terça-feira, 7 de julho de 2015

Kazu Calisto Gonzaga testemunha de defeza, perguntas ho respostas, konsiderasoens atu analiza "matéria de akuzasaun" no "matéria de julgamentu"

.

Jornal Nacional Diário 

Husi: Kay Rala Xanana Gusmão - Eis Primeiru Ministru e Ministru Defeza Seguransa

1. Iha tinan 2012, ita assume kargu ruma iha instituisoens Estadu nian? Karik loos, nudar sa-ida?
- Iha tinan 2012, ha’u iha Governo, nudar Primeiro-Ministro V Governo Konstitusional, kaer mós pasta nudar Ministro de Defeza no Seguransa.

2.Iha dia 20 de Outubro, tinan 2012, akontese kazu ida kona-ba krime narkotráfiku, nebé envolve ema estranjeirus na’in 5, na’in 4 husi Indonésia no na’in 1 husi Áfrika do Sul. Ita nia Polísia kaer tiha sira. Núdar Primeiru Ministru no Ministru Defeza no Seguransa, bain-hira hatene kazu ida né, ita nia reasaun oinsá? Husu ba ita atu explika took mai.
- Ha’u husu lisensa, atu hahú nune’e:

Núdar Primeiro-Ministro, tuir Lei Orgânica Governo nian, desde IV Governo, Serviço Nacional de Inteligência iha ha’u-nia ókos, katak SNI responde ba ha’u; hanesan mós Serviços de Inteligência Policia nian no Serviços de Inteligência Militar halo relatório ba ha’u, liu husi instituisoens rua – PNTL no F-FDTL.

Estrutura ne’e bele hatudu ona katak, nudar Primeiro Ministro no kaer mós diretamente Defeza no Seguransa, ha’u assume responsabilidade tomak kona-ba Seguransa Nasaun nian no Povo nian.

Nuné duni, ha’u hakarak dehan katak kazu, nebé temi ne’e, ka ‘actu kaer ema na’in 5 né’, la mosu ‘de repente’, hodi ita bele konsidera atuasaun Polisia nian, hanesan ‘por acaso’ mak kaer. Maski Almério ho Faustino deklara katak sira insatisfeito, sira mós hateten katak ‘kaptura’ né tuir duni prosesu naruk. Ha’u tenki dehan, ha’u hatene no akompanha liu prosesu ida nebá, du ke ajentes na’in rua né.
.
Governo Timor-Leste, liu husi nia instituisoens, simu informasaun husi parte indonésia katak sira-nia ajentes ka polisiais, destakadus iha fronteira, prende, dala hirak ona, volumes kii-kiik ho narkotika, nebé sidadauns indonésios lori ba sorin. Sira mós husu ita-nia kooperasaun, tamba praga boot iha Indonesia maka narkótika.

Ho ida né, ha’u instrui ita-nia ajênsias atu buka hatene diak liu tan problema né, ho autoridades indonésias. Konkluzaun maka, husi perspectiva Rede Narkotráfiku Internasional, Timor-Leste sai tiha ona fatin trânzitu, seguru no livre, ba droga, hodi hatama ba Indonesia.

Husi troka de informasoens hirak né, maka ami estabelese mekanismus koordenasaun nebé permite atu, iha 20 de Outubro, bele kaer duni implikadus iha kazu nebé ita refere.

3.Se nuné, ita haré ema sira né?
- La’e. Ne’e, kestaun técnika operasional nian.

4.Karik ita haré objetus prendidus?
- Mós la’e. Razaun mak ohin ha’u fó sai tiha ona.

5.Maibé, ema sira né, tau iha Hotel Central, ho vijilânsia maka’as; ita hatene kona-ba ida ne’e? Bele fó tan explikasaun ruma mai?
- Ha’u maka autoriza, tuir responsabilidade nebé ha’u assume, hodi akompanha permanentemente operasaun né, nebé ha’u bele temi ‘delikada’ tebes, tamba primeira vez no, ikus mai, bele sai susesu boot, iha lós tempu nebé UNMIT atu husik ita-nia rain, hodi hatudu katak ita bele garante Seguransa Nasaun nian no Seguransa ba Povo.

Permite ha’u korrije deit liafuan ida – ita dehan ‘tau iha Hotel Central’. La iha ema ida tau sira iha Hotel Central; ha’u hakarak klarifika katak operasaun né la ós ‘acto kaer implikadus sira né’, tamba operasaun hahú kedas ho semanas antes, hodi identifika ema sira né, ema na’in hira no hatene sira hela iha nebé, liga ho sé ka hasoru sé.

Rede Narkotráfiku Internasional haruka pakotes husi Kolombia, dala ruma husi rai seluk, bele mai liu husi S. Paulo/Brasil, hakat ba Áfrika (iha Áfrika, iha dalan barak, husi nasoens oi-oin), bele liu fali husi India ou rai balun iha Medio Oriente, hafoin liu husi Singapura to’o Dili. Pakotes sira né, traficantes sira hatama iha avião, husi kargo, iha país de orijem ho kedas destino mai Dili. Iha ona ne’e, maka ema, husi Rede Internasional ho baze iha Indonésia, bá hein, atu foti deit. Karik liu, tamba la deteta, entaun ema sira né selu fali ema seluk atu lori tama ba Indonesia, hanesan bai-bain temi ‘kurir’, liu husi ita-nia fronteira terrestre, hanesan Batugadé.

Operasaun delikada, ha’u bele dehan sofistikada, tamba Rede Narkotráfiku Internasional mós hadi’a beibeik sira nia ‘modus operandi’ no ha’u bele dehan katak ajentes da PNTL, Almério no Faustino, kuandu koalia kona-ba ‘através de um longo processo’, sira na’in rua la hatene sa-ida maka, nudar Ministru de Defeza no Seguransa, ha’u hatene no akompanha.

6.Tuir ita nia kargu hanesan Primeiru Ministru no Ministru Defeza no Seguransa, ita rekoñese katak Timor-Leste Estadu soberanu ida ho ninia Tribunal no ho leis rasik! Se nune’e, tan-sá ita fó importânsia ba BNN ka Ajênsia Narkótika Indonesia nian?
Timor-Leste la ós nasaun ida nebé bele moris mesak iha mundu, hodi taka-an ba liur. Konvensoens Internasionais ka Tratados de Kooperasaun ka Akordus ka Memorandus de Entendimentu nebé RDTL, liu husi ninia instituisoens, assina ho Rai seluk maka loke dalan ba implementa mekanismus de kooperasaun ho Rai sira né, iha áreas oi-oin deit.

Ida ne’e, prátika internasional. Ne’e tenki mai husi nível polítiku, nebé simu knar tuir ita-nia Konstituisaun da Repúblika. Reprezentantes Povu nian iha Parlamentu, maka halo lei; maibé, Governo lejítimu maka toma desizoens kona-ba akordus ka kona-ba kooperasaun sira né.

Ita-nia Konstituisaun preskreve, katak hakerek iha nebá, kona-ba órgauns nebé haré ba kestoens de interesse nasional, hanesan Konselhu de Estadu no Konselhu Superior de Defeza no Seguransa.

Nudar sei Primeiru Ministru, ha’u semana-semana presta kontas ba Presidente da Repúblika; nune’e, ha’u informa kazu ne’e ba Presidente da Repúblika, hodi konvoka Konselhu Superior de Defeza no Seguransa, iha tempu nebá. Iha Reuniaun né, Presidente do Parlamento Nasional, Sr. Vicente Guterres, fó sai ninia dezakordu (katak, la konkorda) ho desizaun nebé Governu foti, ho razaun rua:
 ida – RDTL, Estado soberanu, iha Tribunal ho leis próprias; rua – Prezidente Parlamentu ninia preokupasaun maka sira na’in 5 bele hetan ‘pena de morte’, ao pasu ke ita la iha ‘pena de morte’.

Kona-ba 1ª. kestaun, ha’u rasik dehan ba Konselhu Superior de Defeza e Seguransa katak ita la iha ‘leis próprias’ kona-ba droga, tamba né ita-nia Tribunal, bain-hira iha kazu ruma, tenki recorre ba lei subsidiária indonésia, hanesan ‘undang-undang nomor 35/2009’, tentang narkotika dan psikotropika’; né duni ita labele temi ‘ita iha ona leis próprias’. Tribunal Distrital Dili temi lei indonésia no. 22/1997.
.
Kona-ba segunda kestaun nebé pertinente duni, depois de esplika didiak kona-ba nesesidade de kooperasaun entre Estadus rua né, hodi fó mensajem ba Rede Narkotráfiku internasional, ho baze iha Indonésia, katak lalika uza Timor-Leste hanesan fatin tranzitu ba droga, hodi buka daudauk hasai Timor-Leste husi lista paízes nebé, indiretamente ou negligentemente, kolabora ho trafiku drogas nian.

Ho esplikasoens sira né hotu, Prezidente Parlamento, Sr. Vicente Guterres, aseita desizaun Governo nian.

Ora bem, kona-ba ‘fo importansia ba BNN’, ita iha servisu diak ho BNN no BIN. Ita presiza sira, hanesan sira presiza ita-nia kolaborasaun. Ne’e maka ita bolu mundu globalizadu. Tan né mós, maka ita iha reprezentasaun INTERPOL iha ita-nia Polísia. Ita iha kooperasaun diak entre SNI ho FBI. Ita atu tama ASEAN no ita sei haré ba ita-nia direitos karik, mas liuliu kona-ba ita-nia deveres ka kontribuisaun, iha área Seguransa iha ASEAN.

Maibé, atu responde ba pergunta, ha’u só bele dehan katak, ita mesak la konsegue deteta Rede Narkotráfiku Internasional. Ohin loron, iha área intelijênsia no seguransa, Rai hotu-hotu depende ba malu ho espíritu ida katak, tenki kontribui pozitivamente ba relasoens de kooperasaun, nebé hala’o hela karik, hodi fó konfiansa ba malu ka hodi hamosu konfiansa mútua. Iha rai ida-idak, ajênsias sira buka defende interesses nia Rain nian, tamba né mak husu tulun ka partisipasaun ka kooperasaun husi rai seluk. Liu-liu entre países vizinhus, hanesan Timor-Leste, kiik-oan tebes, ho Indonésia, nebé luan ho boot tebe-tebes.

BNN dehan ba ami katak sira tuir hela rede ida ne’e, liuliu sidadaun indonésiu ida hanesan elemento prinsipal ba rede internasional né, ho estatuto fujitivu (ka ‘buronan’), hanesan mós ida fali husi África do Sul. Keta haluha, Africa do Sul dalan ida ba trânzito droga.

Kazu ida ne’e, nebé bolu ha’u mai depõe, pertense ba kategoria ‘krimes transnasionais’. Katak, droga-nia destinu la ós Timor, maibé Indonesia; Timor-Leste sai deit ponte, ka odamatan ida, atu hakat, ka lori liu, ba Indonesia, iha nebé konsumu maka’as tebes no trafikantes, iha Indonésia, maka manán ‘triliunan rupiah’.

Ministério Públiku, iha nia akuzasaun, ko’alia kona-ba ‘actos kriminais kometidus no território de Timor-Leste’.

Artigo 7º. Código Penal ko’alia kona-ba ‘principio da territorialidade’, katak, ‘factos praticadus iha território de Timor-Leste hetan aplikasaun husi lei timorense’. Artigo 7º. ne’e mós temi ‘salvo tratado ou convenções internacionais’, nebé bele fó dalan atu interpreta ho laran luak ka espírito aberto, tamba la ós ‘denegação da justiça’ ka hasés-an ou hasés ema husi justisa.

Ita-nia Código Penal hetan aprovasaun husi Conselho de Ministros, iha 18 de Março de 2009. Situasaun nebé akontese iha 2012, kona-ba krimes transnasionais, mak sai duni ona problema mundial boot, iha tempo nebá karik, ha’u fiar metin ha’u-nia Governo, iha tempo nebá kedas, bele konsidera ona tau tan liafuan ruma, iha artigo ‘principio da territorialidade’, kona-ba assunto né.

Maibé, iha fali artigo 6º., kona-ba ‘lugar da prática do facto’ dehan nuné: ‘o facto considera-se praticado no lugar em que, por qualquer forma, ocorreu a acção ou omissão, no todo ou em parte, bem como onde se produziu ou deveria produzir o resultado típico’. Tradusaun ba tétum, iha Código Penal, ladún klaru, né duni ha’u toma liberdade atu fó tradusaun ida ne’e: ‘konsidera katak fatu ida hala’o (pratikadu) iha fatin iha nebé, factu né akontese ou hetan omissão, tomak ou sorin deit, nuné mós fatin nebé produz ona rezultado ruma ou bele, ka sei, produz rezultado nebé espesífiku ba actu né’.

Espesífiku, iha né, katak rezultadu nebé mosu husi krime ida né duni – katak, sira fa’an tiha ona, sidadauns indonésius barak hola no sai adictos ba droga.

Ha’u la ós jurista, ha’u ‘lulusan SMA’ deit, maibé haré ba artigos rua né, karik ha’u bele, ha’u sei interpreta artigo 6º. hanesan tuir mai né, ba kazu krime narkotráfiku, nudar ‘krime transnasional’:
Actu… (prende ema)… actu né okorre ka akontese iha Timor-Leste – lós!

Artigo né temi ‘acção ou omissão’ – omissão bele konsidera katak seidauk lori ba Indonesia no seidauk fa’an ba ema, tamba artigo dehan ‘ou omissão, de qualquer forma’, hodi ita haré katak, ba krime narkotráfiku, tuir sira nia missaun ka papel iha krime transnasional né, implikadus la konsegue realiza missaun né.

Ho mós hanoin katak sira la ós konsumidor maibé ‘ajentes da rede internasional’ atu lori ba ‘distribuidores’ iha Indonesia. Ko’alia kona-ba prosesu, hanesan ‘krime transnasional’, artigo 6º. mós dehan ‘no todo ou em parte’ – ‘no todo’, karik sira kompleta sira nia missaun lori ba Indonésia; acto kaer sira iha Dili, hapára deit sorin, ka ‘parte’, iha sira-nia krime de narkotrafiku, ho ninia ‘todo’ né, maka substânsia ba ‘rede internasional de narkotráfiku’.

Artigu 6º. mós dehan ho klareza: ‘nuné mós, tenki konsidera fatin nebé hatudu tiha ona rezultadu ou sei produz rezultadu espesífiku’ ba actu/krime né (narkotráfiku). Se nuné, fatin kona-ba rezultadu husi aktu/krime narkotráfiku, fatin ne’e maka Indonésia, la ós Timor-Leste.

Nuné maka, tuir ha’u-nia opiniaun, Ministériu Públiku la iha razaun atu dehan: ‘o arguido sabia que os suspeitos tinham cometido fatos susceptíveis de integrar crime de tráfico de droga e impediu que fossem criminalmente perseguidos em território nacional’.

Né katak Calisto impede tiha Ministério Público atu halo akuzasaun ba sira.

Karik, sira hatama droga atu fa’an iha território nasional, ha’u konkorda ho hanoin ida ne’e! Mas, la ós… tamba droga ne’e atu lori ba Indonesia.

Ministériu Públiku dehan mós nuné: “a konduta (katak ‘entrega ba autoridades indonesias’ – atensaun: la ós lori sira ba halai tiha), a conduta punha em causa o próprio Estado de Direito’.
Ha’u hetan explikasaun kona-ba ‘põe em causa o Estado de Direito’, iha páginas 17 hodi bá páginas 18, iha nebé Acórdão Tribunal Distrital Dili hakerek nuné:

‘As exigências de prevenção geral, que são elevadíssimas, perante o crescente número de crimes que atentam contra o Estado de Direito, realização da justiça e contra a liberdade pessoal, sendo premente a necessidade de prevenir a disseminação de crimes desta natureza, impondo-se aos tribunais a adoção de medidas punitivas suficientemente dissuasoras de situações semelhantes à dos presente autos, tendo presente que tais crimes minam os alicerces do Estado e põem em causa a separação de poderes e geram hoje profunda repulsa social e aumentam o receio de convivência social’.

Ho tétum: ‘Ezijensias atu halo prevensaun jeral ida, ezijensias nebé boot tebe-tebes tamba número krimes kontra ita nia Estadu de Direitu sa’e maka’as, kontra Ministério Públiku no Tribunais sira bele hala’o justisa no kontra liberdade ema-nian, hodi iha nesesidade urgente tebes atu previne katak krimes sira hanesan ne’e aumenta-tan ba beibeik, Tribunais sira tenki adopta duni medidas atu pune, medidas nebé tenki maka’as hodi halakon tiha situsoens hanesan ida nebé kaer hela/kazu Calisto nian, ho hanoin katak krimes sira hanesan né estraga Estado, no la hatúr didiak separasaun de poderes, no krimes sira né, ohin loron, kria daudauk ‘profunda repulsa social’ (katak, kria daudauk sentimentu hakribi nebé klean husi ita-nia sosiedade) no krimes sira né mós aumenta ema tauk atu hala’o konvivensia social (katak, ema la sai ona husi uma no tauk hasoru malu).

Ha’u lê tiha né, ha’u nia reacção hó lian português, maka: ‘Afinal, a situação em Timor-Leste é estarrecedora!’ Ho tétum, katak ‘situasaun iha ita-nia Rain dramátika tebes’; inglês karik, dehan ‘scaring’.

Para além de buat sira hanesan ne’e, Ministério Publiku akrescenta nuné: ‘e causava prejuízos aos suspeitos a quem não foram conferidos os direitos legais a que tinham direito’. Katak, sira na’in 5 la konsegue defende-an, tuir direitos legais nebé sira hetan, tuir ita nia Constituição. Iha leten, ha’u hatudu ona katak Ministério Públiko dehan ‘fossem criminalmente perseguidos’, maibé ita bele haré tan katak koalia kona-ba ‘prejuizo aos suspeitos a quem não foram conferidos os direitos legais a que tinham direito.’ Nuné mós, iha Relatório Tribunal Distrital Dili, iha página 4, ponto 17, hakerek hanesan ne’e: ‘… fó prejuízo ba suspeitos sira, tamba nega tiha sira-nia direitos legais atu defende-an’.

La hatene lós, se Ministério Públiku hakarak ‘garante sira na’in 5 nia direito’ ka… hakarak ‘atu persegue kriminalmente’ suspeitos sira né.

. Tan ne’e, ha’u hato’o informasaun katak ema na’in 5, nebé ita kaer no entrega ba autoridades indonésias, sira hetan duni prosesu julgamentu iha nebá, ho ‘pena perpétua’.

(Ha’u husu deskulpa ba Ita Boot sira hotu, kona-ba ha’u-nia atrevimentu atu interpreta lei, iha fatin ida ne’e. Tamba ha’u lembra fali kazu senhora timoroan ida, Idalina Maria da Costa Freitas,nebé ba tuir formasaun iha Portugal durante prosesu julgamentu, bain-hira nia fila mai ita-nia Rain, nem hetan oportunidade atu uza ‘os direitos legais a que tinha direito’, tuir Ministério Público nia preokupasaun ba estranjeirus na’in lima, no feto timoroan né tama ‘langsung’ ba kadeia iha Gleno.)

Fila fali ba asuntu, ha’u repete katak, ho mekanismus kooperasaun sira né, maka permite ita kaer nafatin ema, bain-hira sira halo parte ba narkotráfiku ba Indonesia.

Maibé, ha’u hakarak reforsa deit katak ita hotu akompanha problema konsumu droga iha Indonésia, ho kazu ‘pena de morte’ nebé aplika iha nebá. Presidente Jokowi dehan katak, iha Indonésia, iha mais de 15 milhoens de indonesios maka dependentes ba estupefasientes.

Sá-ida maka ha’u rona, katak Governos Rai oi-oin, hanesan Austrália, Brasil, maka protesta kontra polítika Governu indonésio nian, la ós Tribunais no Ministério Público husi Rai sira né.

Timor-Leste iha dever boot atu kontribui, ‘de qualquer forma’, liu husi hamate tiha possibilidades atu uza ita-nia Rain hanesan trânzitu de droga ba Indonesia.

Ne’e mós, atu hatán ba akuzasaun husi Ministério Públiku kona-ba ‘crime de abuso de poder’ ba Calisto. Iha artigo 297º. Código Penal dehan nuné: ‘o funcionário que abusar de poderes ou violar deveres inerentes às suas funções, com intenção de obter para si ou para terceiro, benefício ilegítimo ou causar prejuízo a outra pessoa…’

Ho tétum, katak ‘abuza poder ka viola ni-nia dever nebé nia simu (agora, importante tebe-tebes) ho intensaun atu hetan benefísiu ba nia an-rasik ou benefísiu ba ema seluk ida…. ou … atu prejudika ema seluk…

Ministériu Públiku tenki hatudu benefísiu nebé, karik Calisto simu né, iha sá-ida – osan ka uma ka kareta… ou… kaer nafatin Código Penal, Ministério Públiku tenki prova katak Calisto ‘prejudika ema seluk’ – prejuízo né iha sá-ida no ‘ema seluk’ né sé lós, maka prejudikadu.

Maibé, bain-hira lê didiak Acórdão Tribunal Distrital Dili, ha’u tenta compreende liafuan ‘prejudika’ ka ‘prejuízo’. Iha páginas 6, hakerek nuné, hanesan matéria de akuzasaun: ‘os referidos cidadãos (ema na’in 5 né) foram detidos e impedidos de circular livremente…’ Afinal, prejudika ka prejuízu né, iha Calisto impede sira atu sirkula livremente… ‘Masuk akal’ – sira mak sirkula livremente karik, sira bele aproveita fa’an daudauk ona droga ba timoroan sira – Calisto ba impede fali, hasoru sira nia direitu atu komete krime!

Iha kazu Feto timoroan nebé iha Gleno, karik bele aplika artigo 297º. né, iha ‘prejudicou outra pessoa’ e ‘causou prejuízo à suspeita a quem não foram conferidos os direitos legais a que ela tinha direito’. Ita-nia sistema judisial, ho ona Ministério Públiku, Tribunais no leis próprias ho tan normas no prosedimentus nebé sofistikadus, afinal prejudika duni feto timoroan né, tamba la garante direito legal ba nia atu uza nia direito… atu hato’o ninia defeza. Ministério Públiko hatudu katak preokupa liu fali ho ema estranjeirus na’in 5, tamba sira prejudikados husi Calisto… atu uza sira nia direitos atu defende-an, iha Tribunal Timor-Leste.

Ha’u núdar testemunha de defeza, no possivelmente verdadeiro arguido, ha’u tenki alerta ba buat né hotu – lae, ita temi hela artigus Código Penal nian, Código Processo Penal hodi hakerek Acórdãos mesak boboot ho lian português, só para temi deit ou atu buka aumenta pena iha akuzasaun no sentensa!

7.Ne’e katak, bain-hira entrega arguidus né ba Indonésia, tamba iha tiha ona MOU entre paízes rua né?
- Sim. Ha’u mak deside kona-ba entrega né, tamba sira ‘buronan’ iha indonésia no mós, ba ita, primeira operasaun de envergadura, hanesan né. La ós Calisto maka uza nia osan rasik atu bá, maibé Governu maka selu bilhetes ho despesas hotu atu bá no fila mai Timor-Leste.

Ha’u sei lembra mós katak, liu tiha fulan hira, ha’u iha aeroporto, maka hatene katak iha tan kazu foun ida; Ha’u tama ba haré, senhora indonésia ida maka prende hela ho droga; tamba nia simples ‘kurir’, ami la haruka ba Indonésia, nuné nia prosesa iha né, hanesan kazu selu-seluk.

Ha’u fó hanoin deit katak, prosesu akuzasaun ba Calisto hahú, se la sala, iha 2013. Suspeitus ka implikadus sira nebé ha’u temi, katak depois de kaptura, ami entrega ba justisa iha Timor-Leste, la ós depois de akuzasaun ba Calisto, hodi bele dehan fali katak, ami entrega ba justisa iha território nasional, tamba ami hakfodak no tauk ona, no buka salva-an.

Né katak, Tribunal, iha pájina 17, embora hakerek liafuan sira ne’e iha nia Acórdao, seidauk hatudu katak hatene ‘avalia todas as circunstâncias que, não fazendo parte do tipo nem tendo sido valoradas para efeitos de medida abstracta, agravem ou diminuam a responsabilidade do condenado’.

Ho tétum – Tribunal hakerek nuné iha nia Acórdão: Tribunal ‘halo avaliasaun ba sirkunstansias (ka factores, ka dadus ka elementus) hotu-hotu nebé, mesmuke la halo parte ba krime né no karik seidauk hetan apresiasaun nebé diak atu haré ba medida nebé sei abstracta, bele agrava ka bele diminui responsabilidade husi kondenado’. Maibé, maski hakerek furak hanesan né, Tribunal hatudu seidauk konsegue halo avaliasaun ba sirkunstansias hotu-hotu.

8.Nudar Primeiru Ministru no Ministru Defeza no Seguransa, ita la hanoin katak ita iha liu responsabilidade atu hatene katak prosedimentu nebé halo né keta la tuir lei ho normas iha ita nia Estadu RDTL?
- Permite ha’u foti kazus balun atu hatudu oin-sá ha’u assume ha’u-nia responsabilidade. Ita temi ‘prosedimentus’, ‘normas’, ‘lei’, nebé ita tenki tuir. Lós hotu… no tebes duni!

Enkuantu Ministériu Públiku ho Tribunais lida ho leis, Governo lida ho Relasoens Internasionais, lida ho Paz no Estabilidade, lida ho Seguransa Nasaun no Povu nian.

Enkuantu Ministeriu Publiku ho Tribunais buka interpreta lei hodi julga, Governu tenki lori diplomasia, kooperasaun no hatúr mekanismus hodi bele evita friksoens entre Estados ou atu hatúr ita-nia interese nasional.

Ha’u temi kazu Maternus Bere, nebé hotu-hotu sei lembra, iha 28 Novembro 2009. Hatama Maternus Bere iha prizaun Bekora, mak ita-nia Estadu defende nia soberania, ka Relasoens diak ho Indonesia mak fo kbit ba ita atu hametin ita-nia soberania? Ne’e, Governu mak tenki responde no ha’u, iha tempo nebá nudar Primeiro-Ministro, ha’u buka solusaun hodi fó resposta nebé apropriada.

Congressitas amerikanas rua, nebé mai partisipa iha selebrasoens, bá kedas hasoru ha’u, iha ona dadér seluk, iha nebé sira lamenta kona-ba desizaun Governu nian, hodi temi katak, ba Estados Unidos da América, la admite impunidade ba krimes kontra humanidade.

Ha’u rona tiha sira, ha’u propoen ba senhora na’in rua né, atu ami na’in 3 assina akordu ida, ho pontus rua: primeiro ponto – ha’u maka ba Jakarta prende generais indonésios no lori sira ba Tribunal Internasional; iha segundo ponto – sira na’in 2 tenki buka, iha Estados Unidos, sé maka fa’an avioens funu ba TNI no treina ‘kopassus’ sira, hodi oho povo timoroan iha funu laran, no mós sira na’in rua tenki hale’u Europa, husi Inglaterra, França no Alemanha, atu kaer ema sira hotu, nebé fa’an ro-ahi funu, tanques de guerra no kilat/kilat musan ba TNI atu mai oho mohu povu maubere.

Ha’u dehan ba sira, katak sira na’in 2 kaer tiha responsáveis sira né, ami na’in tolu sei hasoru malu iha Tribunal Internasional. Congressistas na’in rua hakru’uk, hodi lolo deit sira-nia liman, dehan sira atu fila ona. Iha mundu, ita bele haré, loro-loron, polítikas hipókritas husi nasoens hipókritas.

Iha tan kazu ida, nebé ita tenki agradese Autoridades indonésias ba sira-nia espírito de boa vizinhansa, buat ida nebé la akontese iha Rai barak iha Áfrika no mos iha Ásia. Ita hotu sei lembra krize politiku-militar, nebé hahú husi 2006 to’o 2008. Sei núdar Presidente da República iha tempo nebá, iha prinsípius 2007, ha’u bá hasoru Presidente indonésio Susilo Bambang Yudhoyono atu klarifika situasaun interna iha ita-nia rai laran. Presidente SBY fó sai ba ha’u, katak sira lakohi ita-nia rain atu rahun no sira sei koopera, iha sá-ida deit ita presiza, atu estabiliza tiha situasaun.

Ita-nia ema na’in 4, husi grupo Alfredo, nebé ita temi ‘rebeldes’, halai tiha ba Indonesia. Liu husi kooperasaun nebé diak, autoridades indonésias kaer sira na’in hat, aluga rasik aviaun ida hodi lori mai entrega ba ita, iha Dili, iha 5 de Maio de 2008.

Iha mós kazu resente ida, ho estranjeira ida nebé ita kaer tamba envolvida iha drogas. Autoridades husi ema né nia rain, liu husi sira-nia embaixada iha Dili, husu ita-nia kooperasaun. Ita entrega ema né ho prosesu tomak atu hetan julgamentu iha nia Rain. No ita la iha akordu ho Estados Unidos da América.

Semana rua kotuk ba, iha hela reuniaun Conselho de Ministros, ami simu informação katak polísia indonésia kaer ‘feto Timor ida’ ho 15 kgs de ‘sabu-sabu’. Ami husu lisensa ba Primeiro-Ministro atu sai, hodi activa kedas mekanismus atu extradita nia mai Timor-Leste, tamba iha kooperasaun nebé kapaz ho autoridades indonésias. Ami husu ba autoridades indonésias, atu haruka nia mai, ho nia prosesu tomak, mas antes de prosesu né tama ba Kejaksaan ka Ministériu Públiku indonésio. 

Kontatus nebé ami halo, iha deit objetivu ida: salva nia husi ‘pena perpétua’ ou ‘pena de morte’.
Karik, Timor-oan duni, kuandu to’o iha Dili, ami sei entrega ba Ministeriu Publiku atu hala’o prosesu. Maibé, ikus mai sira informa katak, embora nia naran hanesan Timor nia naran – Francisca Pinto, nia la ós cidadã Timor.

Né atu hatudu deit katak, tamba Governo mak iha kompetênsia atu lida ho problemas sira hanesan né, hodi mós defende Timor-Leste nia sidadauns, ami hatene prosedimentus nebé tenki hala’o, tuir ona sirkunstansias nebé mosu iha tempo konkretu.

9.Iha tinan kotuk, Tribunal Distrital Dili hasai desizaun hodi kondena Calisto Gonzaga ho tinan 9 iha kadeia. Ita nia reasaun, hatudu katak ita kontra lós desizaun Tribunal; bele esplika tan-sá reasaun né mosu husi ita, hasoru desizaun Tribunal?
- Ho respeito tomak ba timoroan matenek sira nebé kaer lei, nudar juízes, iha Tribunais, respeito nebé extensivu ba timoroan matenek na’in sira nebé defende lei, nudar prokuradores iha Ministeriu Publiku, reasaun nebé ha’u hasai keta la monu ba ida-idak nia laran, maibé ha’u labele duni simu sentensa né.

No ha’u agradese ba Maromak no ba Rai Lulik, no mós ba actores judisiais sira tomak, bele fo oportunidade mai ha’u atu mai hatán iha Tribunal, iha loron kmanek ida ne’e.

Ha’u expressa duni ha’u-nia insatisfasaun, tamba ha’u la konkorda liu ho sentensa nebé Calisto hetan, husi fundamentasaun ba akuzasaun: konkurso real de 1 krime de ‘não partisipasaun’ e 5 crimes de ‘sequestro’ e crime de ‘abuso de poder’. Só falta deit crime de traição à Pátria, tamba nega RDTL nudar Estado de Direito.

Tuir Organika Governu nian, hanesan ohin ko’alia ona, ha’u iha knar iha área Seguransa, nebé inklui PNTL. Ho esplikasaun nebé ha’u hato’o ona, katak ha’u akompanha prosesu tomak, ka operasaun, desde inísiu, ka nia hahú, to’o implikadus sira hela loron hirak iha Hotel, la sai, no kontrolo ba sira-nia telefone… to’o extradita sira, ka lori ba entrega iha indonésia.

Ha’u fó instrusaun no PNTL haktuir ka kumpre.

Polícia, tuir nia Estatuto Orgânico, iha natureza militar. Ba ajente polísia ida, instrusaun katak ordem.
Código Penal, iha nia artigo 30º. no. 1, dehan nuné: ‘sei konsidera autor ema nebé ezekuta rasik faktu…’, bain-hira hakarak haré ba Calisto nia hahalok. Maibé, ha’u hanoin katak interpretasaun ne’e halai ba actu de krime bai-bain ka komum, nudar actu individual ida. Né katak, Estadu, liu husi Governo, la envolve-an iha desizaun.

Calisto simu ordem atu ezekuta. Ha’u temi natureza militar iha PNTL, tamba militar ka polísia labele diskute ordem. Simu, tenki kumpre. Se la kumpre, nia tenki sai husi Forsas ka husi Polisia tamba dezobediênsia, no, ida né, grave liu do ke indisciplina.

Interpretasaun ba krimes bai-bain ka komum, iha no. 1 artigo 30º. Codigo Penal, dehan ho klaru: ‘actor, ema ida nebé pratika factu né… ou… actor, ema ida nebé uza ema seluk atu ezekuta faktu né’.
Tan ne’e, ha’u husu ba Ministériu Públiku ho Tribunal no actores judisiarius, nebé ha’u hakru’uk ba, atu hasai Calisto nudar arguido, no Ministério Público tenki selu indemnizasaun ba Calisto, hahú husi nia suspensaun, tamba kazu ida ne’e!

Actor ba krime nebé Ministériu Públiku no Tribunal buka, hodi akuza fali Calisto, actor né mak ha’u, Kay Rala Xanana Gusmão, ba-sá ha’u maka fó ordem, atu Comando PNTL hatún hodi Calisto ezekuta. Tan ne’e, ha’u labele permite ema ida nebé ezekuta ha’u-nia ordem tama fali kadeia inosentemente.

Ha’u dehan inosentemente tamba, iha página 6 husi Relatório Tribunal Distrital Dili temi hanesan ne’e: ‘segundo o arguido… (ele) limitou-se a cumprir ordens superiores, nomeadamente do Comandante-Geral, Longuinhos Monteiro, e do Sr. Primeiro-Ministro de Timor-Leste, confirmando as declarações que prestou em inquérito a fls. 188 a 190’. Traduz ba tétum, katak: ‘tuir arguido, Calisto, nia kumpri deit ordens superiores, husi Cmdt-Geral, Longuinhos Monteiro, no Primeiro-Ministro de Timor-Leste, hodi konfirma deklarasoens nebé nia presta iha folhas 188 to’o 190.’

Iha página ida ne’e duni, iha okos to’o hahú página 7, hakerek hanesan ne’e: ‘… Relatório Especial, onde se destaca a causa de não ter o processo sido encaminhado para o Ministério Público e que decorreu da ordem verbal do Comandante-Geral da PNTL, Longuinhos Monteiro, e com base no MOU com a Indonésia e com conhecimento do Sr. Primeiro-Ministro e ainda ter sido cancelado o processo de inquérito por ordem superior…’

Ba tétum, hanesan ne’e: ‘… relatóriu espesial, iha nebé destaka (ka fo sai lolós) tan-sá maka la haruka prosesu né ba Ministeriu Publiku, tan deit ordem verbal husi Cmdt-Geral PNTL, Longuinhos Monteiro, ho baze ba MOU ho Indonesia, no iha konhesimentu husi Primeiro-Ministro, nuné mos kansela tiha prosesu inkeritu tanba ordem superior…’

Maibé, ita bele haré katak, Ministério Público hanesan mós Tribunal Distrital Dili, la konsidera ‘deklarasoens’ Calisto nian, katak nia ‘kumpre deit ordens superiores’ e kondena Calisto ba tinan 9, hodi prejudika direito Calisto nian, mesmu-ke nia fó tiha ona explikasaun nebé lolós kona-ba matéria de akuzasaun.

Iha Acórdão husi Tribunal Distrital de Dili, iha páginas 19, hakerek tan hanesan ne’e: ‘…o arguido…. procurando salvaguardar-se no cumprimento de ordens (diga-se ilegais)…’ Tetum: katak arguido buka defende-an, hodi dehan katak nia kumpri deit ordens – Tribunal hakerek tan: ‘ordens né ilegais’!

Se Tribunal haré ona ba sirkunstansias nebé envolve actuasaun Calisto nian, hodi temi tan katak ‘ordens né ilegais’, tan-sá kondena fali Calisto!!!

Ha’u husu lisensa atu fó hanoin tan kona-ba tuir mai né:

Ha’u tenki kontinua, tamba iha ‘akuzasaun’ kona-ba ‘5 crimes de sequestro’, husi Tribunal.
Artigo 160º. Código Penal hakerek nuné: ‘quem, fora dos casos previstos na lei processual penal, detiver, prender, mantiver presa outra pessoa, ou de qualquer outra forma a privar de liberdade…’
Né katak, Código Penal fó hatene, ‘sé deit maka detém, prende ka dadur ema seluk, ou, ho forma seluk, hasai tiha ema né nia liberdade’… né maka, lei hanaran ‘sequestro’. Maibé mós Codigo Penal dehan katak, ‘sequestro’ né la aplika ba ‘kazus previstus iha lei prosesual penal’.

Tamba ko’alia ‘lei processual penal’, ha’u loke Código do Processo Penal, ha’u haré artigos 218º. – ‘detenção em flagrante delito’, no artigo 219º. – ‘flagrante delito’.

Artigo 218º., iha número 1 – ‘em caso de flagrante delito, por crime punível com prisão, qualquer autoridade policial deve proceder à detenção’. Número 2 – ‘se nenhuma autoridade policial puder efectuar a detenção, qualquer pessoa que presencie o flagrante delito a poderá realizar’.

Né katak, iha númeru 1 – ‘bain-hira iha flagrante delito (ka ‘ditangkap basa’), no krime né bele hetan cadeia, autoridade policial sé deit iha dever atu detém ka kaer’. Número 2 – ‘karik la iha autoridade polisial ida atu hala’o detensaun né, kualker pessoa nebé haré flagrante delito né bele hala’o detensaun.’

Artigo 219º., kona-ba ‘flagrante delito’, iha no. 1 – ‘é flagrante delito todo o crime que se está cometendo ou se acabou de cometer’. Iha no. 2 – ‘reputa-se também flagrante delito o caso em que, logo após o crime, o agente é perseguido por qualquer pessoa ou encontrado com objectos ou sinais que mostrem que acabou de o cometer ou nele participar’.

Ne katak, número 1 – ‘flagrante delito maka krime hotu-hotu nebé komete hela ou foin komete’; númeru 2 – ‘hanesan mós flagrante delito iha kazu nebé, tuir quedas krime, ema kualker ida persegue, ka kaer ho sasán, ka sinais katak nia comete ou nia partisipa’.

Tan né, no haré ba kazu narkotráfiku 20 de Outubro 2012 nian, lolós Tribunal kaer artigo 217º. – ‘finalidades da detenção’ ho artigo 222º. – ‘comunicação da detenção’. La ós fali artigo 160º. Código Penal nian kona-ba ‘sequestro’, buat ida ke la iha sentido liu, tamba haluha katak Calisto agente polisial ida, Comandante dos Serviços de Investigação Criminal .

Apesar de deklarasoens sira né hetan rejisto iha prosesu, Ministério Público hakerek hanesan né: ‘O arguido agiu sempre livre, deliberada e conscientemente, sabendo que as suas condutas eram proibidas e punidas por lei’. Contraditório tebe-tebes, hodi hatudu Ministério Público nia rasiosínio lójiku, ladún ‘sempurna’ karik!

Liafuan hanesan ‘livremente’, ‘deliberadamente’ no ‘conscientemente’ la iha sentido liu, ho deklarasoens nebé halo parte iha prosesu de akuzasaun, iha folhas 188 ba 190. Ho ida ne’e, husi Ministério Público maka ‘livre, deliberada e conscientemente’ actua atu ‘causa prejuízo’ ba suspeito Calisto, ho demonstrasaun klara de ‘abuso do poder’, inerente ba funsoens de magistratura públika.
Ohin, ha’u hahú dehan ha’u la konkorda ho sentensa no agradese tebes tempu nebé fo mai ha’u atu esplika tan-sá ha’u la konkorda.

Karik Prokuradoria no Tribunal haré katak kazu ida ne’e ‘krime komum’ ida, favor bele loke prosesu foun, mas la ós ba Calisto.

Ha’u husu deit atu, iha prosesu foun né, bele buka estrutura didiak matéria de akuzasaun, buat ida ke falha iha prosesus barak nebé hetan ona sentensa ka hein hela julgamento; prosesu ida tenki hatudu estrutura nebé aprezenta lójika oitoan kona-ba interpretasaun leis, hodi haré mós ba sirkunstânsias hotu-hotu nebé bele sai nudar elementus importantes atu hetan ideia klara liu ba objectu akuzasaun ne’e rasik, nebé mós bele ajuda tetu sentensa.

Só nuné, mak povo bele sinti katak ita hotu tuir normas prosedimentais ho diak, hodi garante justisa nebé lós. Lae, povu bele lakon tiha konfiansa ba justisa.

Iha tendênsia boot atu interpreta lei, tuir deit liafuan nebé hakerek, ho lian português, iha artigus oi-oin deit, husi Código Penal, maibé la tau em konta aspetus seluk nebé, tenki ou podia konsidera mós… liuliu, iha ita-nia faze agora konstrusaun Estadu nian, nebé foin ho 13 anos. Estados barak, ho sentenas de anos ona (ka ho tinan atus-ba-atus ona) mós, seidauk hamenus krime, sira rasik sei komete injustisa oi-oin, sira rasik hatudu sira mós la iha transparênsia, buat barak sira taka ho razaun ‘seguransa de Estado’, hanesan ita hotu akompanha iha televizaun, loro-loron deit.

Ha’u ko’alia né, hanesan sidadaun nebé responsável ba nia atus rasik, maibé ha’u mós ko’alia ho ksolok tebes, tamba hakarak ajuda hatúr justisa… nebé justa, hodi evita hala’o justisa hanesan hala’o fali ‘perseguisaun polítika’ karik, hodi tuir ema balun nia hakarak, ka rai balun nia misaun, atu destrói ita-nia sosiedade.

Depois de Tribunal ida ne’e hamós tiha Calisto nia naran, iha kazu ida ne’e, ha’u hein, iha sá loron deit, atu mosu iha ne’e nudar Arguido lolós!

Rohan maka ne’e, dikin maka ne’e. Obrigadu wain.
.

segunda-feira, 6 de julho de 2015

SOSIEDADE SIVIL ENKORAJA MP INVESTIGA XANANA

.

Timor Post- 06 de julho de 2015

DILI—Sosiedade Sivíl inklui Judicial System Monitoring Program (JSMP) ho Assosiasaun HAK, enkoraja Ministériu Públiku (MP) atu investiga eis Primeiru Ministru atuál Ministru Planeamentu i Investimentu Estratéjiku, Xanana Gusmão, kona-ba kazu deporta drogadu sidadaun Indonézia nain lima (5) ba Jakarta-Indonézia, iha loron 26 fulan-Outubru 2012.

Pozisaun JSMP nian ne’e relasiona ho deklarasaun Xanana nian iha Tribunál Distritál Dili (TDD), Kinta (02/07/2015) katak, desizaun deporta drogadu nain lima ne’e liu-hosi Aeroportu Komoro-Dili, la’ós desizaun eis Komandante Servisu Investigasaun Kriminál, Calistro Gonzaga, maibé desizaun konsellu superior seguransa nian.

Tanba ne’e, Xanana ho lian maka’as deklara iha TDD nu’udar sasin ba kazu ne’e katak, tuir loloos nia mak sai arguidu ba kazu ne’e la’ós Calistro Gonzaga tanba Calistro Gonzaga kumpri de’it orden.
Xanana hatete, desizaun ne’ebé nia parte foti ne’e bazeia ba akorgu ho governu Indonézia.

Katak, bainhira iha trafikante droga ruma nu’udar sidadaun Indonézia lori aimoruk droga tama Timor Leste no hetan kaptura hosi autoridade seguransa iha Timor Leste maka Governu Timor Leste entrega ba Governu Indonézia liu hosi Bandan Narkotika Nasionál Indonézia (BNNI), tanba sira nia lei forte hodi kondena ema sira lori droga no konsumi droga.

JSMP konsidera deklarasaun Xanana nian ne’e verbal de’it. Tanba ne’e, JSMP enkoraza MP ho aten brani tuir lei atu halo investigasaun foun ba Xanana.

“Ho deklasaun ne’e ami enkoraja Ministériu Públiku bele halo investigasaun liu ba sasin hodi hatene kazu loloos nia prosesu hun to’o rohan iha ne’ebé,” hatete Diretór Ezekutivu JSMP, Luis Oliveira Sampaio ba Timor Post iha nia kna’ar fatin Kolmera, Sesta (3/07).

“Investigasaun MP ba sasin maka hetan duni verdade eskrita dehan desizaun deporta kurir droga sira bazeia ba akordu, MP bele arkiva kazu ne’e, mais ne’e kompeténsia tomak iha Juis sira,” subliña Luis.

“ JSMP enkoraja Juis koletivu sira ne’ebé preside kazu ne’e, atu labele infulénsia ho sasin (Xanana) nia deklasaun, mais husu atu foti desizaun ho imi nia konsiénsia tuir lei bazeia ba faktus ne’ebé produs iha audénsia julgamentu ne’e,” hatutan Luis.

Entretantu Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Manuel Monteiro, hatete, kazu deporta kurir droga na’in lima ba Indonézia ne’e kontra konstituisaun artigu 69 ba prinsípiu separasun poder.

Tuir Asosisaun HAK, orden ne’ebé altura eis Premeiru Ministru nu’udar Ministru defeza hasai deporte kurir na’in lima fila laas liu lei inan. Agora iha kazu ne’e ida fó orden ne’e mós sala, ida ne’ebé ezekuta orden ne’e mós sala. Tanba orden ba kazu ne’e kontra lei, tanbasa arguidu tenke kumpri?

Monteiro hatutan, se lei seidauk iha para julga distributor ba autor droga sira, la’ós solusaun maka deporta sira fila ho MoU. Mais loloos Estadu tenke halo akordu estradisaun ne’ebé involve orgaun soberanu 4 ne’ebé iha nasaun RDTL, no autoridade judisirio sira tenke involve,entre pais rua,tenke ho akordu tuir lei.

“Sei laiha akordu estradisaun hosi Estadu nasaun rua, loloos labele deporta kurir droga sira, tan ne’e agora sasin atual MPIE dehan bazeia nia desizaun, husu juis atu kondena nia, no juis labele tauk. Ami fó hanoin nafatin ba juis koletivu atu labele influénsia ho deklarasaun sasin foin lalais, mais husu atu kontinua mantein imi nia impasial, nune hatun desizaun tuir juis sira nia konsiénsia bazeia ba lei ho provasu ne’ebé produs ona iha audénsia julgamentu,” afirma Monteiro.

Maske nune’e, Parlamentu Nasionál (PN) rekoñese katak, desizaun Primeiru Ministru (Xanana Gusmão) iha V Governu Konstitusionál ne’ebé deside hodi deporta fila fali sidadaun Indonézia na’in lima (5) hanesan autor droga, tanba bazeia duni ba Memorandum of Understanding (MoU) ne’ebé asina ona.

Vise Prezidente Komisaun A, deputadu Arão Noe de Jesus hatete, desizaun xefe governu nian iha momentu ne’eba deside hodi deporta fila sidadaun Indonézia na’in lima tanba bazeia ba akordu entre estadu rua.

Nia esplika, molok halo deportasaun ba sidadaun Indonézia ne’ebé sai hanesan kurir drgoa, MoU ne’e rasik antes ne’e estadu Timor-Leste no Indonézia asina ona.

“Ita tenke haree ba buat ne’ebé iha. Ita iha akordu entre estadu rua, kaundu se iha detein ruma ne’ebé iha jaringan ne’e mai hosi Indonézia, klaru bele favorese justisa iha Indonézia para deskobre ninia hun. No ida ne’e normal entre estadu,” haktuir deputadu Arão ba Timor Post iha PN, Sesta (03/07).

Tanba ne’e Arão dehan, tenke haree kazu por kazu, no labele jeneraliza de’it ba dehan kazu (droga) ne’e krime depois governu deside entrega de’it ba iha ne’eba (Indonézia) sem halo liuhosi justisa.

“Ita tenke haree kazu ne’e nia nivel. Tanba entre estadu, entaun ita mós iha interese, ita mós iha ligasaun entre INTERPOL (International Police) Timor ho Indonézia no katak sei iha kontaktu, katak hosi justisa ne’e ita bele detekta tan hosi ema kriminozu sira ne’e ita bele investiga hosi parte ne’eba hodi bele foti tan informasaun (kazu) ne’e barak liutan atu hamate ninia jaringan, ha’u hanoin entre estadu bele halo para oinsa bele hakotu sistema sira hanesan kona-ba droga nian,” esplika Arão.

Nia afirma, durante iha Timor-Leste atu halo prosesu ka julgamentu ruma hasoru autor droga sira só uza de’it kodigu penal liliu kona-ba droga nian, tanba lei droga rasik Timor-Leste seidauk kria.

“Autor droga sira ne’ebé maka kaptura iha Timor-Leste la’ós hotu-hotu tenke deporta fila hodi ba prosesa iha Indonézia, maibé tenke haree kazu por kazu. Por ezemplu kaptura no detein iha Timor mas ninia jaringan ne’e iha ne’eba detekta tiha ona, mas sira (autoridade Indonézia) presiza atu kaer tan ema sira seluk iha ne’eba entaun sira presiza evidénsia no evidénsia tenke fó hosi ema ne’ebé kapturadu ne’e, no hosi ida ne’e estadu rua bele halo kooperasaun para bele fasilita hodi deskobre no hamate jaringan ne’e,” katak Arão.

Arão akresenta, mezmu oras ne’e dadauk Timor-Leste seidauk iha lei droga nian, maibé esforsu estadu nian maka sei kontinua kombate problema sira ne’e.

Oras ne’e dadauk proposta Lei droga nian, hosi parte governu hato’o ona mai iha Meza Parlamentu nian, no hein katak iha tempu besik meza Parlamentu bele baixa lalais mai iha Komisaun A hodi halo diskusaun no hetan aprovasaun iha plenária, para sai hanesan baze legal ida. (max/tay)
.

PN HAFRAKU SISTEMA JUDISIAL

.


Timor Post - 06 de julho de 2015

Díli- Asia Justice and Rights (AJAR) konsidera Parlamentu Nasionál mak durante ne’e kontribui hodi hafraku sistema judisiáriu iha rai laran, tanba halo rejolusaun oi-oin ba benefísiu privadu.

Diretór ejekutivu AJAR, José Luis Oliveira hatete, karik sistema judisiáriu ne’e fraku, se mak halo fraku? Agora se mak atu responsabiliza? Vicente Guterres mós iha responsabilidade hotu ba problema ne’e. Prezidente Parlamentu Nasionál tuir loloos tenke halo polítika ida ne’ebé di’ak hodi bele defende sistema judisiáriu iha Timor-Leste. Parlamentu Nasionál rasik mak halo rezolusaun hodi hafraku sistema judisiáriu iha Timor-Leste.

“Agora se iha nasaun ne’e mak Tribunál fraku ona, entaun ita nia soberanu ne’e la sólidu ona. Ita nia soberanu ne’e mós tenke haré hosi ita nia tribunál sira nia servisu ho imparsialidade. Se Vicente ko’alia hanesan ne’e, inklui nia mós,” hatete José Luis Oliveira ba Timor Post iha Farol-Dili, Sesta (03/07).

Nia hatutan, durante ne’e deputadu sira iha Parlamentu Nasionál preokupa liuba sira nia a’an rasik. Hodi halo lei ba sira nia benefísiu privadu. Tanba realidade hatudu to’o agora nivel salárial ba juíz sira la seguru kompara ho Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál. Lei pensaun vitalisia de’it to’o agora laiha alterasaun.

JSMP lamenta ho krítika Prezidente Parlamentu Nasionál kona-ba kredibilidade sistema judisiáriu Timor-Leste. Iha Reuniaun Plenária 30 Juñu 2015, Prezidente Parlamentu Nasionál, Vicente Guterres, ne’ebé prezide reuniaun ne’e, hato’o nia lamentasaun kona-ba sistema justisa Timor-Leste nian.

Iha nia intervensaun haktuir katak Parlamentu Nasionál (PN), liuhosi Asembleia Konstituante bainhira hakerek Konstituisaun RDTL nian atribui podér boot tebes ba tribunál hodi hala’o justisa lori povu nian naran, maske la eleitu hosi povu.

Prezidente Parlementu Nasionál afirma katak tribunál la uza podér ne’e hodi halo justisa ne’ebé loos. Sistema justisa Timor-Leste nian uza ba vingansa pesoál no persegisaun ba interese individu ka grupu ida nian. Tribunál mós la respeita segredu justisa ne’ebé sagradu tebes no la iha respeitu ba dignidade ema nian hanesan prevee iha Artigu 1 Konstituisaun.

Iha parte seluk, deputadu Francisco Branco hosi Bankada Fretilin la simu ho intervensaun Prezidente Parlementu Nasionál nian. Nia hatete katak PN la’ós halo fali favór ba tribunál hodi fó kompeténsia ne’e. Kompenténsia ne’ebé atribui ba tribunál ne’e universál, la’ós iha Timor-Leste de’it. Deputadu Branco hatutan tan katak Tribunál Timor-Leste nian seidauk viola segredu justisa ruma no la hanesan ho rai sira balun.

Iha rai sira ne’e, informasaun kona-ba investigasaun sai hotu iha Facebook, iha Timor la akontese hanesan ne’e. Ne’e duni sistema justisa Timor-Leste nian di’ak liu rai sira ne’ebé ukun aan liu tinan atus haat ona. Nia husu atu la bele dramatiza sistema justisa Timor-Leste nian.

“JSMP lamenta ho intervensaun Prezidente Parlamentu nian no konkorda ho Deputadu Branco nian katak la bele dramatiza sistema justisa Timor-Leste. JSMP husu komponente hotu-hotu, partikularmente órgaun soberanu sira atu respeitu kna’ar órgaun idak-idak nian ne’ebé Konstituisaun atribui ona atu bele kontribui mós ba dezenvolvimentu no konsolidasaun sistema justisa Timor-Leste nian,” esplika Sampaio.

JSMP hanoin katak nu’udar Prezidente Parlamentu Nasionál, tuir loloos tenke kontribui hodi hametin funsionamentu instituisaun judisiáriu sira no la bele halo deklarasaun ne’ebé la refleta realidade atuál. Maske sistema judisiáriu ho limitasaun oioin, maibé instituisaun judisiáriu sira ne’e kontinua halo esforsu hotu ne’ebé posivel atu garante justisa ba ema hotu no lori ema sira ne’ebé komete krime responsável iha lei nian oin.

JSMP fiar katak tribunál sira servisu tuir regra no hahi ass tebes valór no prinsípiu sira kona-ba prezumsaun ba inosente, igualidade no universalidade iha lei nia oin, direitu ba defeza no naran di’ak no prinsípiu sira kona-ba julgamentu justu. Tribunál sira mós kesi-an metin ba provizaun prosesuál sira kona-ba prinsípiu inkéritu no segredu justisa. Tanba ne’e se tribunál sira la respeita no viola karik prinsípiu hirak ne’e, tantu induvidu ka grupu sira ne’ebé sente prejudikadu no ofendidu tanba aktu prosesuál ruma, iha direitu legál atu aprezenta kontestasaun no reklamasaun ba tribunál .

JSMP hanoin katak ema hotu iha direitu konstitusionál hodi defende-an, maibé dalan di’ak no justu liu mak iha tribunál. Tanba ne’e, se ema ruma sente hetan tratamentu ne’ebé la justu no viola prinsípiu sira kona-ba julgamentu justu, dala úniku liu mak tenke aprezenta no reklama ba tribunál atu rezolve, la’ós liu hosi deklarasaun polítiku. JSMP hanoin katak importante atu autoridade públiku sira, la bele kahur kazu individuál ruma hodi jeneraliza no konklui katak sistema justisa falla totalmente.
.
Tuir observasaun JSMP nian durante ne’e, órgaun soberanu sira seluk, liu-liu Governu no Parlamentu Nasonál halo intervensaun maka’as ba funsionamentu sistema justisa formál Timor-Leste nian, ne’ebé la tuir ona saida mak Konstituisaun haruka. JSMP espera katak prátika sira hanesan ne’e la bele akontese tan iha futuru. (oki)
.

Mensajen hosi povu Laga, Baguia no Kelikai ba Deputadu sira

.

Distintu Deputadu sira,

 Ami povu husi Laga, Baguia no Kelikai husu ba Señor  deputadu sira atu forma komite inkeritu, hodi hatan ba preokupasaun povu nian kona bá hahalok aat Komandu Operasaun Konjuntu iha ami nia aldeias.

Komite inkeritu ida hodi halibur aktu violasaun no brutal sira ne'ebe membru Hanita halo hasoru povu inocente.

"Povu hetan agressaun oi-oin hanesa: baku, tebe, tuku, violasaun direitus umanus no futu inklui insulta no hamoe iha ema barak nia oin".

Tanba ne'e ami nudar eleitor husu ba ami nia reprezentante iha Parlamentu Nacional atu investiga no prosesa kazu violasaun hasoru povu nune'e sai dokumentu esperiensia ida hodi la repete violasaun direitu umanu iha futuru.

Haree barak husi natar karau kuda han hotu no populasaun nia karau no kuda karau tamba rai naruk monu mate dodook tiha.

Hahu semana ida tomak populasaun la sai husi uma no hein atu hetan investigasaun no insultu husi autoridade seguransa.Labarik sira tauk la sai husi uma no hamosu traumatiku iha povu nia memoria.

Povu sente laran taridu no lakon sentimentu nain ba forsa rua tanba intimida sira hanesan inimigu boot ba RDTL. Ami hakarak KOK servisu hodi proteje ami povo ki'ik la'os servisu hasoru  ita tanba ami sala laek.

Populasaun husi ida ba ida hakarak lao dook husi fatin ne'ebe sira hela tanba sira sente la iha valor umanu iha forsa.

Hanita nia matan no moe hela iha sosiedade nune no moe hare forsa brutal sira nia oin.Povu terus ona barak bá rai ida ne'e, ami lakoi terus tan. Ami iha direitu tomak hodi moris iha nasaun ida ke livre, demokratiku no justu, la'os moris fila fali iha ditadura nia laran hanesa iha tempu Indonezia nian.

Espera katak señor deputadu sira bele foti asuntu ne'e ho urjensia iha plenaria Parlamentu Nasionál. Ami povu merese moris iha  paz nia laran, funu hotu ona, ami povu la bele sai tan vitima hosi polisia ka Forsa nian.

Ami fiar  katak ita nia representante iha Parlamentu Nasionál bele foti rezolusaun ruma hodi kondena maka'as KOK ninia hahalok hasoru ami, povu inosenti.

Karik Estadu Timor-Leste nian la proteje ami sidadaun, sé tan maka proteje ami?

Obrigado Wain.

Salustiano Pereira
.

MATA DALAN KOK TIRU MATE IHA BAGUIA

.

Timor Post - 06 de julho de 2015

Díli—Deskonfia Komandu Operasaun Konjunta (KOK) mak tiru mate komunidade ida ho naran Luis Ramos ne’ebé  mak sai nu’udar  mata dalan ba KOK rasik hodi ba buka tuir Mauk Moruk iha  Samalari, Postu Administrativu Baguia, Munisípiu   Baucau.

Mate isin horiseik lori ona ba mortuáriu Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV).

“Ami triste tanba KOK oho fali ami nia ema ne’ebé  mak sai nu’udar  mata dalan ba sira, sira rasik mak dehan Komunidade atu kontribui hodi buka Mauk Moruk ami kontribui tiha oho fali ami nia ema,” dehan  Patricio ba Jornalista iha Mortuáriu Ospital Nasionál  Guido Valadares sesta (03/07).

Maun hosi  Vítima  Patricio Ramos haktuir, kronolozia vítima  iha nia uma maibé  Administrador Postu Administrativu Baguia mak ba tula hodi sai mata dalan ba KOK buka tuir  Mauk Moruk, iha area Wabere Aldeia Iraosso Suku Samalari nian. Vítima sai hosi  uma ho Administrador hahú  tuku 8:00 kalan hodi ajuda KOK maibé  derepenti iha dadersan maizumenus tuku 5 rona kilat tarutu la kleur rona Luis mate ona.

“Ami konsidera ne’e KOK mak oho duni. Tanba ne’e ami ezije  ba forsa sira atu bele toma responsavel ba asaun oho nia alin ne’e tanba nia alin nunka involve iha grupu ida nia nu’udar  komunidade bai-bain ne’ebé  mak sempre kopera ho KOK maibé  derepenti oho fali nia,” dehan Patricio.

Tanba ne’e nia husu ba responsavel ba Forsa KOK atu bele foti medida ba oknum ne’ebé  mak tiru mate Luis, tanba sira família  sinti tristi bo’ot ba hahalok ne’e, KOK rasik mak husu komunidade nia kontribuisaun maibé  kuntribuitia sira fila oho fali.

“Ami ezije  ba Forsa sira tenki toma responsabilidade másimu  ba matebian nia família  ne’ebé  mak nia husik hela ami la kohi lakon ami nia ema saguati de’it , liu-liu oknum ne’ebé  mak tiru mate ha’u  nia alin ne’e tenki submete ba justisa,” dehan Maun Vítima  ne’e ho tristi.

Nia konsidera hahalok membru KOK nian ne’ebé  mak oho ema arbiru ne’e hahalok ne’ebé  mak la profisional, tanba ordem hosi  superior oinseluk sira ba implementa oinseluk, la’ós  ba buka los de’it  Mauk Moruk ho nia grupu maibé  oho fali mak komunidade sira ne’eb mak kontribui ba KOK rasik.
Nia dehan, hahaloko oho ema ne’e la di’ak  di’ak  liu hasai tiha tanba ema joven barak mak hakarak sai forsa maibé  la hetan fatin.

“Ami família  la konkorda tanba ami nia alin ne’e mate inusenti nusa mak KOK la ba buka ema ne’ebé  mak halo politika kontra governu maibé  oho fali ami nia alin ne’ebé  mak sai nu’udar  sira nia mata dalan,” dehan nia.

Iha fatin hanesan Vítima  nia Kaben Subiaty Ramos dehan,  los duni iha kinta (02/07) kalan tuku 8 mak administrador ne’e mai tula nia kaben sai ba ajuda KOK sai hanesan mata dalan maibé  dadersa tuku 5 rona kilat tarutu dala rua, ema mai dehan ba nia katak nia kaben ema tiru mate ona.

“Ha’u  husu ba nia (Vítima ) dehan o ba ne’ebé ? nia dehan ha’u  ba ho forsa maibé  kalan ne’e tomak la fila mai dadersan kilat tarutu dala rua mak ami hatene dehan ema tiru mate ona nia maibé  ami la hatene se mak tiru depois sira hulan lori mai fo hatene forsa mak tiru fali nia,” haktuir vítima  nia kaben ne’e.

Nia hatutan, fatin akontesementu ne’e do’ok hosi  sira nia hela fatin maibé  kilat tarutu ne’e sira rona hela, tanba ne’e nia mos husu ba estadu atu bele tau matan ba nia ho nia oan na’in  lima.
“Ha’u  nia oan na’in  tolu eskola hotu ha’u  atu fo eskola ho saida ba sira ha’u  nia laen mate ona,” dehan nia.

Entertantu Porta-Vos Komandu Operasaun Konjunta (KOK) Vice Xefe  Estadu Maior Jeneral Brigadeiro Jeneral Filomeno Paião de Jesus, informa, simu ona informasaun.

“Iha duni asidenti ida  ami  hein informasaun eskrita mais iha asidenti hodi kalan (horisehik kalan) tuku 4 iha forsa tiru duni ema ida mais ami hein konfirmasaun depois ami sei foi sai,” dehan Porta Voz ne’e liuhosi  konferénsia imprensa iha Kuartel Jeneral F-FDTL, Fatuhada, Sesta  (03/07).

Nia hatutan, sira so simu de’it  informasaun ne’ebé  mak seidauk klaru tanba seidauk hetan informasaun eskrita hosi KOK ne’ebé  mak hala’o  hela operasaun ne’e.
.

sexta-feira, 3 de julho de 2015

COC MATOU O IRMÃO DO ADMINISTRADOR DE BAUCAU

.

Timor Hau Nian Doben - 03 de julho de 2015

De acordo com várias fontes deste blogue em Baucau, o Comando da Operação Conjunta (COC) matou  a tiro o irmão do  administrador de Baucau, Luís Ramos, hoje de manhã, cerca das 08:30, no suco de Samalari, Baguia, distrito de Baucau, tinha 59 anos.

"O Sr. Luis Ramos foi para a sede do suco para prestar declarações e logo que lá chegou foi logo agredido a tiro  por um membro da Força de Defesa de Timor-Leste e morreu imediatamente no local, o corpo foi levado para o Hospital Nacional Guido Valadares para ser autopsiado. Zizi por favor publica esta informação no Timor Hau Nian Doben", disse em pânico uma das fontes deste blogue.

"Eles mataram porque desconfiaram que Luís Ramos estava a esconder Mauk Moruk, foi por isso que lhe deram um tiro", acrescentou.

Uma outra fonte deste blogue acabou de nos informar que a autópsia já foi efetuada e o corpo será levado amanhã para Baguia.

"Confirmei a morte de Luís Ramos, já fizeram a autópsia e amanhã vão levar o corpo para Baguia", disse.

Segundo relatos da população e de testemunhas no local do conflito, esta é a terceira vitima mortal do COC desde que eclodiu o tiroteio no passado domingo, entre as forças de segurança e os homens do Conselho de Revolução Maubere liderado pelo antigo comandante das Falintil, Mauk Moruk, embora as autoridades timorenses neguem que tenha havido mortes durante o conflito.

A vítima mortal de hoje é familiar de um deputado da Fretilin, David Dias Ximenes.
.

quinta-feira, 2 de julho de 2015

COC espancou membro da equipa médica por desconfiar que levava medicamentos para Mauk Moruk

.

Timor Post - 02 de julho de 2015 - Tradução de Timor Hau Nian Doben

Díli - Um membro da equipa médica do posto de saúde de Saelari, Laga, município de Baucau, Adriano Barbosa, foi espancado pelo Comando de Operação Conjunta (COC) porque desconfiaram que levava medicamentos para ajudar Paulino Gama mais conhecido por Mauk Moruk e o seu grupo.

Este acontecimento ocorreu ontem, no suco de Saelari.

Adriano que foi a vítima informou a cronologia destes acontecimentos para a Associação de Médicos de Timor-Leste (AMTL). De acordo com a vítima, ela saiu do posto de saúde de Saelari numa mota para ir buscar medicamentos no centro de saúde de Laga. Depois de ter ido buscar os medicamentos, Adriano estava a regressar do centro de saúde de Laga para o posto de saúde de Saelari,e foi ali que se deu um desentendimento com dois membros do COC e estes começaram a bater-lhe.

Depois de ter sido espancado, a vitima foi imediatamente evacuada para o posto de saúde de Saelari, porque foi espancado na cara (bochechas) até inchar imenso.

A Associação de Médicos de Timor-Leste lamentou profundamente a atitude dos dois membros do COC.

"Nós condenamos fortemente este ato", afirmou ontem aos jornalistas o secretário-geral da AMTL,Flávio Brandão, no Hospital Nacional Guido Valadares, em Bidau.

Flávio afirmou que as declarações que os membros da COC fizeram para o membro da equipa médica e o seu espancamento, estes atos não são benéficos, por este motivo há que clarificar a todos que os médicos trabalham profissionalmente para dar assistência médica a pessoas, sem verem a cor, raça e não olham ao estatuto político.

Flávio explica que o papel do médico é fornecer assistência médica a todas as pessoas que estejam doentes e que peçam ajuda ajuda médica, assim, o membro da equipa médica que foi buscar os medicamentos no centro de saúde de Laga, isto foi para atendimento público e não foi para cometer nenhum atendimento ilegal.

Por este motivo, pediu ao COC para prestar atenção para as atividades deles em vez de lhes bater, dar pontapés, e rebaixar o pessoal de saúde que inclinam para o grupo que o COC está à procura.

Flávio pediu para todos darem uma assistência boa para todo o pessoal de saúde em todo o território, porque muitas pessoas precisam de assistência médica nas áreas remotas.

Relativamente à acusação que o COC faz contra o pessoal de saúde em Saelari, de acordo com Flávio, ele vai mandar uma carta para o comando da operação para pedir uma investigação dos atos no terreno dos dois membros do COC, porque não estão de acordo com a lei nem com a ordem. (gus)
.

Deskonfia Lori Aimoruk ba Mauk Moruk KOK Hurlele Pesoal Mediku

.

Timor Post - 02 de julho de 2015

DILI—Pesoal médiku iha Postu Saúde Saelari-Postu Administrasaun Laga-Munisípiu Baucau, ho naran Adriano Barbosa hetan baku (hurlele) hosi membru Komandu Operasaun Konjunta (KOK) tanba deskonfia lori aimoruk ba suporta Paulino Gama Mauk Moruk ho nia grupu.

Akontesimentu ne’e iha loron Kuarta (01/07) tuku 09:30, iha Suku Saelari.

Vítima Adriano informa kronolojia akontesimentu ba Assosiasaun Médiku Timor Leste (AMTL), haktuir, nia sai hosi postu saúde  Saelari ho motorizada atu ba foti aimoruk iha sentru saúde Laga.
Depois de foti tiha aimoruk atu fila hosi sentru saúde Laga besik ona iha postu saúde  Saelari maka hetan dezentendimentu hosi membru KOK nain rua iha dalan hodi tuku nia.

Hafoin hetan baku vítima  evakua kedas ba postu saúde  Saelari, tanba hetan pankada iha hasan too bubu maka’as.

Asosiasaun Médiku Timor Leste (AMTL), lamenta tebes ho atetude membru KOK nain rua ne’e.

“Ami kondena tebes ho hahalok ne’e,” afirma Sekretáriu Jerál AMTL Flâvio  Brandão ba jornalista iha HNGV, Bidau, Kuarta (01/7).

Frlâvio hatete, liafuan ne’ebé maka membru KOK sira hasai ba pesoal médiku to’o baku tan, ne’e hahalok ida la di’ak, tanba ne’e atu klarifika ba komponente hotu-hotu katak médiku sira hala’o  servisu profisional atu fo asisténsia  médika  ba ema ida la hare ba kor, rasa no la hare ba nia estatus poilitika.

Flâvio esplika, médiku nia papel maka atu fo asisténsia  médika  ba ema sé  de’it  maka moras bainhira nia husu atendimentu médiku ninian, ne’ebé pesoal médiku ida ba foti aimoruk iha sentru saúde  Laga, ne’e atu hodi ba fo atendimentu ba públiku, la’ós atu halo atendimentu ilegal.

Tanba ne’e husu ba forsa KOK atu iha atensaun di’ak liu ba sira nia aktividade duke ba baku, tuku no dun fali pesoal saúde  mos inklina iha grupu ne’ebé KOK sira buka ba.

Flâvio husu atu ema hotu fo asisténsia  ida di’ak ba pesoal saúde  sira hotu iha teritóriu  Timor, tanba populasaun barak maka presiza sira nia asisténsia  médiku iha area remotas.

Hosi akuzasaun ne’ebé KOK halo ba pesoal médiku iha Saelari, tuir Flâvio  sei hakerek karta eskrita ida haruka ba Komandu  operasaun atu presiza investiga hahalok ne’ebé maka menbru KOK nain rua halo iha terenu la tuir lei no orden. (gus)
.

TAUR MATAN RUAK DEU INSTRUÇÕES PARA MATAR MAUK MORUK

.

Timor Post - 02 de julho de 2015 - Tradução de Timor Hau Nian Doben

Díli - O Presidente da República (PR), Taur Matan Ruak, deu instruções ao Comando da Operação Conjunta (COC) para matar a tiro o Presidente do Conselho de Revolução Maubere (CRM), Paulino Gama e o seu grupo se estes continuarem a não querer render.

"Nós recebemos ordens do Presidente para apertar, para captura-lo (Mauk Moruk) vivo ou morto. O Presidente e o governo têm apenas um pensamento, disse ontem aos jornalistas o porta-voz do COC, o vice-chefe do Estado Maior da Força de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL), Filomeno Paixão, no Palácio Presidencial, após o encontro com o Chefe de Estado.

Paixão disse que, nesta altura o COC não tenta mais aproximações com Mauk Moruk apenas irá usar a força para capturar e cercar de modo a prender Mauk Moruk, vivo ou morto.

"A operação apertou ainda mais, o cerco apertou ainda mais. Não há mais aproximação, agora é apertar e cercar para capturar vivo ou morto", disse Paixão.

Relativamente às exigências do antigo comandante da resistência da região III, Cornélio Gama com o nome de guerra L7, que é o irmão mais velho de Mauk Moruk e pediu ao ex Presidente da República José Ramos Horta, premiado com o Nobel da Paz, para encontrar uma solução para resolver o problema de Mauk Moruk, Paixão disse que L7 não manda nas F-FDTL mas sim o Estado e as F-FDTL, por este motivo o COC irá tratar Mauk Moruk e o seu grupo como inimigos.

"L7 não manda nas F-FDTL, só o Estado é que manda nas F-FDTL", afirmou Paixão.

O ministro da Defesa, Cirilo Cristóvão e o ministro do Interior Longuinhos Monteiro reuniram-se com o Chefe de Estado, Taur Matan Ruak, para informarem o trabalho do ministério da Defesa e do Interior, bem como a situação interna do país.

Durante este encontro foi discutido o caso de Mauk Moruk, que já aconteceu três vezes no município de Baucau no posto administrativo de Laga e de Baguia.

Os atos praticados por Mauk Moruk e o seu grupo no município de Baucau, posto administrativo de Laga e Baguia foram: assalto à polícia no suco de Saelari, posto administrativo de Laga, assalto à polícia no posto administrativo de Baguia e agora feriram um soldado em Laga.

Com estas ações de Mauk Moruk o COC intensificou ainda mais as forças de segurança de modo a capturarem Mauk Moruk, porém, quando no terreno o grau de ameaça for grande o COC irá balear Mauk Moruk.
.
"Depende do grau de ameaça no terreno, as regras de empenhamento já foram reguladas. o comando da operação no terreno é quem irá decidir o grau da ameaça", declarou o ministro da Defesa, Cirilo Cristóvão.
.

Imunidade Maksalak Vicente Guterres Depende Vontade PN

.

Timor Post - 02 de julho de 2015

Ex-Vise Primeiru-Ministru iha governasaun Aliansa Maioria Parlamentar (AMP), Mario Viegas Carrascalão afirma ba nia pessoal divia ser Parlamentu Nasional (PN) levanta imunidade Prezidenti PN Vicenti Gutteres hodi hatan iha Tribunál relasiona ho nia statuto Maksalak (Arguido) maibé ne’e fila ba vontade membru PN sira, tanba PN iha poder atu diside buat ruma. 

"Ba ha’u pessoalmente, tenke levanta nia imunidade ba halo julgamentu karik sala tenke responsabiliza nia hahalok no karik la sala, bele fila ba hala’o nia serbisu hanesan bai-bain. Ida ne’e ha’u nia opiniaun pessoal, maibé Parlamentu iha kompetensia nu’udar orgaun soberanu ida," hatete Carascalão via telemovel ba Timor Post, Tersa (30/06).

Entretantu, diretur ejekutivu, Asosiasaun HAK, Manuel Monteiro hatete, arguidu Vicente Guterres nia hahalok ne’e hatudu momoos katak nia lakohi kontribui hodi kombate Kolusaun Korupsaun no Nepotizmu (KKN) iha rai laran. 

"Matenek nain balun dehan se mak lakohi koopera , signifika ema ne’e kanek duni no se mak brani signifika nia la sala ida,” esplika Manuel Monteiro via Short Message Service (SMS) ba Timor Post, Tersa (30/06). 

"Sala ka la sala, iha Tribunal mak desidi. La’os notifikasaun mai, ita hakiduk. Oinsa mak ita atu kombate KKN?,” kestiona diretur Manuel. 

Antes ne’e, diretur ejekutivu Asia Justice and Rights (AJAR), José Luis Oliveira konsidera deklarasaun Vicente Guterres kona-ba prijaun ne’e la’os ba Asu, maibé ba ema ne’e lia fuan ida ne’ebé mak laloos. Tuir loloos nu’udar Prezidente Parlamentu Nasionál, nu’udar lider ida di’ak tenke hasai lia fuan ne’ebé loloos hodi nune’e eduka ema latauk hasoru justisa.

José Luis esplika, konseitu prijaun ohin loron lahanesan uluk. Uluk prijaun nia sentidu ne’e atu kastigu ema. Haterus ema hodi kompensa fali nia sala, maibé konseitu prijaun ohin loron nian atu rehabilita ema nia lala’ok. Hadia fali ema nia lala’ok ne’ebé la tuir norma ne’ebé vigora iha iha sosiedade nia le’et. Tanba ne’e mak tenke ba eskola.

"Mai ha’u lia fuan ne’e la’os atu ba sulan ema, maibé ba eskola hodi hadia hahalok sira ne’ebé ladi’ak mak fila mai. Lideransa sira iha obrigasaun moral atu hatudu ezemplu di’ak. Ne’eduni nia ezijensias ba ninia lala’ok ne’e tenke a’as liu. Tanba ne’e mak ha’u hanoin labele interpreta fali konseitu prijaun ne’e hanesan animal nia luhan," José Luis Oliveira lia tun ba Timor Post iha Farol-Dili foin lalais.

"Ha’u nia hanoin ita labele halo distorsia (hakleuk) konseitu prijaun ne’e. Ita hanesan halo tauk fali ema atu ba tama prijaun. Ita kompara ne’e hanesan kareta ida kuandu a’at tenke tama ba ofisina hodi hetan manutensaun. Nune’e mós ita ema kuandu hahalok ladi’ak ona, entaun tenke ba eskola (prijaun) hodi hetan rehabilitasaun," esplika José Luis.

Nia hatutan, responsabilidade kriminal ne’e individual, ba ema. La’os ba pozisaun. Lahafoer pozisaun kargu Prezidensia Parlamentu Nasionál. Prosesu julgamentu ne’e nu’udar mekanizmu ida atu hamoos instituisaun Estadu sira ne’ebé foer.

"Ema ne’ebé mak hetan akuzasaun ne’e ha’u konsidera hanesan ema ne’ebé mak ninia ain no liman foer, tanba ba halimar tahu. Ne’eduni tenke ba fase tiha. Prosesu atu fase liman ain sira ne’ebé foer ne’e tenke ba Tribunal ne’e hodi identifika foer ne’e iha ne’ebé hodi bele fase tiha," tenik José Luis.
Entretantu, antes ne’e Vicente Guterres deklara nu’udar Prezidente Parlamentu Nasionál nia la tauk ida atu ba tama Prijaun, tanba prijaun ne’e halo atu sulan ema. La’os sulan Asu.

Ministeriu Públiku akuza Prezidente Parlamentu Nasional, Vicente Guterres komete krime partisipasaun ekonómia no negósiu kona-ba kazu sosa kareta Prado ba deputadu sira iha segundu lejislatura ne’ebé deskonfia nakonu ho prosesu naksalak.

"Ha’u la-tauk, rona ka la’e? Ha’u la-tauk nudar Prezidente Parlamentu, nu’udar Timor-oan, kadeia ba ema mane, la’ós ba asu, ha’u prontu," Prezidente PN hatan ba jornalista sira ho lian forsa iha Palasiu Prezidensial Aitarak Laran, Tersa, (12/05) hafoin hasoru malu ho Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak hodi deskuti sobre problema iha rai laran.

Prezidente PN temi matebian sira tanba akuzasaun ne’ebé Ministeriu Públiku alega ba nia ne’e konsidera falsu. Parte hot-hotu tenke hanoin akuzasoens ne’ebé falsas ou akuzasaun ne’ebé maka halo, tanba hakarak presege ema atu vigansa pessoal ho persegisaun polítika ne’e todan no hafoer Timor-Leste nia naran.

Arguidu ba kazu ne’e mak Prezidente Parlamentu Nasionál, Vicente Guterres, eis Sekretariu Jeral Parlamentu Nasionál, arguidu João Rui Amaral no eis Diretur Nasionál Aprovisionamentu Ministériu Finansas, Francisco Soares Burlaco.
.

PN VIOLA ORAS SERVISU

.
Timor Post - 02 de julho de 2015

Díli - Vise Prezidente Komisaun A, deputadu Arão Nóe de Jesus Amaral sente preokupadu tebes ho servisu deputadu sira nian iha Uma Fukun Parlamentu Nasinál (PN), ne'ebé sempre tama servisu la tuir oras no regras ne'ebé estabelese ona durante ne'e.

Deputadu Arão esplika tuir artigu 46.º hatete katak, funsionamentu no servisu Parlamentu Nasionál nian hahú hosi tuky 09:00-12:00 no tuku 15:00-18:00.

Maibé durante iha III lejislatura Parlamentu Nasionál viola total regras sira ne'e kompara ho I no II lejislatura.

"N ema balun dehan ita hslo korrupsaun ba tempu, ha'u hein katak ida ne'e la loos mas se lós karik mai ita hadia. Tanba ita viola bebeik, dalaruma deputadu sira hahú plenaria iha tuku 10:00 ou liu tan, depois to'o tuku 14:00 loraik laiha buat ida," lamenta deputadu Arão iha Plenária PN, tersa (30-06).

Ho prezensa PN ne'ebé kontinua oras servisu nian, deputadu Arã afirma ne'e la tuir ona rejimentu Parlamentu Nasionál nian.

"Diak se hanesan ne'e ita altera tiha artigu 46.º para hosik livre, para dehan ita maka ita iha, se laiha  karik tempu ne'e ita halakon tiha", dehan Arão. (tay)
.

Taur Orienta Ona KOK Tiru Mate Mauk Moruk

.

Timor Post - 02 de julho de 2015

Díli—Prezidente Repúblika (PR), Taur Matan Ruak orienta ona Komandu Operasaun Konjunta (KOK) tiru mate Prezidente Konsellu Revolusaun Maubere (KRM), Paulino Gama ho nia grupu bainhira lakoi rende nafatin.

"Ami simu orden ne’e hosi prezidente para aperta para ka’er nia vivo ou morto. Prezidente ho governu iha hanoin ida de’it," Porta voz KOK, Vise Xefe Estadu Maior FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Brigadeiru Jeneral (Brijen), Filomeno Paixão, afirma ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensial, Kuarta (01/07) hafoin hala’o enkontru ho Xefe Estadu. 

Paixão hatete, oras ne’e dadauk KOK la halo ona aprosimasaun ho Mauk Moruk maibé uza forsa hodi buka tuir no serku oinsá mak kaer Mauk Moruk mate ou moris.

"Operasaun aperta liu tan, serku aperta liu tan tenki aperta. Aprosimasaun laiha tan ona agora e apertar sérco e capturar vivo ou morte," hatete Paixão.

Kona-ba ezijénsia eis Komdante rejiaun III iha tempu rejisténsia, Cornelio Gama L-7 hanesan maun ba Mauk Moruk ne’ebé husu eis Prezidente Repúblika, José Ramos Horta hanesan premiadu Novel da Paz atu buka hanoin oinsá mak bele rezolve problema Mauk Moruk nian, Paixão hatete, L-7 la manda F-FDTL maibé estadu no governu mak F-FDTL, tanba ne’e KOK kontinua trata Mauk Moruk ho nia grupu hanesan inimigu.

"L-7 la manda iha F-FDTL, so estadu mak manda F-FDTL," hatete Paixão.

Iha fatin hanesan Ministru Defeza, Cirilio Cristovão no Ministru Interior, Longuinhos Monteiro hala’o enkontru ho xefe estadu, Taur Matan Ruak hodi informa servisu Ministériu Defeza no Ministériu Interior nian ba Xefe Estadu no situasaun iha rai laran.

Durante iha enkontru ko’alia mós kona-ba kazu Mauk Moruk nian ne’ebé akontese ona ba dala tolu iha munisípiu Baucau, postu administrativu Laga no Baguia nian.

Asaun ne’ebé Mauk Moruk ho nia grupu halo iha munisípiu Baucau, postu administrativu Laga no Baguia mak hanesan halo asaltu ba polísia sira iha suku Saelari, postu administrativu Laga, asaltu polísia iha postu administrativu Baguia no asaun ida ne’ebé mak halo tan mak foin dadaun iha Laga rezulta forsa ida kanek.

Ho asaun Mauk Moruk nian ne’e KOK sei intensifika liu tan forsa hodi nune’e bele kaptura Mauk Moruk, maibé bainhira iha terenu grau de ameasa maka’as mak KOK sei tiru Mauk Moruk.

"Depende grau de ameasa iha terenu, ne’e regras de empeinamentu regula ona, komandu operasaun tátika iha terenu mak deside grau de ameasas," hatete Ministru Defeza, Cirilio Cristovão. 

KOK  INKONSTITUSIONAL 

Entretantu Prezidente Partidu Klibur Oan Timor Aswain (KOTA) Manuel Tilman, hatete, kontituisaun bandu F-FDTL ho PNTL kahur malu hodi halo operasaun konjunta, tenke anula tiha rejolusaun hosi Parlamentu Nasionál ho rejolusaun governu nian, tanba konstituisionál bandu forsa rua kahur malu iha terrenu.

Loloos ne’e Tilman esplika, kazu Mauk Moruk ne’e Polísia mak responsabiliza, la’ós militar.

"Militár labele kahur ho Polísia, buat ida KOK ne’e ilegal, konstituisaun la hetete dehan katak polísia ho militár kahur malu, ha’u Manuel Tilman jurista mak hatete, advogadu sira seluk hanesan Paulo Remedios sira ne’e bele mai hotu, rejolusaun Parlamentu nian ne’e ilegal, tanba laiha inimigu iha rai laran, la’ós dehan hanesan segundu komandante (Paixão) sira ne’ebá ne’e (Laga) ita nia inimigu, tanba ne’e rejolusaun parlamentu nian anula, rejolusaun governu mós tenke anula, osan $ 2 milloens ne’e ilegál," Manuel Tilman hatete ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Hotel Beach Garden, Praia dos Coqueiros, Kuarta (01/07).

"Ita laiha funu, Mauk Moruk la’ós militár, la’ós probelma ida ne’ebé hanesan petisionáriu iha 2007 ne’ebé halai hosi Kuartel, mesmo hanesan ne’e mós la’ós kazu militár, kazu polísia militár. Ne’e duni, tuir konstituisaun katak loloos hanean ne’e, seguransa interna, seguransa das pessoas, seguransa ema nia sasan, oderm públika iha rai laran Polísia," Tilman hatutan.

Nia dehan, militar involve bainhira iha funu atake exteriores, maski hanesan ne’e mós só Parlamentu maka sei deklara uluk tiha lai estadu de sítiu, hafoin Prezidente Repúblika análiza tiha situasaun hodi deklara funu.

"Maka ita nia militár sira tu’un ba, mas buat ne’e laiha. Ne’e duni ba ha’u, rejolusaun Parlamentu nian ne’ebé autoriza governu, rejolusaun governu nian ne’ebé que forma KOK inkonstituisionál, tanba ita konstituisaun la permite funu Timor ho Timor," dehan Tilman.

Nia hatete, iha prosesu funu, FALINTIL oituan de’it bele manan funu, maibé membru KOK ne’ebé kahur malu entre F-FDTL ho PNTL, maibé to’o oras ne’e nein kaer Mauk Moruk.

"Agora tu’un ho kilat bo’ot hanesan funu bo’ot iha Vietname ne’ebá ne’e, ne’e labele, ha’u hanesan Timor-oan ida, dirijente polítiku ida, eis deputadu, advogadu, labele konkorda buat ida kahur malu militár ho polísia," katak nia.

Nia halo konkluzaun katak, KOK tenke retira, nune’e militár sira fila ba han toba iha Kuarter, intrega kazu ne’e ba tribunál hodi emite nafatin mandadu de kapturasaun ho remete no emite kazu sira ne’ebé liu ona.

Nune’e mós intrega ba Ministériu Públiku ho Polísia hodi ba buka Mauk Moruk, hodi tuir dalan justisa nian.

Solusaun úniku governu ho estadu tenke fó mandatu ida ba Eis Prezidente Repúblika José Manuel Ramos Horta ne’ebé oras ne’e tu’ur iha ONU hodi hateke ba mundu, ne’ebé iha kapasidade as hodi re-estrutura mundu ida ne’e.

"Ema ne’e diplomata no iha esperiensia ida que bo’ot la halimar, la’ós bo’ot iha Timor, bo’ot iha mundu, atu iha Europa fali, Amérika, Xina, Japaun fali ka administra ho kapasidade diplomásia Ramos Horta," katak nia.

Tilman fiar katak, Horta bele rezolve kazu Mauk Moruk, tanba kazu ne’e hanesan feto san no uma mane.

"Buat ne’e fásil loos, fó buat ne’e ba tribunál, tribunál emite mandadu de kaptura para Mauk Moruk ho nia ema sira ne’ebé que dehan katak falta de’it rua ka tolu, afinál rua nulu, tolu nulu fali ne’e. Ita nia segundu Komandante (Paixão) kala sura sala tiha, kala bibi ho fahi sira ne’e, nia sura hotu, dehan fali 20 ka 30 mak mosu fali iha Atelari, Atelari ne’e mós suku ida de’it,"nia lamenta.

Eis Deputadu ne’e hatete katak, atu hetan solusaun ba kazu Mauk Moruk ne’e, Polísia tenke tuir ordem mai hosi tribunál, atu tama uma ka sai uma mós tenke ser hetan autorizasaun hosi tribunál, la’ós halo arbiru. Saida mak KOK halo tu’un sa’e ne’e ilegál hotu.

Jurista ne’e mós apoia relatóriu Amnestia Internasionál ne’ebé anúnsia katak Timor-Leste aplika hela extra judisionáriu ba ema sira ne’ebé seidauk hatene sira nia pena ho loloos.

"Ne’e mak ha’u dehan konstituisaun dehan funu iha mak militár ba funu, funu laiha ne’e militár hela iha Kuarter, halo uma, halo hospital, halo estrada, halo agrikultura no ba halo natar. Militár treinu para atu tulun komunidade internasionál para ba halo misaun iha ne’ebé- ne’ebé de’it, ida ne’e mak vokasaun aktual ba ita nia forsa ohin loron nian,"nia fó hanoin.

Nia dehan tan, KOK ne’e só para hafoer de’it F-FDTL nia naran, tanba impkatu hosi operasaun impede atividade komunidade nian barak tebes.

Tilman hatete, atu oho nehek ki’ik oan ida, tenke uja kilat nehek nian. La’ós uja fali kilat kaiñaun hodi ikus mai rezulta povu inosente sira mak sai vítima ba iha kazu Mauk Moruk ne’ebé to’o oras ne’e buka seidauk hetan.

"Ne’eduni ha’u nia hanoin, governu nia desijaun kona-ba rezolusaun Parlamentu Nasionál nian ne’e sala bo’ot. Ita atu oho nehek ida, tenke uja forsa tuir nehek. La’ós ba uja fali kaiñaun ida hodi ba oho fali nehek, to’o ikus mai ita ba sobu fali uma. La oho nehek. Tanba nia ki’ik oan demais nia la’o ses tiha bainhira ita sobu uma ne’e," hatete Manuel Tilman ba Timor Post iha nia serbsu fatin Garden Beach Hotel, Praia dos Coqueiros-Dili, Kuarta (01/07).

Entretantu, akontesementu tiru malu entre membru Komisaun Operasaun Konjunta (KOK) ho grupu deskonesidu iha suku Atelari, postu administrativa Laga, Munisipiu Baucau, Domingu, (28/6) dader rezulta membru KOK hosi FALINTIL-FDTL nain rua kanek, maibé di’ak oituan hafoin evakua mai Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) Bidau.
.

quarta-feira, 1 de julho de 2015

Famílias impedidas de irem buscar os corpos dos jovens assassinados pelo COC

.


Timor Hau Nian Doben - 01 de julho de 2015

Em declarações à imprensa timorense, o antigo comandante das Falintil, Cornélio Gama mais conhecido por L7, acusou os membros do Comando da Operação Conjunta (COC) de recusarem as famílias de resgatarem os corpos dos dois jovens assassinados pelas forças de segurança, no passado domingo, na aldeia de Sigilaba, no suco de Atelari, distrito de Baucau.

L7 disse ao Jornal Nacional Diário que no tiroteio ocorrido no passado domingo entre o COC e o Conselho de Revolução Maubere (CRM) foi ferido um soldado da Força de Defesa de Timor-Leste e dois homens do CRM foram mortos,  até agora as famílias foram proibidas de verem os corpos.

"Um que morreu é o Sabino, o outro é o Cristóvão, morreram com tiros, tiros de armas, morreram no local, e as famílias tentaram ver e eles (COC) proibiram, se calhar os corpos já estão podres", acrescentou.

Cornélio Gama disse ainda que este acontecimento foi provocado pela COC, "eles é que fizeram o assalto e disparam rajadas contra os homens de Mauk Moruk". L7 disse ainda que foi uma sorte Mauk Moruk não estar armado porque senão "alguns deles é que tinham morrido".

O antigo comandante das Falintil apelou ao diálogo ao governo para se resolver o problema de Mauk Moruk.

De acordo com uma fonte deste blogue, a situação na área de conflito continua tensa, o povo continua com muito medo do COC e muitos "nem se atrevem de sair de casa para irem fazer as suas hortas ou irem para as suas atividades quotidianas. O povo está muito traumatizado e com muito medo".

Relacionado: Dois mortos e um ferido é o balanço dos confrontos entre a polícia e membros do CRM
.

KOK Tiru Mate Membru KRM Rua

.

Jornal Nacional Diário - 01 de julho de 2015

Komando Operasaun Konjunta (KOK) Vs grupu ilegais Konsellu Revolusaun Maubere (KRM) lideradu Mauk Moruk (MM) ne’ebe tiru malu iha area Aldeia Atelari, Suco Sagadate, Postu Administrastivu Laga, Munisípiu Baucau, rezulta membru KOK ida hetan kanek iha parte ain rua no Joven rua husi grupu KRM nian Mate iha Fatin.

Akontesementu tiru malu ne’e iha loron Domingo (28/06) dadersan mais ou menus tuku 10:00 OTL.

Ba jornalista sira, Cornelio Gama ‘L-7’ informa katak, iha akontesimentu tiru malu entre KOK ho MM rezulta Joven rua mate fatin ne’ebe mak hetan tiru husi KOK no mate isin oras ne’e bandu familia labele ba haree.

“Ida mate ne’e Sabino, ida fali Cristovão, mate ho tiru, tiru ho kilat, mate tiru iha fatin ne’ebe sira nia familia atu ba hare, sira (KOK-red) bandu mate ne’e keta dodok tiha ona karik,” haktuir, Cornelio Gama ‘L-7’ ba Jornalista sira iha nia rezidensia, Bidau Mota Klaran, Dili, Tersa(30/06).

L-7 informa liutan katak, iha akontesimentu tiru ne’e parte Komandu Operasaun Konjunta(KOK) mak asaltu, hodi kilat rajada tanba pistola labele rajada, Mauk iha kilat karik sira balun barak mak mate.

“Hanesan horkalan(horbainrua kalan-red) Brigadeiru Jeneral dehan bala seidauk hasai, ha’u dehan hasai tok bala ne’e mak airquinze karik imi mak tiru malu, sé pistola nian Mauk mak tiru, bala ne’e hasai ba mak bele hatene bala saida, sé lae ita dun malu deit, deskonfia malu deit, duvida deit o que certo forsa ba halo asaltu ne’e krimi tiha ona,”L-7 hatete.

L- 7 reforsa katak, forsa (KOK,red) ba asalta ne’e krime tiha ona. Agora sei lakonsege resolve aprezenta ba Prezidenti Republika nia mak bo’ot liu iha leten, nune’e Prezidenti bele hare no halo vizaun ba akontesementu no problema ne’e.

Nia friza liutan katak, sei laiha posibilidade estadu atu resolve, entaun nia konsidera litadura militar iha Timor, sei sira nebe mak KOK baku halai sai tan..sa…i tan ba bebeik ne’e oinsa, Laga ne’e sei la entrega án.

“Sei laiha posiblibildade sira baku halai sai tan, Laga ne’e sei la fo án, to mate hotu deit, rua mate ona, forsa ida kanek ona, agora sira fo sai dehan forsa ida kanek ona, mate ne’e sira la fo sai, sira komesa bosok fali povu, imi Media sira atu ba hare iha nebe bandu imi foti informasaun husi nebe,” hatan L -7 hodi responde katak estadu laiha posiblidade Estadu atu resolve liu husi dalan dialogu.

Hatan mos konaba Estadu Konsidera MM inimigu Estadu, Cornelio Gama ‘L-7’ hatan katak, inimigu Estadu nian, entaun dehan hanesan ne’e lahatene resolve ukun án tinan 13 ona, lakolia konaba semi prezidensial deskuidu deit ho kilat ne’e litadura.

“Mauk Moruk lori kilat hira mak ita atu ataka nia, Pistola sei aban bainrua lori nia mai karik oinsa, ita hare deit inimigu agora tiru deit ema ida mate, agora nain rua mate ona, Forsa ida kanek, agora ita hare katak forsa, nia(Mauk Moruk,red) halo saida mak ba asalta populasaun sira iha neba, sei nia(Mauk Moruk,red) la mai, nain ulun sira barak ne’e tur hamutuk para halo dialogu,” nia hatete.

Tuir L-7 katak dalan dialogu ne’e mak resolve problema nasaun nian, sei laiha dialogu nasaun ne’e demokrasia sei laiha demokrasia litadura Militar, halo sala lori kilat ti..ru, lori kilat tiru.

“Ita hanesan ne’e lei internasional sei taka dalan ba ita sira tanba kontra dereitu umanus iha Timor Leste” L-7 hatete.

Tanba ne’e, L-7 dehan, tenke tur hamatek buka resolve laos lori kilat tiru hasoru povu, kilat nee tarutu povu ne’e tauk depois halai, agora povu parte Leste lahalo ona sira nia tos, taka dalan ne’e kastigu ona povu.

“Ita nia povu atu ba tos mos ladiak, ba natar mos ladiak ne’e labele,ita la konsidera ona povu, povu ne’e mak hili Estadu, laos Estadu mak Hili povu, povu mak hili Estadu, Estadu tau iha leten Estadu,” L-7 Preokupa.

Prontu Dialogu Ho Estadu

Nune’e mos, eis Deputadu Cornelio Gama ‘L-7’ afirma, prontu halo dialogu ho Estadu relasiona ho apelu husi laureadu nobel da paz, José Ramos Horta foin lalais ne’e.

Lia hirak ne’e hatoo husi eis Gerileiro L-7 ba Jornalista sira, iha nia hela fatin Bidau Mota Klaran Tersa (30/6).

“Hare ba apelu ne’ebe mai husi eis Prezidente Ramos Horta atu hapara asaun Konsellu Revolusaun Maubere hotu no tun mai Dili para halo dialogo,”dehan L-7.

Nune’e eis gerileiru L-7 hatutan, nia prontu atu halo dialogu, sei intrega problema ne’e ba ulun bo’ot sira tamba sira iha kapasidade atu halo dialogu.

“Ha’u mos konkorda ho eis Presidente Ramos Horta hodi halo dialogu tamba ne ha’u sei ba hasoru Ramos Horta, nia mak aman ba paz tamba ne’e nia iha direitu atu rezolve kualker kazu kona ba paz nian iha nasaun laran,”L-7 hatete.

Hatan mos konaba, Estadu laiha posibilidade atu halo dioalogu ho Mauk Moruk, eis Gerileiru ne’e hateten nia konsidera ne’e hanesan ditadura militar.

Husu mos kona ba pozisaun husi Mauk Moruk to’o oras ne’e dadaun, eis gerileiru ne’e hateten, saida mak Mauk Moruk hakarak mak retira forsa iha terenu no halo dialogu.Eus/Nes

.

SOLDADO DAS F-FDTL BATEU NUM JUIZ

.

Timor Post -01 de julho de 2015 - Tradução de Timor Hau Nian Doben

Díli - O juiz estagiário do Tribunal Distrital de Baucau (TDB), Ivan Patricino Antoninho, na passada segunda-feira, cerca das 5:30 da tarde, foi agredido fisicamente por um soldado das Falintil-Força de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL), quando passavam revista em Hera, Díli, depois do grupo de MauklMoruk ter agredido um membro das F-FDTL em Baucau.

De acordo com a cronologia, o juiz estagiário viajava de Díli para Baucau, numa viatura do TDB com a matricula 005. Ao chegar a Hera na operação stop os membros da polícia deixaram passar porque reconheceram a viatura do Tribunal Distrital de Baucau, mas menos de um quilometro depois houve outra operação stop pela parte das F-FDTL.

Um membro das F-FDTL deu uma bofetada na cabeça da vitima porque houve um desentendimento.

"O motivo da agressão física por parte do COC, eu próprio não sei. O soldado das F-FDTL deu uma estalada na minha cabeça, e eu disse que eu era um juiz estagiário do tribunal, mas eles continuaram a agressão física na mesma, passado uns minutos de eles pararem a agressão, eu decidi voltar para Díli para apresentar queixa à Polícia de Investigação Criminal e ao Ministério Público", informou a vítima Ivan Patrício Antoninho ao Timor Post, no Ministério Público, Matadouro, depois de ter apresentado queixa na passada terça-feira.

Segundo a vítima, esta atitude das F-FDTL não devia de ter acontecido porque ele próprio estava a fazer o serviço do Estado com a viatura que podia perfeitamente ser identificada como um carro do tribunal.

"O verdadeiro motivo (da agressão) eu ainda não sei, eu vim apresentar queixa o Ministério Público para que se proceda a uma investigação completa para se descobrir o verdadeiro motivo, mas como um juiz estagiário eu lamento imenso esta atitude das F-FDTL", lamentou a vítima Ivan.

O diretor executivo da Associação HAK, Manuel Monteiro, lamenta muito a agressão física da parte do soldado das F-FDTL. Monteiro pediu à vítima para levar este caso para a frente para se apurar a verdade. De acordo com ele, quando a autoridade judiciária tem de exercer a sua função em segurança para poderem desempenhar bem as suas funções, mas se eles forem agredidos, isto quer dizer que estão em risco e deste modo não podem realizar o processo do julgamento como deve de ser e isto afeta imediatamente o povo a encontrar a justiça.

Também por isso mesmo o Judicial System Monitoring Program (JSMP) urge e sugere à vítima para processar no tribunal, para educar as atitudes e as atuações.

"Eu penso que se as F-FDTL atuaram mais uma vez contra uma autoridade judicial eles têm de ser processados imediatamente, porque isto é já um crime. Apesar de naquela altura o juiz não estar a prestar nenhum serviço,porém, às vezes eles têm de viajar para efetuarem as suas funções", disse ao Timor Post o diretor executivo, Luís Oliveira, no seu local de trabalho, Colmera, na passada segunda-feira.

"Isto nós lamentamos, o Estado tem que fazer uma reunião para decidir se continua com a operação conjunta ou o quê. Se por acaso continuar, é o povo quem é sempre a vítima nesta operação", disse Luís Sampaio.

Por outro lado, o diretor executivo da HAK disse que os membros das F-FDTL e da PNTL quando passam revista têm de o fazer com profissionalismo e capacidade intelectual para que não se ocorram violação dos direitos humanos.

"Isto é uma violação dos direitos humanos, e prejudica os direitos das pessoas. Por este motivo é necessário resolver de acordo com a lei em vigor", disse Manuel Monteiro. (max-oki)
.