quarta-feira, 5 de julho de 2023

Tempu aat iha Timor-Leste hamate ema ida no uma atus tolu hetan estragus boot

Foto, Facebook

Lusa Português -  Tradusaun ba Tetun hosi Timor Hau Nian Doben 

Tuir Ajensia Lusa ema ida mate no uma atus tolu hetan estragus, balun hetan estragus boot, tanba tempu aat ke akontese iha Timor Leste desde inisiu fulan ida ne’e, ho inundasaum no deslizamentos (namdoras) ke afeta estradas, pontes, tuir autoridade lokal sira.

Anacleto Caetano,  diretor do Gabinete de Relações Externas da Autoridade de Proteção Civil (APC) dehan katak ema ke mate estudante ida ke bee arrasta nia iha munisipiu Lautem, fatin ida ke afetadu ho tempu aat.

Tempu aat halo estragus iha uma privadu sira, estradas, pontes iha munisipiu 13 iha Timor-Leste, ho família atus ba atus ke tenke hetan realojamentu iha fatin temporariu.

Ekipa protesaun sivil ho kolaborasaun ho autoridade no komunidade sira maka foo tulun inisial ba família ke sai vítima ba tempo aat, inklui fo hahan no sasan essensial (ne’ebe presiza tebes).

Iha fatin balun, nia haktuir katak, tempu aat difikulta servisu hosi ekipa apoio sira tanba estrada ke halo ligasaun ba fatin afetadu sira balun hetan estragus.

Iha Same,ponte  Avatu Kotu hetan estragus tanba bee nia forsa nune’e interrompe (hapara) saída hosi sidade ida ne’e ba Dili, no  ponte Rai-Ketan entre Suai no Zumalai mos hetan estragus parsial.   

 

Ramos-Horta laiha fuan, ema falsu, la preocupa ho povu nia terus, hakarak maka rona musika iha Facebook

Maubere Tuba Rai Metin

Horseik kalan senhor Maubere Fretilin bolu ami nia atensaun hodi ba haree Prezidenti Ramos-Horta nia Facebook tanba  enquantu povu terus barak tanba inundasaun, Ramos-Horta la halo publikasaun nein ida kona ba situasaun nia povu iha territoriu tomak.

Ramos-Horta hasai tiha ona publikasaun muzika nian hosi nia Facebook maibe ami iha foto hosi publikasaun refere iha leten. Ema ne’e moe laiha duni. Labarik nain hat lakon tanba bee iha mota sai no nia hakarak rona muzika? Fuan laiha duni, imi nia fuan malirin ona ka fuan laiha? Uza mos labarik ba sira nia ajenda politika, imi hanoin ami la hatene imi nia jogada foer? Ami laos beik.

Sr. Maubere Fretilin husu ba Senhor Prezidenti: Povu terus makas tanba inundasaun no ita boot tau muzika? Sa Prezidenti maka halo ida ne’e? 

Resposta simples tebes, Sr. Maubere Fretilin!

Ramos-Horta uza povu tuir nia ajenda, tanba sa  preokupa ho povu   se nia hetan ona kadeira iha Palasiu Prezidensia, tanba sa preokupa ho povu se nia la presiza ona povu nia votu. Ema ne’e ema ida ke  laiha fuan, ema falsu, la preocupa ho povu nia terus, hakarak maka rona musica deit , no hetan diak ba sira nia aan rasik. 

Primeiru Ministru mos hanesan Ramos Horta, uluk nia dehan katak tempu siak Taur Matan Ruak tanba lakohi TMR ukun ita, no tempu ida ne’eba nia sai atu hamutuk ho povu  atu halo “Banana Show” maibe agora ke tur ona iha kadeira Primeiru Ministru nia haruka ema seluk ba besik povu, Maubere Oan sei la haree Xanana nia klamar, nia  tur iha AC hanoin halo nusá  assalta Kofre Estadu hamutuk ho ninia asulear sira.

Se maka vota ba Xanana maka sei terus tebes, maibe imi rasik maka tau sira rua hodi ukun ita, ne’ebe tur deit no terus nafatin, atu halo tan saída los ka lae?

Xanana hanesan “Salvador da Pátria” tanba sa la besik povu no fo’o tulun diretamente ba sira? Hetan ona kadeira los ka lae? Imi halo hau muta. 

Hanesan hau belun ida dehan horseik: “ Hitler (Xanana) bele uza povu tuir nia hakarak, maibe saudozu sira sei julga nia”. Ironiku maka loron rua deit Xanana ukun no natureza siak tebes  ona nia nomos nia asulear sira ke toma posse sabadu liu ba. 

Diak liu imi rua ba reza no halo hanesan uluk, ba besik povu no foo tulun diretamente ba sira. Karik imi la ba, ne’e hatudu momos katak imi ema oportunista boot uza deit povu doben no rai doben ba imi nia intrese rasik. 

OPORTUNISTAS!

terça-feira, 4 de julho de 2023

Quatro crianças desaparecidas devido a mau tempo no leste de Timor-Leste

Foto, Facebook

Agência Lusa - Bele lee Iha Tetun iha ne'e

Quatro crianças foram dadas como desaparecidas, depois de serem arrastadas pelas águas duma ribeira, na zona leste de Timor-Leste, devido ao mau tempo registado no país nos últimos dias, disse hoje a proteção civil.

Dados iniciais indicam que as quatro crianças foram arrastadas pelas águas na zona de Odufuro Luro, no município de Lautem, uma das várias regiões do país afetadas pelo mau tempo, acrescentou.

As crianças, da aldeia de Lereadu, estavam a voltar para casa da escola quando terão sido arrastadas pelas águas de uma ribeira que galgaram as margens.

Equipas da proteção civil têm estado a responder a emergências registadas em várias zonas do país, com inundações a afetaram dezenas de famílias, pontes caídas e estradas seriamente danificadas.

Em Manufahi, as inundações afetaram pelo menos dez famílias, que tiveram de ser realojadas, enquanto em Covalima, parte da estrada entre Suai e Zumalai abateu devido a um aluimento de terra.

No município de Ainaro, em Same, há relatos de pontes caídas e de inundações que afetaram várias famílias em vários locais, com equipas a proteção civil e das autoridades locais a prestarem apoio de emergência, incluindo com realojamentos e alimentação.

Entre janeiro e julho, morreram 20 pessoas em Timor-Leste devido a desastres naturais, como cheias, incêndios e deslizamentos de terra, que causaram ainda estragos em residências de quase 1.200 pessoas, de acordo com um balanço da Autoridade de Proteção Civil.

Ekipa Halo Ona Identifikasaun ba Ponte Sira Kotu Kauza Husi Udan Boot

Foto, Facebook

Jornal Independente

DILI: Ministru Obras Públika, Samuel Marçal hatete, ekipa husi Ministeriu Obras Públika no mós Instituisaun Gestaun Ekipamentus (IGE) halo ona identifikasaun ba ponte sira ne’ebé kotu kauza husi udan boot, iha loron hirak nian laran.

“Por enkuantu agora ita atu atua deit situasaun ne’e, horseik kedas ha’u orienta ona ba iha IGE, sira hatun ona instrusaun ba iha munisipiu sira ne’e para hodi atua situasaun sira ne’e iha fatin hotu”,dehan nia hafoin partisipa iha reiuniaun dahuluk Konsellu Ministru Extraordinariu, iha Palasiu Governu, tersa ne’e (04/07).

Ministru hatutan, ekipa tun ona ba terenu, IGE ho Obras Públiku iha munisipiu hotu tun kedan ba iha terenu identifika no ba ponte sira ne’ebé kotu ne’e, sira hahú ona buka dalan alternativu temporariamente.

Nune’e, Ministeriu sei hanoin ba oin oinsa atu orsamentu hodi konstrui fila fali ponte sira ne’ebé kotu.

Nia dehan, ponte ida iha Lospalos kuaze atu monu, nune’e Ministeriu tenki antisipa.

“Iha Suai iha fatin hira kedan, iha Ainaro rai halai mais ida ne’e kareta sei bele liu no balun ne’ebé kareta labele liu, ne’e ita haruka ona Obras Públika iha munisipiu ho IGE ba para halo dalan alternative atu bele asesu”,Ministru Esplika.

Entretantu, Governante ne’e haktuir, ba programa loron 120 nian, sei diskuti iha loron 05 fulan-Jullu tinan 2023 no sei aprezenta ba públiku.

Enkuantu, ba projetu sira ne’e antes ne’e paradu, Ministru Obras Públika dehan, hafoin semana ida nia laran, bainhira orsamentu iha ona, nia rasik sei ba vizita munisipiu sira ne’e hodi observa projetu sira ne’ebé mak la’o laiha kontratu no balun ne’ebé abandonado hela.DILI: Ministru Ob

Tempu aat halakon labarik nain haat iha leste hosi Timor-Leste


Lusa- Tradução Timor Hau Nian Doben


Tuir Ajensia Lusa labarik nain haat lakon hafoin bee hosi mota arrasta sira, iha leste hosi Timor-Leste, tanba tempu aat (udan no anin boot), ne’ebe akontese dadaun iha rai ida ne’e .

Protesaun Sivil dehan ba Lusa katak labarik nain haat mota arrasta sira iha zona Odufuro Luru nian, iha munisipiu Lautem, rejiaun ida ke afetadu liu ho tempu aat. 

Labarik sira ne’e, hosi aldeia Lereadu, sira fila hosi eskola no ba uma bainhira mota arrasta sira.

Ekipa Protesaun Sivil sira  iha fatin ba hatan ba emerjensia sira iha fatin balun iha Timor-Leste, ho inundasaun ne’ebe afeta família balun, ponte balun monu no luron (estrada)  balun hetan estragus boot.

Iha Manufahi, inundasaun afeta besik família sanulo, ne’ebe tenke realoja sira, iha Covalima, parte estrada entre Suai no Zumalai hetan estragu boot tanba rai monu. 
 
Iha Munisipiu Ainaro, iha Same, iha notisia katak ponte balun monu no inundasaun afeta família iha fatin balun. Equipa protesaun sivil no autoridade lokal sira fo’o tulun emerjensia, inklui realojamento (hetan fatin ba ema ke afetadutadu ba hela) no hahan. 

Tuir Ajensia Lusa entre Janeiro no Julho, ema 20 mate iha Timor-Leste tanba desastre natuais hanesan inundasaun, insendiu no deslizamento rai (rai monu), ne’ebe kauza estragus iha uma hosi ema 1.2000, tuir balansu ida hosi Autoridade Protesaun Sivil. 

Foto - Facebook

domingo, 2 de julho de 2023

XANANA, CNRT NO RAMOS-HORTA LA MERESE ALKATIRI NO LU-OLO BA TOMADA DE POSSE IX GOVERNU

Oan Kiak 

Ema barak foti assuntu katak Maun Mari no Maun Lu-Olo  horseik la ba assisti tomada posse IX Governu nian? Los duni, sira la ba tanba Xanana, CNRT no Ramos-Horta la merese Alkatiri no Lu-Olo ba tomada de posse Governu foun ida ne’e. 

Durante kampanha eleitoral Maun Xanana ho ninia TBO sira hakilar beibeik kona ba Maun Mari nia relijiau no bolo nia árabe, traidor no liafuan aat sira seluk, sira mos dala barak insulta Maun Lu. 

Ne’ebe Xanana nia asulear sira foin maka hakfodak katak liderança Fretilin la ba tomada de posse? Moe laiha, imi tolok ema la halimar no hakarak ema ba rei imi nia kidun ka? 

Politika tenke halo ho matenek, beik sira maka laiha ona argumento no hahu tolok ema no insulta ema nia relijiaun, relijiaun ne’e lulik tebes, Katolika, Buda, Islão, ka relijiaun seluk, ita tenke respeita. 

Artigo 45

(Liberdade konxiénsia, relijaun no kultu ninian )
1. Ema hotu tenki iha liberdade ba konxiénsia, relijiaun no ba kultu, nune’e konfisaun relijiozu sira haketak ho Estadu.
2. Labele halo ta’uk no labele diskrimina (hatún) ema ida tanba nia konviksaun relijioza.
3. Iha garantia ba objesaun tuir konxiénsia, tuir lei haruka.
4. Iha garantia ba liberdade atu hanorin relijiaun ne’ebé de’it, maibé iha relijiaun ida-idak nia laran.

Laos hanesan Maun Xanana bolu fali ema árabe no insulta tanba sira nia raça. Timor-Leste Estado laico ida, laos relijiaun ida maka ukun ita.

Ita nia Konstituisaun bandu halo diskriminasau hasoru ema nia relijiaun, maibe Maun Xanana boot liu Konstituisaun, nia ho Ramos-Horta gosta tebe tun sae Konstituisaun tuir sira nia hakarak nomos konveniensia. 

Ramos-Horta mos halo atuasaun ho má-fé tanba nia nunca halo interferência bainhira Maun Xanana no ninia TBO sira  bolu árabe ba Maun Mari nomos insulta Maun Mari nia relijiaun, Islão, maibe Horta atua hanesan ema cínico boot  tanba iha nia Facebook nia hakerek:

“EID MUBARAK 
May this Eid 
Illuminate all humanity 
with justice and compassion.”

Horta ema hipokrita gosta maka hatudu oin ba mundo hanesan nia ema laran diak no boot. Ke nia iha respeito ba relijiaun hotu maibe iha ita nia rai rasik, ema laiha tolerância ba relijiaun seluk no insulta tun sae ema seluk nia relijiaun?

“Justice no compassion” iha ne’ebe iha Timor-Leste ba relijiaun seluk? Maun Horta ita boot karik ema ho laran falso ka hakerek arbiru deit? Malae sira dehan: karidade hahu iha ita nia uma, laos karidade, kompassion no justiça deit iha Facebook hodi hatudu aan ba nasaun seluk. Moe laiha ka? 

Prezidente da Repúblika halo juramento ida ba Maromak nomos ba povu katak nia sei hametin unidade nasional.

“Ha’u jura ba Maromak, ba Povu no ba ha'u-nia onra katak ha’u sei halo tuir loloos knaar ne’ebé ha’u simu, halo tuir no haruka halo tuir Lei-Inan no lei-oan sira no fó ha’u-nia kbiit no kapasidade tomak atu tuba-netik no hametin ukun an rasik no unidade nasaun nian.”

Maun Horta jura arbiru deit ka, bainhira dehan katak sei defende unidade nasaun? Defende ita nia nasaun, laos ba sai ATAN ba CNRT ka ba Maun Xanana, maibe defende unidade nasaun nian nomos povu Timor tomak no tenke xama atensaun ba Xanana nomos ba ninia asulear sira bainhira sira insulta Maun Mari tanba ninia relijiaun ka ema se se deit ninia relijiaun. 

Foin CNRT hili senhora Lay hodi sai Prezidente Parlamento, imajina took ke ema Fretilin nomos ninia líder  bolu prezidente PN, ema matan bubo, Xina Pirata, Xina naokteen no seluk tan. Maun Horta sei halo interferência ka lae? 

Ita hotu mai aprende ho Maun Taur saída maka dignidade politika, imi nain rua mos iha buat barak ba aprende ho Maun Taur. Lee saída maka Maun Taur tau iha Facebook  no tau iha imi nia kakutak katak iha politika ita iha adversariu politiku no labele halo konfuzaun ho inimigo. Laiha inimigu iha politika, iha deit adversariu, imi keta halo konfuzaun iha imi nia kakutak foer.

“Hosi Ex Primeiro-Ministro: S.E. Taur Matan Ruak Facebook

Ita tenke muda abítu:

Dezde I Governu  to'o mai VII Governu  iha transferénsia  poder ba  Governu  foun, la iha  marka prezensa ruma hosi Primeiru-Ministru no Membru  Governu  sesante ruma iha serimónia  pose. Iha epoka ida ne’e  S.E. Eis Primeiru-Ministru  Jenerál Taur Matan Ruak hakarak  muda abítu  tradisionál  ida ne'e i lakohi abítu ida ne’e  kontinua buras  ba bebeik  iha ita rain. Nune'e mak Eselénsia   Eis Primeiru-Ministru  Jenerál Taur Matan Ruak hamutuk  ho nia  elenku Governamental  deside marka prezensa iha serimónia  pose IX Governu nian hodi  hatudu ba públiku  katak ita iha responsabilidade  hodi entrega poder ho di'ak  ba susesor sira independentemente  iha diferensas.

Nasaun ne'e  tenke la'o  ba oin  independentemente  se mak ukun, tanba ita-nia objetivu mak oinsá  hasai ita-nia povu hosi beik, kiak no mukit,  ita hakarak  Timoroan hotu hotu  sente katak ukun an ida ne'e vale apena sira mós  sente, la'os  ema balun de'it  mak sente, ida ne’e  mak ita-nia objetivu  loloos hosi UKUN  AN ida ne'e.

Hakuak boot hosi Jenerál Taur Matan Ruak 
Prezidente Repúblika   períodu 2012-2017 
Primeiru-Ministru  VIIIGK  períodu 2018-2023”
________________

Rona Maun Taur  ka lae, Maun Horta no Maun Xanana? Husu ba imi ukun ho tolerância, fuan no honestidade tanba rai lulik ida ne’e Timor Oan hotu nian, laos imi nia deit  ka imi nia kusta deit! 

Moe oituan ba...

Xanana Promete sei Halo Auditoria ba Ró Haksolok


Tempo Timor

Tempotimor (Dili)-Governu dasia ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru (PM), Xanana Gusmão prepara ona planu no promete séi halo auditoria ba prosesu sosa Ró Haksolok.

Tanba Ró ne’e ho folin ne’ebé karun tebes no proseu ho tempu naruk ona, maibé sidauk lori mai Timor- Leste.

Halo mós auditoria ba atividade sira ne’ebé durante ne’e la’o iha Rejiaun Administrativu Espesiál Oekussi Ambenu (RAEOA) no Zona Espesiál Ekonomia Merkadu Sosiál (ZEEMS).

“Revoga Lei númeru 3/2014 ne’ebé kria RAEOA ho ZEEMS atu subordina fali autoridade RAEOA nian ba kontru ida ne’ebé di’ak liu husi governu sentral, tanba objetivu ne’ebé hakerek iha lei ne’e, ba kriasaun ZEEMS la mosu, la hakerek, nein ituan, apezar de tinan 9 ona no halo kedas auditoria ba tividade hotu-hotu ne’ebé hala’o iha ne’eba inklui mós prosesu akizasaun ka sosa Ró Haksolok ne’ebé karun tebes”, dehan Xanana iha ninia diskursu hafoin simu pose iha palásiu prezidensiál, Bairo Pite, sábadu (01/07).

Auditoria ba prosesu Ró Haksolok ne’e prioridade ida ba Governu dasia, ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru, Xanana Gusmão. (*)


sábado, 1 de julho de 2023

Líder da oposição em Timor-Leste contesta composição do novo executivo


Díli, 01 jul 2023 (Lusa) - O líder da oposição timorense considera que o novo Governo é “antidemocrático” porque o partido da maioria deveria governar sozinho, procurando apenas incidência parlamentar pontual, em vez de uma aliança pós-eleitoral.

“Tendo em consideração os resultados confirmados pelo Tribunal de Recurso, sem contestação, o CNRT foi o grande vencedor das eleições, conquistando 31 mandatos dos 65 no Parlamento Nacional. Mais dois mandatos, e teria tido a maioria absoluta”, escreveu Mari Alkatiri, secretário-geral da Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (Fretilin), numa publicação no Facebook.

“Numa situação como esta, e em democracia construtiva do Estado de Direito Democrático, os ditos ‘aliados naturais´ deveriam simplesmente garantir através da incidência parlamentar, pontual ou não, a viabilização da governação durante todo o mandato, reservando para todos entendimento e consenso em áreas estruturantes na consolidação do Estado de Direito Democrático e construção da Nação como uma "Uma Lisan" [casa tradicional] de todo o povo, una, sólida e indivisível”, referiu.

A composição do IX Governo, considerou, “é, nada mais, o contrário de todo isto”.

Mari Alkatiri publicou o texto no dia da tomada de posse do IX Governo constitucional, formado por elementos do Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT), de Xanana Gusmão, o primeiro-ministro, e do Partido Democrático (PD).

As duas forças políticas controlam 37 dos 65 lugares no Parlamento Nacional, onde a Fretilin é a segunda força política, com 19 assentos.

No texto, publicado na sua página oficial no Facebook, Mari Alkatiri saúda o CNRT e o novo primeiro-ministro, Xanana Gusmão, mas considera que “Timor-Leste entrou nitidamente no caminho da viabilização da equação do poder executivo de uma forma deturpada”.

“Tudo começou em 2007 onde se negou ao Partido mais votado, Fretilin, a liderança, e mais ainda a participação no Governo. O segundo partido mais votado, o CNRT, reunindo ao seu redor os pequenos partidos, constituiu uma aliança pós-eleitoral maioritária, e recebeu do então Presidente da República o mandato de constituir o IV Governo”, recordou.

Segundo Alkatiri, nesse momento começou “o império dos pequenos partidos na democracia multipartidária” timorense, que “atingiu o seu cúmulo, a sua afirmação mais aberrante, mais antidemocrática neste IX Governo”.

“Por isso, é tempo de uma reflexão profunda a nível nacional sobre o Estado e a nação. É tempo de se pensar muito seriamente sobre Timor-Leste, o seu povo, as suas gerações vindouras. Vamos todos devolver a vitória ao povo”, acrescentou.

O novo Governo, que entra hoje formalmente em funções, é formado, na sua maior parte, por elementos que já estiveram em anteriores executivos em Timor-Leste.

Entre os mais veteranos da governação em Timor-Leste está o novo ministro da Presidência do Conselho de Ministros, Agio Pereira, que integrou os últimos cinco executivos (ainda que o VIII apenas durante parte do mandato).

Os membros do Governo incluem vários elementos que estavam, até aqui, a exercer funções na Presidência da República, incluindo o chefe da Casa Civil, Bendito Freitas, que é o novo ministro dos Negócios Estrangeiros.

ASP // VM

Lusa/Fim

quinta-feira, 23 de fevereiro de 2023

Primeiru Ministru La Mosu lha Palásiu Prezidente


Timor Post -Reportajen: Jeremias Soares

DILI-Xefe Governu Taur Matan Ruak la mosu ba iha palasiu prezidente Ai-tarak laran, kinta Feira ohin 23/02/2023, posibilidade kansela Enkontru semanál ho Xefe Estadu José Ramos Horta.

loloos ohin Kinta (23/02), tuku 9:30, Prezidente Repúblika José Ramos Horta, enkontru regular ho Primeiru Ministru Ta’ur Matan Ruak, iha Pallasu Prezidensial, Bairru- Pité.

Maibé oras baku ba tuku 9:40 ona, Xefe Governu seidauk sama ain iha Pallasu Prezidente.

“Enkontru semanal ne’e Primeiru Ministru mak kansela”, dehan fonte husi Pallasu Prezidente ne’e.

Auzénsia PM Taur iha relsaun ho konferénsia imprensa ne’ebé iha ligasaun ho kazu Kazu Longuinhos Monteiro kona ba kazu rai kilat.

Tuir PM taur klatak, mandadu husi tribunal hetan mós intervensaun husi parte Prezidensiá Repúblika nian Xefe Kaza Militar, tanba nee Taur konsidera PR Horta abuzu podér hodi intervein Serbisu (SNI).

“Ha’u to’o iha Darwin Australia, ha’u haruka ha’u nia xefe Gabinete buka hatene saida mak akontese iha Timor...entaun ha’u hakfodak, see ida ne’e mandadu tribunal tanba saida mak Prezidente Repúblika fó fali ultimatu ba Primeiru Ministru,”

“Ha’u hanoin ida ne’e abuzu poder uitoan, prepotensia oituan husi parte Prezidente Republika, ne’ebé tuir loloos labele,” dehan hafoin bla husi Singapura iha Aerportu Internasional Nicolao Lobato, Kuarta nee (22/02).

Ramos-Horta halo amiasas no ultimatum ba Primeiru-Ministru tanba Longuinhos Monteiro nia uma hetan buska


Timor Hau Nian Doben

Tuir pajina Facebook Primeiru-Ministru nian, Prezidente da Repúblika (PR), Ramos-Horta husu ba hasai Diretór SNI nian tanba ba halo buska iha Longuinhos Monteiro nia uma, se la hasai Horta sei halo buat rua: ida denunsia ba públiku, ida seluk hapara enkontru semanál ho Primeiru-Ministru.

"Kazu ida Loes, ha’u iha dia 09 ha’u viajem mai husi Kanberra mai Darwin, ha’u iha aviaun laran Senór Ministru Fidelis telephone ba ha’u dehan Prezidente da Repúblika preokupadu loos tanba SNI ba atu revista senór Longuinhos nia uma tanba ne’e husu ba Primeiru-Ministru hasai Diretór SNI nian, sei la hasai Prezidente halo buat rua ida denunsia ba públiku, ida seluk hapara enkontru semanál ho Primeiru-Ministru, ha’u iha aviaun laran ha’u responde ba Senór Ministru hateten ba Prezidente rua ne’e ha’u simu hotu, denunsia ba públiku no hapara enkontru semanal ho Primeiru-Ministru mós ha’u simu”, dehan Matan Ruak.

Tuir Taur Matan Ruak autoridade sira halo buska ho mandato tribunal nian no nia hanoin katak PR atua ho prepotensia no halo abuzu de poder. 

Ha’u to’o iha Darwin ha’u haruka ha’u nia Xefe Gabinete buka hatene saída mak akontese iha ne’ebá i kuandu ha’u buka hatene sira haruka mandatu Tribunal nian entaun ha’u hakfodak ne’e, sei ida ne’e mandatu Tribunal tanba-saida mak Prezidente fó fali ultimatu ba Primeiru-Ministru, ha’u hanoin ida ne’e abuza poder uitoan, prepotensia uitoan husi Parte Prezidente da Repúblika nian ké labele, Prezidente da Repúblika orgaun no simbolu nasaun nian entaun tenke sukat nia komportamentu hotu ne’e nia sukat kuidadu loos labele hanesan fali 𝐜𝐨𝐛𝐨𝐢𝐚𝐝𝐚 demais, iha Timor ne’e laiha ema ida iha lei nia leten inklui Prezidente da Repúblika, hotu-hotu iha lei nia okos, ha’u eis Prezidente ne’ebé ha’u hatene saída mak ha’u koalia, ha’u preokupa uitoan mas ita aprende dalaruma sira ne’ebé fó informasaun ba Nai Prezidente fó sala depois Prezidente envez rona ho kalma lae, bidu uluk mak entaun mak hanesan ne’e", ramata.

“Ramos-Horta halo dala barak intervensaun ba orgaun sobernia sira seluk, ida maka halo kritikas makaas ba Tribunal no halo duvidas iha publiku nia leet se PR ida ne’e beikteen no la hatene nia knaar hanesan Xefe Estadu ka nia sai ema ditador hanesan Suharto”, dehan deputadu ida ba Timor Hau Nian Doben.

PM timorense acusa Presidente da República de abuso de poder e prepotência


Díli, 22 fev 2023 (Lusa) – O primeiro-ministro timorense, Taur Matan Ruak, acusou hoje o Presidente da República de abuso de poder e de prepotência por ter exigido ao chefe do executivo que demitisse o responsável do Serviço Nacional de Inteligência.

“Isto é abuso de poder e prepotência da parte do Presidente da República. Isto não é correto. O Presidente é um órgão que é símbolo nacional. Todos os comportamentos são importantes, e devem ser feitos com cuidado. Não pode ser uma coboiada”, afirmou Taur Matan Ruak à chegada a Díli.

A Lusa tentou, sem sucesso, contactar com o Presidente da República.

O chefe do Governo falava à chegada a Díli, depois de uma visita ao exterior, referindo-se ao que disse ser um “ultimato” dado pelo Presidente José Ramos-Horta relativamente a buscas conduzidas na casa de um dos assessores do chefe de Estado, Longuinhos Monteiro.

A polémica em torno a esse caso começou no mês passado depois de uma rusga, sem mandado judicial, efetuada na casa de Longuinhos Monteiro em Loes, e onde participaram, entre outros, elementos do SNI.

A rusga – durante a qual foram encontradas algumas armas - acabou por ser declarada ilegal pelo Tribunal Distrital de Díli que, posteriormente, emitiu mandados para buscas adicionais, em Díli e Loes.

Na busca mais recente, já este mês, o chefe de Estado decidiu enviar o seu chefe da Casa Militar como “observador” e “testemunha” da operação, algo que já suscitou críticas da parte das bancadas do Governo no parlamento.

Taur Matan Ruak explicou que no passado dia 09 de fevereiro, quando estava em viagem entre Camberra e Darwin, na Austrália, foi contactado pelo ministro da Presidência do Conselho de Ministros, Fidelis Magalhães.

“Estava no avião e o senhor ministro Fidelis telefonou-me e disse-me que o Presidente estava muito preocupado porque o SNI foi fazer uma busca a casa do senhor Longuinhos”, disse Taur Matan Ruak.

“Pedia ao senhor primeiro-ministro para afastar o diretor do SNI. Se não o fizesse, o presidente faria duas coisas: denunciaria o caso a público e pararia os encontros semanais com o primeiro-ministro. Eu respondi: digam ao Presidente que eu aceito tudo, aceito que comunique ao público e aceito que pare as reuniões semanais com o PM”, explicou.

Taur Matan Ruak disse aos jornalistas no Aeroporto de Díli que falou à chegada a Darwin com o seu chefe de gabinete, que lhe confirmou que a segunda rusga tinha sido feita com mandado judicial.

“Falei com o meu chefe de gabinete para perceber o que tinha acontecido. E fui informado de que a busca tinha sido feita com mandado do tribunal. Então fiquei assustado. Se há mandado do tribunal por que é que o PR faz ultimato ao PM”, questionou.

Esse ultimato, afirmou, constitui abuso de poder e prepotência do chefe de Estado.

As criticas relativamente ao envolvimento de elementos do SNI têm a ver não apenas com a existência ou não de mandado judicial, mas também com o facto da interpretação de que as rusgas não se inserem nas competências deste serviço de informações.

A questão foi já discutida entre Ramos-Horta e Taur Matan Ruak no seu encontro semanal de 24 de janeiro, depois do qual o primeiro-ministro timorense defendeu reformas no setor da polícia, segurança e Justiça para responder à preocupação com o que disse ser o “ego setorial” que está a colocar desafios ao país.

“A questão não é nova. No nosso país há essa questão do ego setorial. Mas noutros países também há”, disse Taur Matan Ruak, quando questionado pela Lusa sobre recentes polémicas relativamente à atuação de algumas estruturas da segurança no país.

“É uma preocupação e estamos a ver como devemos evitar isso no futuro. Uma das coisas que estamos a estudar seriamente são as reformas, mudar o que não está bem para responder aos desafios no país”, afirmou.

Questionado, em particular, sobre a atuação do SNI, sob sua tutela – com acusações de que os seus elementos terão atuado além das suas competências legais -, o chefe do Governo, e ministro do Interior, disse que a questão é mais ampla.

“Registei a preocupação do senhor Presidente, das várias personalidades, para ver como podemos evitar isso no futuro. Isto é uma questão global, não apenas do SNI. Temos que ver a Polícia Científica de Investigação Criminal (PCIC), a Polícia Nacional de Timor-Leste (PNTL), as instituições da Justiça. Isto tem a ver com as reformas no nosso país”, disse.

Ramos-Horta criticou por várias vezes a atuação das forças de segurança e do SNI, afirmando à Lusa, em janeiro, que alguns responsáveis de instituições de segurança em Timor-Leste atuam sem respeitar as leis e valores democráticos e com “total impunidade”.

“Alguns senhores reclamam para si poderes que não têm, e atropelam todos os princípios e valores que norteiam sociedades democráticas. Já chamei a atenção dos responsáveis dessas instituições, mas continuam a agir com total impunidade”, disse José Ramos-Horta, numa mensagem enviada à Lusa.

“Sobre estas instituições não tenho nenhum poder. Se o tivesse, eu sei o que faria”, acrescentou na mensagem.

ASP // VM

Lusa/Fim

Foto, daqui.

quarta-feira, 18 de janeiro de 2023

Tribunal ohin haruka halo buska iha rezidensia Longuinhos Monteiro nian iha Díli

Timor Hau Nian Doben

Tuir ajensia Lusa , ajentes hosi Polísia Sientifica Investigasaun Kriminal (PSIC) halo ohin buska ida, ho mandato judicial, ba rezidensia Longuinhos Monteiro nian iha Díli tanba tribunal hanoin katak  buska sira seluk iha uma Longuinhos nian iha Likisa ilegal.

Fonte ida hosi ekipa defesa Longuinhos Monteiro, atual assessor ba Prezidente da Repúblika Ramos-Horta, konfirma ba Lusa katak PSIC hahu halo buskas iha Monteiro nia uma iha Díli besik 18:00 oras local.

PCIC, Servisu Nasional Intelijensia no PNTL maka halo buska iha rezidensia Longuinhos Monteiro nian iha Díli no nia hetan detensaun horseik. 

Iha sorin seluk, Tribunal Distrital Díli ohin haruka libertasaun imediata ba Longuinhos Monteiro, tanba konsidera katak buska ke autoridade halo horseik  “ilegal”.

“Há’u determina liberdade imediata ba arguido Longuinhos Monteiro, tanba ha’u considera ke detensaun ida ne’e ilegal”, refere despacho ida ke Lusa hetan.

Horseik autoridade sira halo buskas iha Longuinhos Monteiro uma iha Likisa no sira hetan kilat fogu ilegal no munisoens iha niniaa rezidensia iha Likisa maibe Monteiru dehan katak buska ida ne’e ilegal tanba laiha mandato judisial. 

PCIC kaptura ona Ramos-Horta nia asessor, Longuinhos Monteiro


Timor Hau Nian Doben

Asessor Prezidente da Repúblika Ramos-Horta nian, Longuinhos Monteiro,  hetan kapturasaun horseik hosi  Polísia Sientifica Investigasaun Kriminal (PSIC) tanba autoridade sira hetan kilat fogu ilegal no munisoens iha niniaa rezidensia iha Likisa.

Tuir ajensia Lusa Longuinhos Monteiro hetan deteinsaun horseik no PCIC halo primeiru interrogatoriu no hetan detensaun to'o Tribunal Distrital Díli aplika ba nia medidas koasaun no tuir lei medida sira ne'e tenke fo'o sai iha 72 oras nia laran.

Iha rusga ke autoridade sira halo iha Monteiro nia uma, sira hetan "kilat balun, munisaun, hanesan pistola ida, kilat nain tolu tan, arco automático ida no munisoes ba kilat oin seluk ne'ebe inklui ba  m16 no Glock19".

Timor Hau Nian Doben rona deputadu ida ne'ebe lakoi fo'o sai naran, nia husu ba Tribunal ba aplika prizaun preventiva  tanba krimi Longuinhos komete, krimi ida ke boot no bele jera instabilidade iha Timor-Leste.

"Ha'u espera katak sira aplika prizaun preventiva ba Longuinhos Monteiro tanba nia komete krimi boot ida hasoru nasaun Timor-Leste no kilat sira ne'e nia rai atu halo saida? Ema hanesan Longuinhos tenke halo investigasaun profundu no klean tanba nia bele halo servisu ba ema seluk hodi kria instabilidade no hatauk povu", dehan. 

Fonte ida ne'e mos husu ba Prezidente Ramos-Horta " atu suspende asessor ida ne'e to'o investigasaun ramata no Tribunal foti desizaun ida, tanba Prezidensia Repúblika la bele iha asossiasaun ho ema ida ke sai suspeito hanesan kriminozu ida nomos hetan alegasaun katak komete krimi ida ke bele kria instabilidade iha rai laran".

Longuinhos Monteiro hetan kargu oin-oin bainhira Xanana no CNRT  ukun: Ministru Interior no Komandante Polisia Nasional Timor-Leste no nia ema ke besik teb-tebes Xanana Gusmão,  ema barak akuza Longuinhos hanesan autor ida ba krimi boot ida iha rai laran, krizi 2006.

segunda-feira, 16 de janeiro de 2023

Data das próximas eleições legislativas em Timor-Leste envolta em polémica

Visão, Lusa

A marcação da data das próximas eleições legislativas em Timor-Leste está a causar polémica, com diferenças de opinião sobre o calendário, tendo o assunto dominado uma reunião de hoje entre o primeiro-ministro e o presidente do Parlamento.

Em causa está a posição do executivo e das bancadas do Governo no parlamento de que as eleições devem ser mais tarde no ano e não já em maio, como o Presidente da República, José Ramos-Horta, disse estar “inclinado” para decretar.

Na semana passada, José Ramos-Horta disse à Lusa que tenciona anunciar a data das eleições em fevereiro, explicando que está “inclinado” para que a votação seja em maio.

“Lendo e estudando precedentes que tenho à minha frente, uma primeira inclinação é para a realização das eleições em maio de 2023. As últimas eleições decorreram em 12 de maio de 2018 e cada legislatura só pode ter cinco anos de existência”, disse José Ramos-Horta, em declarações à Lusa.

Fontes da Presidência da República admitiram à Lusa que as eleições poderiam realizar-se num dos dois primeiros fins de semana do mês de maio.

A questão da marcação das novas eleições legislativas foi um dos temas que dominou hoje uma reunião entre o primeiro-ministro, Taur Matan Ruak, e o presidente do Parlamento Nacional, Aniceto Guterres Lopes.

“É competência do Presidente da República definir a data das eleições, mas tem que ser sob proposta do Governo, porque a lei diz isso claramente. A constituição diz que o Presidente da República decreta o dia da eleição com base na proposta do calendário eleitoral do Governo, então esta é que e a lei”, disse Aniceto Guterres aos jornalistas depois da reunião.

“Agora depende do Governo porque o Governo é que realiza as eleições, sabe como está a situação e se as condições estão preparadas. Portanto, a data das eleições o Governo é que sabe”, afirmou.

Fonte da Presidência da República disse à Lusa que os comentários de Aniceto Guterres Lopes são uma interpretação errada da lei, notando que a constituição timorense define que é da competência exclusiva do Presidente da República “marcar, nos termos da lei, o dia das eleições (…) para o Parlamento Nacional”.

A lei eleitoral para o Parlamento Nacional, publicada em 2006 e revista quatro vezes — a quinta proposta de alteração foi concluída recentemente pelo Governo e ainda não está em vigor — define que “o Presidente da República, ouvidos o Governo e os partidos políticos com assento parlamentar, fixa, por decreto, a data da eleição dos Deputados ao Parlamento Nacional, com a antecedência mínima de oitenta dias”.

Fontes da Presidência da República recordam que as opiniões quer do Governo quer dos partidos “não são vinculativas”.

A mesma lei explica, posteriormente, que “o Secretariado Técnico da Administração Eleitoral (STAE) faz publicar no Jornal da República o calendário das operações eleitorais nos oito dias seguintes à publicação do decreto” de marcação da data do voto.

Crucial para o debate jurídico são igualmente, segundo fontes judiciais, dois artigos da constituição, incluindo o que determina que “os Deputados do Parlamento Nacional têm um mandato de cinco anos”.

Na situação atual, porém, Aniceto Guterres Lopes refere-se igualmente ao artigo 99, especialmente porque o atual parlamento surgiu na sequência de eleições antecipadas, convocadas em 2018.

“No caso de dissolução, o Parlamento Nacional eleito inicia nova legislatura, cuja duração é acrescida do tempo necessário para se completar o período correspondente à sessão legislativa em curso a data da eleição”, refere a lei.

A legislatura em curso, a quinta, e o mandato dos atuais deputados, começou oficialmente a 13 de junho de 2018.

Acresce ainda o regimento do Parlamento Nacional que determina que cada sessão legislativa começa a 15 de setembro e termina a 14 de setembro do ano seguinte, com o período “normal de funcionamento a decorrer entre 15 de setembro e 15 de julho” do ano seguinte”.

Pareceres preparados para a Presidência da República, a que a Lusa teve acesso, defendem que a data de marcação das eleições deve ter em conta “o superior interessa nacional”, especialmente no atual enquadramento económico e social do país e do contexto internacional.

Marcar as eleições em maio, referem, tem que ter em conta o tempo necessário para garantir a formação e tomada de posse do novo Governo, a aprovação das Grandes Opções do Plano, eventual Orçamento Geral do Estado (OGE) retificativo para este ano e a aprovação do OGE para 2024, evitando que o país comece o próximo ano em duodécimos.

ASP // SB

Assessor Ramos-Horta nian no membru senior CNRT, Longuinhos Monteiro, subar kilat barak iha nia uma - Vídeo

Timor Hau Nian Doben

Longuinhos Monteiro, atual assessor Ramos-Horta nian nomos ema senior CNRT subar kilat barak iha nia uma iha Likisa tuir buska ida ke autoridade polisial halo ohin loron iha nia rezidensia.

Maske lei bandu ema ke laos militar kaer kilat, Longuinhos Monteiro, bebeik hanoin katak nia laos iha lei nia okus tanba nia hetan protesaun masima hosi lider historiku, Xanana Gusmão.

Tuir informasaun ke sirkula iha media sosial, Xanana Gusmão halo kedas intervensaun hodi proteje Longuinhos Monteiro nomos "halo ameasa ba autoridade sira ke halo buska iha Longuinhos nia uma no halo apreensaun ba kilat ke sira hetan".

Tuir Timor Hau Nian Doben fonte ida nia dehan katak," Timoroan hotu-hotu tenki kuidadu tanba Longuinhos ema traidor boot no nia no ninia ema bele kria instabilidade iha ita nia rai laran ka uja kilat hodi halo intimidasaun ba povu no bele mos uza kilat hodi obriga povu vota CNRT".

" CNRT nia boot hamoorok ba poder no ita espera katak krize labele mosu tan hodi oho povu no hakanek ita nia povu doben. Foin ita hare'e ema oho malu fali, ita tenke loke matan didiak. Eka balun bele hakarak estraga ita nia estabilidade", haktuir tan.

"Keta haluha katak ema barak iha CNRT nia laran ke sai autor ba krizi 2006 sei iha kilat barak iha sira nia liman, no ema sira ne'e perigozu tebes, espera katak autoridade bele kaptura sira nia kilat hotu hodi povu moris ho hakmatek", remata.

Longuinhos Monteiro entrega ona nia aan ba autoridade sira hodi submete ba investigasaun hosi autoridade polisial sira. 

Bele hare'e video iha ne'e.