar ba fos, nusa ita la aloka kedas ba baze, hodin fahe ba povu sira neébe susar hetan foos,” dehan Virgilio.

Nia hatutan, Husu ba Komisaun D PN neébe trata asuntu Ekonomia e Dezenvolvimentu tenki halo fiskalizasaun hodi hare firetamente ba fos hirak neébe at, atu nuneé PN mos iha faktus konkreta, hodi nune’e bainhira membru Governu ne’ebe kompotente iha Ministeriu refere mai iha PN, bele hato’o kestaun ne’e ba sira hodi rejolve.
.

“Durante Periodu 2012 KAK Konsege Investiga Kazu Korupsaun 30 Resin”

,

Notisia Husi TVTL - Tersa-Kalan, 28 Agustu 2012

Komisaun Anti Korupsaun (KAK) sei kontinua nafatin halo investigasaun ba kazu korupsaun, ne’ebe deskonfia envolve Eis Ministru IV Governu konstitusional, inklui Ministru balun husi V (Kintu) Governu Konstitusional.

Durante periodu 2012, Komisaun Anti Korupsaun (KAK) konsege halo investigasaun ba kazu korupsaun 3o resin (tolu nolu resin).

Tuir fontes ne’ebe fo sai husi Komisaun Anti Korupsaun katak, kazu refere envolve husi sidadaun baibain no balun seluk tur iha pozisaun politika.

Nune’e mos fontes ne’e hateten katak, investigasaun liu ba ne’e involve mos Ministru balun, sekretariu estdau balun no Diretor balun ne’ebe oras ne’e dadaun sei ativu iha V (kintu) Governu Konstitusional, nune’e mos balun oras ne’e dadaun sai ona eis titular.

Tuir fontes ne’e mos dehan oras ne’e dadaun Komisaun Anti Korupsaun sei buka dadus ba sira ne’ebe envolve iha korupsaun hodi prosesa tuir lei ne’ebe vigora iha Timor Leste.
.

KAK Bolu Vice Ministru Edukasaun: “Paul Asis Rejeita Fo Informasaun Ba Jornalista”

.

Notisia Husi TVTL - Tersa-Kalan, 28 Agustu 2012

Eis Vice Ministru Edukasaun Paul Asis Tersa-feira ne’e presta deklarasaun iha Komisaun Anti Korupsaun (KAK).

Prejensa eis membru IV Governu konstitusional ne’e, kona ba kriasaun Televizaun Edukasaun ne’ebe to’o oras ne’e seidauk implementa.

Esforsu Komisaun Anti Korupsaun (KAK) atu kombate korupsaun iha rai laran kontinua hetan progresu diak.

Iha Terca-feira ne’e, Eis Vice Ministru da Edukasaun Paul Asis presta deklarasaun iha edifisiu komisaun Anti Korupsaun.

Hafoin presta deklarasaun durante oras 3 (tolu) nia laran, Paul Asis rasik rejeita atu fo informasaun ba jornalista sira.

Tuir fontes kredivel ne’ebe TVTL hetan asesu, prejensa Paul Asis nia iha KAK, nia estatutu hanesan arguidu ba kazu kriasaun knaal Televizaun Edukasaun ne’ebe to’o oras ne’e seidauk estabelese, maske nia mandatu remata ona.

Tuir planu, iha tempu badak, Komisaun Anti Korupsaun sei bolu mos eis Ministru Edukasaun Joao Cancio Freitas.
.

“Parte Alfandega Airo-Porto Comoro Detekta Sidadaun Franceza Lori Pistola Ilegal”

.

Notisia Husi TVTL - Tersa-Kalan, 28 Agustu 2012

Airo-Porto Komoro, Dili detekta sidadaun Franceza ida ne’ebe atu lori sai pistola ida ba Australia, sidadaun Franceza ne’e, oras ne’e dadaun submete ba prosesu investigasaun.

Terca-feira (28/8) iha Airo-porto Nikolau Lobato husi parte Alfandega konsege detekta pistola ida ho tipu P-99 ne’ebe sidadaun Franceza ida atu lori sai ba Darwin, Australia, tuir komandante servisu investigasaun kriminal Supertendente Kalistro Goncaga katak, Anton Balleza nuudar sidadaun Franceza neebe tenta lori pistola ne’e hanesan sample ida atu sosa iha rai liur, tuir pedidu husi ema Timor oan ida.

Komandante ne’e la fo sai sidadaun Timor oan ne’ebe husu atu sosa kilat ne’e, maibe ema ne’e identifika ona.

“Pistola ne’e hetan iha Airo-Porto, husi sidadaun Franceza, nia agora tuir hela prosesu investigasaun, nia lori Pistola ne’e hanesan sample ida ba nia, depois nia ba hola no lori mai Timor atu fo ba nia kolega ema Timor oan ida, Pistola ne’e hetan iha nia pasta laran” dehan Calistro.

Pistola refere oras ne’e sei tau hela iha Polisia investigasaun hodi prosesa, tuir komandante serviso investigasaun Kriminal Calistro Gonzaga informa katak, maske pistola ne’e hanesan brinkeirus maibe bele mos hamate ema wainhira troka bala, Sidadaun refere oras ne’e prosesa hela iha Polisia Investigasaun Kriminal.

Sidadaun Franceza ne’e tama iha Timor Leste iha loron 2 fulan Agusto liu ba, husi fronteira Batugade no tuir planu Terca-feira ne’e atu fila ba Darwin Australia, maibe la konsege tamba sei submete ba prosesu investigasaun.
.