domingo, 6 de dezembro de 2015

PR TAUR SOKADU HO HAHALOK SUKU COSTA

.

Jornal Nacional Diário

Prezidenti Repúblika (PR) Taur Matan Ruak, sokadu ho hahalok autoridade Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Oe-cusse, tanba impede komunidade atu halo diálogu ho Xefi Estadu ne’e hodi informa sira nia preokupasaun.

Taur Matan Ruak dehan, hahalok autoridade ZEESM nian ne’e, tanba tauk povu kee sai sira nia hahalok aat ne’ebé sira halo durante ne’e iha Oe-cusse, li-liu kona-ba prepoténsia abuzu de podér.

“Depois de ha’u vizita suku 370 resin iha Timor Leste, i tinan-tinan desde 2011 ha’u mai Oe-cusse, primeira vez iha Suku Costa, akontesementu estraiñu ida,” dehan Taur Matan Ruak ho hirus, iha tasi laran parte Karimbala nian, bainhira fila husi Oe-cusse ho roo Naval F-FDTL nian, Kuarta (02/12).

Prezidenti dehan, ida ne’e akontese tanba komunikasaun entre Xefi Suku Costa ho povu iha Suku refere mak ladi’ak.

“Mas ha’u suspeita katak, iha boikota tanba sira ta’uk povu hato’o keixa ba ha’u kona-ba atividade prepoténsia abuzu de poder, Autoridade Administrativa Oe-cusse nian,” Taur Matan Ruak lamenta.

Xefi Estadu ne’e mós husu ba Prezidenti Autoridade Zona Espesiál Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Mari Alkatiri atu preve osan iha orsamentu 2016 hodi selu povu nia sasan.

“Prezidenti hakarak apela ba Sr. Mari Alkatiri ho Governu Sentral atu indeminiza populasaun hotu ne’ebé sira nia sasan afetadu. Prezidenti la gosta Estadu ida prepoténsia no abuzu de poder, ne’ebé haree nia sidadaun sira hanesan hena aat no foer,” tenik Taur Matan Ruak.

Xefi Estadu ne’e dehan, komesa agora ba oin, nia sei la apoiu Governu atu foti povu nia sasan sein indeminizasaun, tanba Estadu iha osan no osan ne’e povu nian.

Tanba ne’e, Taur Matan Ruak dehan, kualker ukun na’in ida, tenki respeita sidadaun sira, tanba husi sidadaun mak sira bele hetan konfiansa hodi kaer ukun atu dezenvolve povu nia moris.

“Ha’u tinan-tinan ha’u mai vizita Oe-cusse, autoridade sira simu ha’u ho di’ak, tinan ida ne’e estraiñu, ha’u haree autoridade hanesan komandante ida mak ukun, maun Mari laiha, sira hotu laliga, ha’u Prezidenti Repúblika, ha’u la admiti,” katak Taur Matan Ruak.

Tanba ne’e, Taur Matan Ruak husu ba autoridade ZEESM atu hakribit ona hahalok hanesan ne’e.

“Se sira kontinua nafatin hanesan ne’e, sira bele lakon apoiu politika Prezidente da Repúblika nian, se Prezidente da Repúblika sira la koopera ona hanesan ne’e, ha’u ba vizita nasaun seluk di’ak liu fai ha’u mai vizita Oe-cusse dala ida ne’e, ida ne’e ha’u la gosta. Ha’u apela ba sira atu ida ne’e primeiru i ultimaves, dala ida tan, sira lakon apoiu Prezidente da Repúblika nian,” ameasa Taur Matan Ruak.

Xefi Estadu ne’e dehan, Oe-cusse la’os nasaun ida, Oe-cusse parte ida husi Timor Leste(TL) no depende ba Governu sentral, no depende ba Prezidentia Repúblika.

Taur Matan Ruak dehan, nia sokadu los ho hahalok autoridade Oe-cusse nian ne’e, i husu atu labele akontese tan hanesan ne’e.cos

Foto de Presidência da República de Timor-Leste, Facebook.
.

Aviaun ZEESM taka Governu nia matan ba povu nia terus

.

Jornal Nacional Diário

Aviaun ne’ebé foin lalais Governu sosa hodi fasilita projetu Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Oe-cusse, taka Governu nia matan ba povu ki’ik sira nia susar no terus.

Prezidenti Repúblika (PR) Taur Matan Ruak dehan, populasaun sei la hakarak sa’e aviaun, mas sira presiza bee lor-loron para sira moris no sira nia saúde.

“Prezidenti la preokupa ho aviaun ZEESM ne’ebé Estadu hola ona, simplesmente labele haree ba sorin de’it, no taka tiha matan ba sorin,” dehan Taur Matan Ruak ba Jornalsita sira iha Tasi laran parte Karimbala nian, Kuarta (02/12), bainhira fila husi Oe-cusse ho roo Naval Falintil Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) nian.

Taur Matan Ruak dehan, presiza duni atu dezenvolve nasaun no povu ida ne’e, maibé la presiza atu hatudu hanesan ne’e.

“Prezidenti apoia, maibé la’os apoia atu sakrifika fali povu ninia nesesidades bázikus, ba projetu bo’ot sira ne’e,” katak Taur Matan Ruak.

Taur Matan Ruak dehan, projetu bo’ot sira ne’e, agora ne’e hanoin atu gasta osan de’it, tanba gasta osan ne’e mais fasil liu, maibé aban bairua atu hatama osan, ida ne’e mak problema.

Nia esklarese, ema barak preokupa kona-ba aviaun ne’ebé Governu hola tiha ona, maibé Prezidenti Repúblika la preokupa ho ida ne’e, maibé husu atu haree mós preokupasaun povu sira nian iha área rurál. Prezidenti Repúblika hakarak kria ekilibru ida entre dezenvolvimentu urbana, ho dezenvolvimentu rurál. cos
.

Ema balun mobiliza boikota iha Costa – La iha kapasidade lideransa

.
Jornal Nacional Diário

Asaun boikota ne’ebe komunidade Suku Costa, Posto Adiministrativu Oecusse, Enklave Oecusse, halo hasoru Prezidenti Republika (PR), Taur Matan Ruak, foin lalais ne’e, deskunfia ema balun maka mobiliza no sukit iha kotuk.

Liu husi dialogu komunitaria PR Taur ho komunidade sira iha Suku Costa, la hatudu vontade partisipa no la iha ema ruma maka mobiliza komunidade sira. tanba ne’e, membru Parlamentu Nasional (PN) nudar mos Atoni oan sente preokupadu tebes no kondena maka’as ema ne’ebe maka mobiliza asaun refere.

“Hau dehan ona autoridade Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Oecusse balun la iha kapasidae atu sai lider. Se autoridade ne’e iha kapasidade nia la tau sekretariu rejiaun bar-barak, uluk tinan 5 neba hau mesak, hau mos infrenta problema falsifikasaun kartaun eleitor nebe barak teb – tebes, mais hau konsege hamutuk ho Governu sentral bele rezolve, maibe autoridade balun rezolve deit problema veteranus ema tolok nia, koalia arbiru deit ba povu, dun arbiru deit ba povu dehan povu laos veteranus, povu tenki hatudu sira nia kilat, totalmente autoridade ne’e la hatene sai lider,” afirma membru PN husi Bankada FRENTI-MUDANÇA, Jorge da Conceição Teme iha PN, Kinta (03/11/2015).

Jorge Teme dehan, vizita PR Taur Matan Ruak hanesan lider masimu iha RDTL ne’e, tanba ne’e autoridade rejiaun sira moralmente tenke mobiliza komunidade atu simu prezensa Prezidenti Republika.

“Se hatene sai lider mak Xefi de Estadu ba nia mai hasoru, se nia la mai entaun nia mak tau lia ba xefi suku sira, xefi aldea sira no povu para la bele mai hasoru Prezidenti Republika, nia keta mehi ho nia ambisaun ne’e, nia hanoin ho nia hahalok hanesan ne’e povu atu louva nia, ne’e hau la fiar,” hateten Jorge Teme ho siniku.

Informasaun ne’e hafutar iha Oecusse katak, iha autoridade balun maka mobiliza asaun boikota hasoru PR Taur Matan Ruak. Maibe, Jorge Teme fiar katak, loron ruma ‘ikan dodok’ ne’ebe falun iha hena mutin nia laran ne’e sei iis no halo ema barak sei horon kona.

Iha fatin hanesan membru PN husi Bankada PD, Paulino Monteiro, husu atu halo investigasaun profunda ba atitude boikota ne’e. liu-liu, Ministeriu ESTATAL tenke aprofunda koordenasaun ho autoridade lokal sira hodu buka provas ba situasaun ne’e.

Membru PN husi Bankada CNRT, Arão Noe de Jesus, lamenta tebes, tanba Xefi Estadu la’os kualker ema, tanba ne’e, povu tenke mobiliza malu hein prezensa PR Taur Matan Ruak nian.

“Atuasaun ne’e la merese atu halo ba ita nia Xefi Estadu,” hateten Deputadu Arão Noe de Jeues.

“Hau hanoin Polisia bele halo atuasaun mais agora tenki persiza faktus katak los duni ka lae, ou keta povu mak la informadu,” hateten Arão Noe. nes
.

Alkatiri haruka deputadu sira estuda Konstituisaun

.

Jornal Nacional Diário

Deputadu husi bankada FRETILIN aktual Prezidenti Autoridade Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Oe-cusse, Marí Alkatiri husu ba deputadu sira atu estuda konstituisaun atu aumenta sira nia koñesementu, hodi labele ko’alia arviru.

Mari Alkatiri hatan ba piadas deputadu sira hó lian kro’at iha Plenaria Parlamentu Nacional, horseik katak, deputadu tenki estuda Konstitusaun RDTL Númeru 68-69 bainhira atu interpreta buat ruma.

“La interpreta konstituisaun ne’e di’ak liu nonok, labele mai atu halo konfuzaun iha ne’e no tenki estuda didi’ak relatóriu sobre ezekusaun orsamental iha Oe-cusse no kualidade kona-ba óbra”, dehan Mari Alkatiri.

Piadas ne’e so’e husi deputadu bankada CNRT, Francisco da Costa ne’ebé hateten katak, figura iha Timor Leste (TL) iha povu nia oin, hanesan Alkatiri ho Xanana.

“Ita bele sura hanesan, maun bo’ot Xanana no Maun bo’ot Mari Alkatiri no Konstituisaun RDTL, hodi hateten ona katak, órgaun soberania iha Timor Leste iha hat (4), ne’eduni ha’u kaer de’it órgaun rua maka, órgaun ezekutador ka Governu no Lejislador ka Parlamentu Nasionál, ne’eduni agora atu gava los ida ne’ebé,” dehan Francisco.

Deputadu ne’e soe piadas ba Mari Alkatiri ne’ebé kaer funsaun rua hanesan Prezidenti ZEESM no Deputadu iha Parlamentu Nasional.

“Tanba iha ema balun kaer funsaun rua hanesan Governu no membru Parlamentu Nasional, se maka atu sai fiskalizasaun. Ha’u ko’alia buat hirak ne’e ho fuan nu’udar imi nia oan no atu aprende husi imi,” dehan Francisco.

Tuir proposta ezekusaun orsamentu ZEESM Oe-Cusse tinan 2015 hamutuk US$ 133 milloens, maibé Proposta Orsamentu 2016, ZEESM mai fali US$ 217 milloens.

Francisco haktuir, haree ba estrutura orsamentu 2016 ba ZEESM nota katak, aloka ba Ministru agrikultura ki’ik demais, hodi aloka de’it, US$ 1.4 milloens, maibé preokupasaun iha aréa ida ne`e importante tebes, no Ministériu Turismu mós importante maibé nia orsamentu ki’ik.

Iha fatin hanesan, Deputadu Paulino Monteiro esklarese katak, konstituisaun RDTL fó dalan ba ema atu kaer funsaun rua iha Governu no Parlamentu Nasionál.

“Ohin Deputadu kestiona katak, iha deputadu balun kaer funsaun hanesan Governu no Parlamentu Nasional, maibé tuir loloos ema ne’ebé deputadu labele sai Prezidenti ZEESM, tanba funsaun ne’e Governu no agora se mak atu halo fiskalizasaun no ezekutador, tanba ida ne’e mak deputadu sira kestiona maibé ida ne’e halai ba polítika no maun bo’ot sira mak bele hatene,” relata Paulino.

Purtanto, deputadu husi bankada FRETILIN, David Dias husu atu koalia liafuan ne’ebé mamar ba malu hodi rekoñese buat ne’ebé naksala no labele hanoin Timor Leste Demokrasia ona atu ko’alia arviru ba malu, tanba iha mundu ne’e laiha ema ida atu hatene hotu.

Entretantu iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor Leste (RDTL) artigu 68-69 ne’e koalia konaba inkompatibilidade no prinsípi konaba haketak podér sira..

Artigu 68. (Inkompatibilidade). 1. Titularidade kona-ba knaar Prezidente-Repúblika, Prezidente Parlamentu Nasionál, Prezidenti Tribunál Supremu Justisa, Prezidente Tribunál Superior Administrativu, Fiskál no Kontas ninian, Prokuradór-Jerál Repúblika no membru Governu sei inkompativel ba malu. 2. Lei mak sei defini inkompatibilidade seluk tan.

No artigu 69. (Prinsípiu kona-ba haketak podér sira).

Órgaun soberania sira, iha sira-nia relasaun ba-malu no wainhira hala’o knaar, tenke tuir prinsípiu separasaun no interdependénsia kbiit nian ne’ebé iha Lei-Inan nia laran.cos
.

PR TAUR SEI LA PROMULGA OJE 2016 – REDUZ ORSAMENTU ZEESM

.

Jornal Nacional Diário

Prezidenti Repúblika (PR) Taur Matan Ruak ameasa sei la promulga Proposta Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2016, kuandu Governu fó nafatin prioridade ba projetu infra-estrutura Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu (ZEESM) Oe-cusse, no Projetu Kosta Sul.

Taur Matan Ruak dehan, agora dada’uk Parlamentu Nasionál (PN) ho Governu halo ona debate ba OJE 2016.

“Ha’u apela ba Parlamentu Nasionál para hatun osan ba infra-estrutura agora, i tau osan ba edukasaun, saúde, bee no saneamentu no agrikultura, tanba ha’u bele la promulga orsamentu tinan ida ne’e, sé sira kontinua hanesan ne’e,” dehan Taur Matan Ruak ba Jornalista, iha tasi laran parte Karimbala nian, bainhira fila husi Oe-cusse ho roo Naval Falintil Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) nian, Kuarta (02/12).

Xefi Estadu ne’e ejiji ba Parlamentu atu reduz orsamentu hotu ne’ebé halai ba projetu infraestrutura bo’ot sira ne’e.

“Projetu infra-estrutura ne’e, iklui ZEESM ho Kosta Sul tenki hatun osan, aumenta ba edukasaun, saúde, bee no saneamentu no agrikultura, tanba sira ne’e mak prioridade liu ba povu nia moris,” dehan Xefi Estadu ne’e.

Taur Matan Ruak dehan, nia hakarak Governu fó prioridade liu ba área hat ne’e, (Edukasaun, Saúde, bee no Saneamentu no Agrikultura), tanba Xefi Estadu ne’e ulun fatuk moras ona ho problema ne’ebé afeta ba povu iha Sukus hotu iha Timor laran tomak.

“Ha’u koñese Timor liu kualker sira ida, tanba ne’e mak ha’u hakarak husu ba sira, maibé sé sira la tau enkonsiderasaun ha’u nia pedidu ida ne’e, orsamentu ha’u sei haruka fila fali, ha’u sei la promulga,” Taur Matan Ruak fundamenta.

Xefi Estadu ne’e husu ba Governu atu kria ekilibru ida entre projetu bo’ot, no projetu bázika sira ne’ebé responde populasaun ninia nesesidade.

“Ha’u vizita Suku 370 resin ona, kuandu ha’u esplika, povu dehan, Prezidenti, Aeroportu ne’e, milloens no Portu mós milloens, mas osan laiha fali para atu dada bee ida ba ami,” dehan Taur Matan Ruak.

Alénde ne’e Prezidenti Repúblika konsidera projetu infraestrutura ne’ebé bo’ot ne’e, Governu ladun iha kapasidade atu ezekuta.

“Ha’u espera katak, sira kompriende ha’u nia preokupasaun, tanba ne’e ha’u lori povu hotu ne’ebé ha’u vizita, tanba ha’u reprezenta sira atu hato’o sira nia pedidu ba Governu,” tenik Taur Matan Ruak.

Xefi Estadu ne’e dehan, tinan-tinan Orsamentu Jeral Estadu nian, Prezidenti hein de’it, maibé tinan ida ne’e Prezidenti sei uza kompetensia Prezidenti nian, para salva guarda no interese mais elemetares sidadaun sira nian.cos
.

sábado, 5 de dezembro de 2015

"Os Timorenses - 1973-1980" - Joana Ruas

.
Foto de Zizi Pedruco

Há dias recebi duas caixas cheias de livros que um amigo malae generosamente me ofereceu, entre os livros, para minha grande surpresa e alegria veio o livro da Joana Ruas que foi lançado em Portugal há poucos dias - "Os Timorenses - 1973-1980". 

Eu vi os convites que a Joana andou a distribuir para o lançamento do livro no Facebook e pensei para com os meus botões, eu adoraria ler este livro e ia pedir a um dos meus amigos malaes para me mandarem, mas já cá está, cortesia do André.

Eu já li mais de metade deste livro e pensei que deveria vir dizer aos queridos leitores que se puderem ler, leiam. Joana Ruas é uma perita na História de Timor-Leste e escreve deliciosamente bem, o único defeito nos livros da Joana é: acabo de ler e quero ler MAIS...

Queridos leitores, permitam-me que vos aconselhe a leitura de outros dois livros da mesma autora: "Crónicas Timorenses" e "A Batalha das Lágrimas".

Deixo-vos aqui a sinopse deste livro maravilhoso que tão bem e verdadeiramente relata um período conturbado mas heroico da recente História de Timor-Leste.

"Este romance é um extraordinário documento sobre um processo histórico único no mundo, uma das mais solitárias lutas de libertação nacional. Em Timor-Leste, a FRETILIN travou contra o invasor indonésio uma guerra de independência que se estendeu por metade de uma ilha, isolada do resto do mundo e sem qualquer espécie de retaguarda onde os resistentes pudessem refugiar-se ou abastecer-se.
Na terra invadida, a pátria estava na presença social, física e sentimental dos guerrilheiros, liderados por Nicolau Lobato. Os homens e as mulheres das FRETILIN eram de coração poderoso e os seus olhos pareciam olhar para o fundo do futuro. Eram homens e mulheres que permaneciam livres, mesmo na prisão, e que, mesmo nus, morriam de pé. O testemunho dos sobreviventes desta etapa, que vai de 1973 a 1980, repõe a memória concreta dos episódios então vividos pela nação timorense.
Até à restauração da independência de Timor-Leste, a 20 de maio de 2002, a morte é a paisagem que tudo parece absorver. O que impressionou vivamente Joana Ruas foi essa experiência, ao mesmo tempo religiosa e laica, que, usando o cimento do sonho de liberdade coletiva, da fé e da força da linguagem, venceu a angústia da morte e a certeza da destruição."

Bem-haja, Joana Ruas!

Zizi
.

sexta-feira, 4 de dezembro de 2015

CNRT Duvida Politika Poupansa Rui Araujo

.

Timor Post - 04 de dezembro de 2015

DILI –Bankada partidu CNRT iha Parlamentu Nasional lansa atake ida hasoru Primeiru – Ministru, Rui Maria de Araújo  kona-ba polítika  poupansa ne’ebé  laiha balansu, tanba realidade hatudu saláriu  asesor sira iha Gabinete Primeiru – Ministru (GPM) nian liu fali membru órgaun  soberanu.

Deputada bankada CNRT, Carmelita Caetano Moniz hatete, saláriu  vensimentu no bens de servisus li-liu iha GPM nian a’as tebes to’o lalehan.

Deputada Carmelita, ladun kompriende ho argumentu katak objetivu oinsa atu reduz no halo poupansa. Ida iha rúbrika  orsamentu ne’ebé  alokadu ki’ik ba Cathering, maibé iha fatin seluk aloka orsamentu ne’ebé  a’as ba rúbrika  ho item ne’ebé  tuir loloos bele kria injustisa sosial ba saláriu  asesor nasional no internasional. Orsamentu ne’ebé  aloka ba kategoria saláriu  no vensimentu no bens servisus a’as, tanba rekrutamentu ba asesor internasional no nasional.

“Senhor Primeiru – Ministru, ita bo’ot nia asesor hamutuk 29. Nain tolu internasional no restu Timoroan de’it. Ha’u louva ba ida ne’e, tanba ita hahú  ona polítika  Timorizasaun iha area asesoria. Maibé, ha’u nia lia menon ita tenke tetu hikas fali sira nia saláriu  bazeia ba sira nia kapasidade no esperiénsia ne’ebé  mak sira iha,” Deputada Carmelita levanta kestaun ne’e sesaun debate Orsamentu Jerál  Estadu (OJE) ba tinan fiskal 2016 iha Parlamentu Nasional, Dili Tersa (02/12).

Hatan kona-ba kestaun ne’e, Primeiru – Ministru, Rui Maria de Araújo  esplika loos duni iha preokupasaun la’ós  mai hosi  de’it deputada Carmelita Caetano Moniz, maibé hosi  mos membru governu balun.

Nia hatutan, kona-ba asesor sira ne’ebé  iha GPM nomos kestaun ne’ebé  ligadu ho sira nia saláriu  no injustisa sosial katak kestaun ida dependensia ba naun-funsionariu publiku iha administrasaun publiku ne’e sei bo’ot tebes. Kuandu hare didiak lista pagamentus hosi  Ministeriu Finansas durante Outubru nia laran de’it iha ema nain 850 iha administrasaun publiku hotu mak la’ós  funsionariu publiku. Ema sira ne’e kada fulan Estadu tenke gasta osan hamutuk millaun US$millaun US$ 2.6.

“Infelizmente lista saláriu  ne’e lahanesan. Saláriu  asesor iha instituisaun balun bo’ot tebes, maibé ha’u lakohi temi instituisaun ne’e nia naran no ida ne’e problema ida duni,” rekonhese PM Rui.
Atu resolve problema saláriu  asesor, tuir PM Rui katak governu aprova tiha ona dekretu governu idaatu regula saláriu  ba contratos a termo certo e administracao publica.

“Ha’u hakarak atu fo emphaze katak cathering ka hahan ne’e nu’udar ijemplu ida de’it hosi  kestaun poupansa. Governu ida ne’e promove poupansa la’ós  de’it iha area cathering, maibé iha kestaun sira seluk. Inklui mos utilizasaun kombustivel ba karreta Estadu, manutensaun ba patrimoniu Estadu. Li-liu ba buat hotu ne’ebé  iha ligasaun ho ben no servisus no buat hotu ne’ebé  tama iha despezas super flu,” klarifika PM, Rui. (oki)
.

Laiha Ona Opozisaun Iha Parlamentu Nasional

.

Timor Post - 04 de dezembro de 2015

DILI—Haree hosi formasaun governu da-neen ne’ebé involve hotu partidu haat ne’ebé ejiste iha Parlamentu Nasionál, polítikamente laiha ona opozisaun. Tanba ne’e, Partidu Demokrátiku mosu ho polítika foun retira hosi Komisaun Eventuál (KE) ne’ebé estabelese hodi hetan konsensus iha debate Orsamentu Jerál Estadu (OJE).

Maske iha tinan kotuk PD mos involve iha KE, maibé ba tinan ida ne’e PD retira ho rajaun tolu mak hanesan, komisaun eventual la-tuir rejimentu Parlamentu Nasional, komisaun eventual taka dalan ba partisipasaun másimu deputadu sira nian iha dabate hodi espresa sira nia hanoin tanba buat ne’ebé komisaun eventual deside sei la-debate tan iha plenária, no ikus liu maka membru hosi partidu haat hola parte hotu iha ukun ida ne’e, tanba ne’e diskusaun iha Parlamentu Nasional tenke nakloke ba deputadu sira hotu hodi halo balansu ba desizaun polítika ne’ebé iha.

Iha loron dahuluk, Tersa (01/12), debate OJE iha jeneralidade, iha deklarasaun polítika, Prezidenti bankada Demokrátiku, Maria Lourdes de Sousa Bessa, afirma, povu hotu iha direitu atu asiste diretamente debates iha Parlamentu Nasionál, tanba ne’e la-apoia inisiativa kriasaun ba komisaun eventual ne’ebé hili de’it deputadu ba debate no hola desizaun taka ba públiku.

Entretantu sosiedade sivíl sira mos preokupa tebes ho komisaun eventuál ne’ebé tinan hirak ikus ne’e estabelese hodi debates ba OJE taka ba públiku.

“Prosesu debates iha jeneralidade no espesialidade ne’e tenki nakloke ba públiku, tenki involve deputadu sira hotu,” Peskizador La’o Hamutuk, Juvinal Dias hatete jornalista sira hafoin akopaña debates jeneralidade ba OJE, Kuarta (02/12), iha Parlamentu Nasionál.

Nia hatutan, kria komisaun eventual ne’e hafraku demokrasia, hafraku transparensia no kontabilidade tanba konstituisaun hatete  katak Parlamentu mak aprova orsamentu, la’ós  deputadu ida ka rua, tanba Parlamentu ne’e institusional.

“Se karik Parlamentu nafatin kontinua halo komisaun eventual otomatikamente ne’e hafraku demokrasia no hafraku mós transparansia no kontabilidade tanba fó poténsia ba konflik interese ka mafia angaran bele akontese,” dehan nia.

Deputadu sira reprezenta povu Timor-Leste tanba ne’e, tenki deside polítika orsamental ida ne’ebé nakloke ba povu, katak povu tenki hatene saida mak deputadu deside iha PN labele iha kuartu laran.

 Nia hatutan tan katak, karik komisaun eventual ne’ebé mak kontinua mak potensia korupsaun bele akontese, potensia hafraku boa governasaun no hafraku demokrasia mós sei akontese, tanba ne’e, atu evita lalika kria komisaun eventual.

Iha fatin hanesan xefe bankada CNRT, Natalino dos Santos hatete, CNRT sei mantein nafatin ho komisaun eventual para bele fasilita deskusaun iha espesialidade.

“CNRT afirma katak komisaun eventual ne’e sei akontese nafatin,” nia hatutan. (jos/dgx)
.

Regresso de Portugal foi para branquear imagem - Eurico Guterres

.

Jacarta, 04 dez (Lusa) -- O ex-líder das milícias pró-Indonésia Aitarak, Eurico Guterres, acusa Portugal de ter "roubado" os timorenses durante 450 anos de colonização, e o regresso em 1999 visou branquear a imagem deixada "com a forma irresponsável" como saiu em 1975.

"Portugal colonizou o povo de Timor-Leste durante 450 anos. O que é que Portugal fez? Nada!", acusou o ex-guerrilheiro, em entrevista à agência Lusa, considerando que "o que Portugal fez foi roubar os direitos do povo" e, depois, "em 1975, Portugal, de forma irresponsável, deixou a população de Timor-Leste".

"Esse é o erro, pecado cometido por Portugal, que não pode ser aceite, mesmo quando eles regressaram a Timor-Leste, em 1999, como se fossem anjos", considerou.

O timorense, agora com nacionalidade indonésia, referia-se ao atribulado processo da descolonização portuguesa, que criou instabilidade no território e que levou a uma guerra civil entre a Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (Fretilin) e a União Democrática Timorense (UDT).

O conflito e a saída dos portugueses abriram portas a um período de 24 anos de ocupação indonésia, que ficou marcado por cerca de 100 mil mortes entre civis timorenses e por muitas memórias de violações, torturas e fome.

Em entrevista ao jornal australiano Sydney Morning Herald em 2007, Eurico Guterres além de responsabilizar Lisboa, atribuiu igualmente responsabilidades a Jacarta e às Nações Unidas pela violência registada em Timor-Leste em 1999, ao permitirem o referendo da independência sem garantia prévia de condições de segurança.

Na entrevista à Lusa, Eurico Guterres, principal rosto da campanha violenta contra os independentistas timorenses em 1999, disse que "a Indonésia entrou em Timor-Leste não por sua própria vontade, mas pelo desejo de uma parte do povo de Timor-Leste que via a integração na Indonésia como um compromisso para acabar com a guerra civil criada por Portugal".

A invasão indonésia, acrescentou, ocorreu "também devido ao incentivo da comunidade internacional, em particular dos Estados Unidos e da Austrália, que estavam preocupados com o avanço da ideologia comunista" em Timor-Leste.

"Por isso, a Indonésia, na verdade, entrou em Timor-Leste com uma missão nobre, que deve ser valorizada", defendeu.

Contudo, "infelizmente, houve generais do exército indonésio que, deliberadamente, aproveitaram a integração de Timor-Leste com a Indonésia para o seu interesse pessoal, da sua família ou do seu grupo ao cometerem atos que, depois, mancharam o bom nome da Indonésia aos olhos da comunidade internacional", continuou, mas sem precisar nomes.

Eurico Guterres ficou órfão depois de militares indonésios matarem o seu pai, nos primeiros anos da ocupação.

Ligado à resistência timorense, Guterres conta que foi detido em 1989 porque as forças indonésias descobriram que estava envolvido num plano para assassinar o Presidente Suharto durante a visita a Díli.

Prabowo Subianto, o genro de Suharto que desempenhou várias missões em Timor-Leste, colocou Eurico Guterres na senda de agente duplo e, depois, de fiel servidor dos indonésios no território.

O ex-líder da milícia Aitarak foi a única pessoa que esteve detida devido à violência que se seguiu ao referendo de 1999 e que fez mil mortos, mas volvidos dois anos o Supremo Tribunal da Indonésia absolveu-o por falta de provas.

"Não me arrependo do que eu fiz, porque naquela época eu também estava a lutar pela independência do povo de Timor Leste, mas pela via da autonomia, porque, na minha opinião, a autonomia é o mesmo que a independência", confessa.

A via da autonomia teria dado "tempo suficiente para preparar a independência de Timor-Leste com base na vontade coletiva do povo de Timor-Leste, não baseada na vontade de um indivíduo, de uma determinada família ou de um certo grupo, como é agora", acrescentou, mais uma vez sem precisar.

Eurico Guterres, que tem estado envolvido na política indonésia, afirmou ainda que não tem receio de regressar à sua terra natal, mas simplesmente não deseja fazê-lo.

ANYN // EL

Lusa/Fim
.

Timor-Leste hein katak iha tempu badak bele asina protokolu foun iha área justisa ho Portugál

.

SAPO TL ho Lusa

Ministru Justisa, Ivo Valente horisehik ba Lusa katak hein hela aprovasaun hosi Ezekutivu portugés hodi asina protokolu koperasaun foun iha área justisa, halai liu ba formasaun.

"Ha’u hatene katak ami sei presiza tulun hosi atór internasionál sira, liu-liu hosi Portugál", nia hatete ba Lusa no esplika katak hakerek ona ba nia omóloga portugeza foun, Francisca Van Dunem, ne’ebé simu pose iha semana kotuk.

"Ha’u hein katak iha tempu badak ami bele asina protokolu foun ida hodi kontinua apoiu, inklui apoiu ba sentru formasaun jurídika", nia hatete.

Ivo Valente ko’alia ba ajénsia Lusa iha rohan hosi serimónia hosi aniversáriu Sentru Formasaun Jurídika Timor-Leste nian ba dala 13, no nia esplika katak ida ne’e sai  alvu ba reforma.

"Ami prepara hela reforma ba sentru formasaun jurídika no iha reforma ne’e ami sei altera buat barak. Fó independénsia ba sentru, kria sentru formasaun judisiária no direitu", nia hatete.

"Ami hein katak iha inísiu tinan 2016 bele aprovana ona diploma tolu ba sentru ne’e no ho reforma ne’e ami bele ami-nia kapasidade mak ida ne’ebé", nia hatutan.

Iha nia intervensaun iha serimónia ne’e, Ivo Valente subliña katak Timor-Leste presiza "setór judisiál autónomu no independente" ho "rekursu umanu ne’ebé formadu".

Iha ámbitu ne’e, nia konsidera katak sentru formasaun jurídika no área justisa oioin mak atua ba "iha papél importante hodi fortalese sistema judisiáriu".

"Iha tinan tolu ikus ne’e mak, entre kursu formasaun sira, ho temátika oioin, kursu tradutór jurídiku, kursu auditór, kursu lia-portugés no kursu preparasaun iha lia-portugés, liu hosi Sentru Formasaun Jurídika formandu rihun resin", nia afirma.

Ivo Valente subliña mós katak maski iha defisiénsia no limitasaun tempu, sentru mak hanesan responsável "ba formasaun ho sertifikadu hosi juís 34, prokuradór 33, defensór públiku 30, advogadu 72 no notáriu no konservadór 21".

Agora tama ona iha siklu foun ida ne’ebé "presiza atu reforsa númeru hosi atór judisiáriu sira hodi okupa pozisaun iha instituisaun judisiária ne’ebé seidauk implementa" no jeografikamente hodi haboot servisu sira, nia hatutan.

Ho nune’e, ni hatete katak "importante tebes dezenvolve programa formasaun estruturadu no aposta iha formasaun kontínua espesializada ba profisionál justisa oioin", ho "mudansa paradigm ida" mak "parseria internasionál".

"Faze foun ida ne’ebé sei implika maiór responsabilizasaun atór no interveniente sira hotu nian, internasionál no mós nasionál", nia hatete no hatutan katak: "To’o iha momentu regulár, ho forma klaru no objetivu, atividade formasaun ba profisionál sira hosi setór justisa hodi kria, kapasita no fortalese karreira téknika no deontolojikamente preparada, ho isensaun no kompeténsia ne’ebé di’ak, ne’ebé bele asegura vitalidade hosi sistema garantia direitu sidadaun sira-nian".

Iha tempu ne’ebé hanesan, nia subliña katak presiza promove "polítika bilinge, liuhosi reforsa ensinu lia-portugés no dezenvolve tetun jurídiku". 

Durante eventu horisehik nian asina mós kontratu ida ho dólar millaun 4,2 entre Governu timoroan no empreza indonézia ida hodi implementa sistema emisaun ba pasaporte eletróniku, ne’ebé karik sei imprimi iha inísiu 2016.
.

quinta-feira, 3 de dezembro de 2015

Autism Poem: Welcome to Holland

.

By Emily Perl Kingsley

I am often asked to describe the experience of raising a child with a disability – to try to help people who have not shared that unique experience to understand it, to imagine how it would feel. It's like this…

When you're going to have a baby, it's like planning a fabulous vacation trip – to Italy. You buy a bunch of guidebooks and make your wonderful plans. The Coliseum, the Michelangelo David, the gondolas in Venice. You may learn some handy phrases in Italian. It's all very exciting.

After months of eager anticipation, the day finally arrives. You pack your bags and off you go. Several hours later, the plane lands. The stewardess comes in and says, "Welcome to Holland."

"Holland?!" you say. "What do you mean, Holland?" I signed up for Italy! I'm supposed to be in Italy. All my life I've dreamed of going to Italy.

But there's been a change in the flight plan. They've landed in Holland and there you must stay.

The important thing is that they haven't taken you to some horrible, disgusting, filthy place, full of pestilence, famine and disease. It's just a different place.

So you must go out and buy a new guidebook. And you must learn a whole new language. And you will meet a whole new group of people you would never have met.

It's just a different place. It's slower paced than Italy, less flashy than Italy. But after you've been there for a while and you catch your breath, you look around, and you begin to notice that Holland has windmills, Holland has tulips, Holland even has Rembrandts.

But everyone you know is busy coming and going from Italy, and they're all bragging about what a wonderful time they had there. And for the rest of your life you will say, "Yes, that's where I was supposed to go. That's what I had planned."

The pain of that will never, ever, go away, because the loss of that dream is a very significant loss.

But if you spend your life mourning the fact that you didn't get to Italy, you may never be free to enjoy the very special, the very lovely things about Holland.
.

Líderes históricos defendem importância do português para a independência

.

Díli, 03 dez (Lusa) - Vários líderes históricos timorenses consideram que o português é essencial para o presente e futuro do país e que o seu uso está a aumenta, mesmo em comparação com o período colonial.

"Vai levar tempo, naturalmente. Mas não é difícil. Difícil foi a independência. Mesmo assim conseguimos. Porque não o português?" -- questionou, em declarações à Lusa, o Presidente da República, Taur Matan Ruak.

Para muitos dos líderes políticos do país, num momento em que Timor-Leste comemora 40 anos da proclamação da independência e os 500 anos da chegada de portugueses à ilha, o ensino da língua está em curso mas será necessária ainda uma geração para consolidar a aprendizagem.

Reconhecendo que há pessoas contra essa opção, Taur Matan Ruak defende que "politicamente foi a escolha certa", porque a língua portuguesa é "um dos fatores da identidade" timorense.

"A melhor coisa que fizemos foi escolher. Explicando que a escolha é uma questão identitária, não apenas política. É identitária. A língua e a religião: dois fatores que sustentam toda a nossa estrutura identitária. É para permanecer. Retirar isso é deixarmos de ser diferentes na região", afirmou o chefe de Estado, reconhecendo as dificuldades do processo.

"Quando é que todo o timorense vai falar português? Vai levar anos. Especialmente quando há outras áreas prioritárias com as infraestruturas do país. Na medida em que reduzimos isso, os recursos podem ir para outras áreas. Uma delas é a língua", explicou.

Para Taur Matan Ruak, o facto de os jovens, que estudaram indonésio ou inglês, estarem agora "a aceitar o sacrifício" da reintrodução da língua portuguesa mostra que são uma geração "generosa"

José Ramos-Horta, Prémio Nobel e ex-chefe de Estado, também considera que a língua portuguesa não vai desaparecer - "antes pelo contrário" - e que em apenas 13 anos já aumentou muito o número de falantes no país.

"O português veio para ficar e vejo muitos políticos que na altura não falavam e hoje falam", disse.

Para Ramos-Horta, o país deverá consolidar-se como um espaço de quatro línguas, com "um tétum forte e mais modernizado e com bastante mais português pelo meio", o português, o indonésio e o inglês, cujo número de falantes também cresceu.

Francisco Guterres 'Lu-olo', ex-presidente do Parlamento Nacional e presidente da Fretilin (Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente) atribui a um "sentimento de saudosismo" a opinião dos que pensam que o português não deve ser a língua para Timor-Leste.

O seu partido, assegura, continua a defender o português como língua oficial, a par do tétum, já que esta é "uma particularidade fundamental relativamente a outros países da região".

"Existem realmente pessoas que têm alguma dificuldade em falar português - eu também tenho - mas eu entendo porque é que devemos falar a língua portuguesa. No tempo da Indonésia, a escola Externato S. José foi alvo de perseguição das tropas indonésias precisamente por estarem a lecionar a língua portuguesa", disse.

"O que eles queriam era acabar com a língua portuguesa e com todos os sinais que os portugueses deixaram. Queriam combater isso tudo. Para quê? Para matar a alma deste povo. Eu devo dizer que era para matar a alma desse povo", insistiu Lu-Olo.

O responsável da Fretilin defende mais esforços do Governo nesta matéria, especialmente através das escolas de referência, e considera que quem não "mudar de mentalidade, vai ficar ultrapassado".

Também Mário Carrascalão, ex-vice-primeiro-ministro timorense, insiste que o português é essencial para o presente e futuro de Timor-Leste, especialmente numa região com vizinhos tão fortes como a Indonésia e a Austrália.

"Quem quiser pensar não só com o coração mas com a cabeça tem que pensar que o português é imprescindível para a sobrevivência de Timor como pais independente", afirmou.

"O único país nesta área que tem como língua oficial o português é Timor. É isso que marca a independência. É preciso que os governantes não tenham vergonha de dizer que se não fossem os portugueses a ocuparem essa parte, esta parte nunca seria independente sozinha", afirmou.

Recordando que as próprias resoluções da ONU sobre a descolonização de Timor-Leste se fizeram com base nas fronteiras coloniais, Carrascalão recorda a influência e o poder que a Indonésia continua a exercer e pode exercer sobre a identidade timorense.

"Etnicamente não somos diferentes, o povo timorense aprendeu rapidamente o indonésio, em Timor existem católicos em Atambua também", disse.

"Estamos economicamente altamente dependentes da Indonésia. Todo o nosso combustível vem da Indonésia, os bens de consumo quase todos são da Indonésia", afirmou.

ASP // PJA

Lusa/Fim
.

Taur Matan Ruak ameaça vetar o OGE para 2016

.

Timor Hau Nian Doben - 03 de dezembro de 2015

O Presidente da República, Taur Matan Ruak, ameaçou vetar o Orçamento Geral do Estado (OGE) para 2016 se as despesas para as infraestruturas não forem diminuídas e se não aumentarem os valores orçamentais para a educação, saúde e agricultura, informou hoje a imprensa local.

Segundo o jornal Suara Timor Lorosae, Matan Ruak urgiu ao Parlamento Nacional que fosse diminuído o montante orçado para as infraestruturas e que fossem elevados os valores dos setores da agricultura, saúde e educação.

"Eu apelo ao Parlamento para baixar o orçamento para os projetos das infraestruturas, porque cada ano a capacidade para os executar é menor e solicito que haja um aumento no orçamento para o saneamento, agricultura, água potável, saúde e educação", declarou o Chefe de Estado ao referido matutino.

Taur Matan Ruak pediu ainda um equilíbrio entre os grandes projetos e os básicos que são necessários para o povo, "porque os planos para o aeroporto vão custar milhões mas não há orçamento para a água potável para o povo".

Durante a estada em Oecússi para as comemorações do 40.º aniversário da Independência no passado dia 28 de novembro, o Presidente da República encontrou-se também com a  comunidade local onde teceu algumas criticas ao projeto ZEESM ( Zonas Especiais de Economia Social de Mercado) especificamente pelo facto de o  governo estar a injetar  neste projeto milhões de dólares em detrimento dos outros 12 distritos do país. Matan Ruak disse que nos outros  municípios  o povo vai ter de "apertar a barriga".

O deputado da Fretilin, Aniceto Guterres, em declarações à imprensa afirmou que a bancada parlamentar do partido de Alkatiri está "extremamente preocupada com as transferências orçamentais para a ZEESM".

Outra força politica, o Partido Democrático (PD), exigiu que fosse o primeiro-ministro a explicar o projeto ZEESM e não aceita explicações do Presidente do projeto de Oecússi, Mari Alkatiri.

O deputado do PD, Virgílio Hornai, disse que, "o público precisa de se inteirar no projeto ZEESM porque os montantes alocados são extremamente elevados e por isso, quer queiram quer não, tem de ser executado de forma transparente".

O OGE para 2016 está orçado em 1.562,233 milhões de dólares americanos e foi apresentado ao Parlamento Nacional pelo governo liderado por Rui Araújo, na passada sexta-feira.
.

Nasaun luzófonu lima entre sira ne’ebé vulnerável liu ba konflitu ka dezastre - ONU

.

SAPO TL ho Lusa - 03 dedezembro de 2015

Nasaun luzófonu lima tama entre nasaun sira ne’ebé vulnerável liu ba situasaun konflitu ka dezastre iha mundu mak hasoru beibeik krize, tuir relatóriu ONU nian kona-ba estadu populasaun globál.

Giné-Bisau, Angola, Mosambike, Timor-Leste no Saun Tomé no Prínsipe tama iha lista hosinasun no territóriu sira ne’ebé vulnerável ba konflitu no dezastre, no konsidera Giné-Bisau iha kazu grave liu kona-ba falta rekursu hodi hatán ba akontesimentu imprevistu sira.

Nasaun hotu la iha dimensaun rua ka liu hosi lima: violénsia; asesu ba justisa no estadu direitu; efisiensia, responsabilizasaun no abranjénsia hosi instituisaun públika, estabilidade ekonómika; no reziliénsia hasoru xoke no dezastre.

Relatóriu hosi Fundo para a População das Nações Unidas (FNUAP) refere katak iha dékada ikus ne’e akontese beibeik dezastre relasiona ho katástrofe natural ka meteorolójika no movimentu migratóriu tanba kiak ka inseguransa.

Indika mós katak iha alterasaun perfil hosi nasaun sira mak konsidera vulnerável, la’ós inklui de’it sira ne’ebé kiak iha termu rendimentu no sira ne’ebé ho rendimentu médiu, maibé ho problema violénsia no problema empregu joven ne’ebé boot.

Tinan ne’e, relatóriu kona-ba "O Estado da População Mundial" salienta katak konflitu, dezastre naturál no situasaun emerjénsia umanitária sira seluk hetan impaktu boot iha saúde no “bem estar” feto no labarik-feto sira nian tanba nesesidade espesífika iha termu saúde seksuál no reprodutiva.

Estima katak besik millaun 26, dahaat hosi totál ema millaun 100 mak sai vítima ba krize umanitária iha termu saúde no “bem estar” mak feto no labarik-feto ho idade reprodutiva, ka entre tinan 15 no 49.
.

Orsamentu Infrastrutura La Redus, Taur Sei Veta OGE 2016

.

Suara Timor Lorosae

OE-CUSSE- Orsamentu Jeral estadu (OJE) 2016 neebe oras nee governu no Parlamentu Nasional (PN) halo diskusaun, tenki hatun orsamentu ba Infrastrutura no hasae Orsamentu ba edukasaun, Saude no Agrikultura, kuandu la redus sei veta husi Prezidente Republika.

Tuir Prezidente Republika Taur Matan Ruak katak apela ba Parlamentu Nasional atu hatun osan ba infrastrutura agora hodi tau osan ba iha edukasaun, Saude, Agrikultura, Bee no Saniamentu.

Hau apela ba Parlamentu hatun orsamentu ba projeitu infrastrutura neebe boot tamba sira nia kapasidade ejekusaun menus no tinan nee aumenta ba edukasaun, Saude, bee no saniamentu inklui agrikultura,” dehan Taur ba Jornalista iha Roo Laran, Wainhira fila husi Oecusse.

Taur husu atu PN kria ekilibriu ida entre projeitu boot nomos projetu baziku sira neebe mak populasaun nia nesesidade, tamba halo projetu Aero Portu gasta osan millaun mais orsamentu laiha fali hodi dada bee ba populasaun sira.

Antes nee Eis Primeiru Ministru atual Ministru Planiamentu Investimentu Estrateziku Xanana Gusmao katak nia parte rekoinese iha jornada orsamentais disidi atu orsamental 2016 ba deit Billaun 1.3, maibe ikus mai governu Aprezenta proposta Orsamentu sae ba 1.455 billaun.imotio Gusmao
.