sexta-feira, 7 de julho de 2023

Penny Wong: Governu Australia Prontu Apoiu Dezenvolve Ekonomia TL

Foto, Facebook

Timor Post - Mateus da Cruz 

DILI—Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão ho Ministra Negósiu Estranjeiru Austrália, Penny Wong, sesta (07/07), halao enkontru kona-ba nasaun rua nia kooperasaun bilateral iha futuru no oinsa apoia mós infraestrutura iha rai laran.

Iha enkontru ne’e, Ministra Penny Wong mós kongratula Kay Rala Xanana nu’udar Primeiru Ministru IX Governu Konstutusionál

Primeiru Ministru Xanana ema ne’ebé di’ak no sempre ko’alia ba interese Timor-Leste nian. Ha’u hato’o ona ba Primeiru-Ministru Xanana vontade husi Austrália hodi hamutuk ho Governu foun realiza futuru Timor-Leste nian no Austrália prontu nafatin atu apoia ekonomia no dezenvolvimentu Timor-Leste,” nia dehan iha Palasiu Governu.

Nia hatete, Australia no Timor Leste nu’udar belun diak desde uluk tanba ne’e Australia sei la husik Timor Leste mesak maibé ho domin ne’eb’e boot sei kontinua apoia dezenvolvimentu ekonomia iha Timor Leste.

Entretantu Xefe Governu, Xanana Gusmão, hatete, Penny Wong hanesan nia belun diak didi’ak povu no nasaun Timor-Leste nia situasaun moris.

“Ministra ne’e amiga ida di’ak tebtebes, ba ita- nia rain ami ko’alia nivel aas de’it tanba Governu dadaun diskute hela programa, no lori ba Parlamentu aprova tiha maka foin bele diskute,” nia dehan.

Nia haktuir, kada setór bele hahú kontaktu ona Austrália ba disponibilidade hodi apoia Timor-Leste bainhira programa IX Governu nian aprova iha Parlamentu nasional.

“ami ko’alia barak, no ha’u hato’o obrigado barak ba ministra, tanba ami nia enkontru ne’e diak tebe-tebes, ministra hatudu loloos ninia amizade, solidaridade, nia amor, nia domin ba rai ne’e no povu ida ne’e,” Xanana agradese.

Entretantu iha enkontru ne’e partisipa Ministru Negosiu Estranjerus, Benditos Freitas,Embaixadora Timor-Leste iha Austrália, Inês Almeida no Austrália nian maka Enkarregadu Negósiu Departamentu Negósiu Estranjeiru Austrália (DFAT), Caitlin Wilson no entidade seluk.

Japaun Prepara Simu Traballadór Timor Oan

Foto, Facebook

Jornal Independente- Cristina Ximenes

DILI: Ministru Estadu Negósiu Estranjeiru Japaun, Takei Shunsuke, informa Governua Japaun preparadu atu simu traballadór Timor oan, maibé iha faze dahuluk sei simu uluk ema na’in 11.

"Programa formasaun tékniku no estajiáriu tékniku ba Timor oan sira ne’ebé atu ba servisu iha Japaun, parte governu Japaun hahú halo preparativu hodi simu traballadór iha faze dahuluk, ne’ebé kompostu husi ema na’in 11 hodi ba tuir formasaun no serbisu iha ne’ebá,” informa Takei Shunsuke ba jornalista sira hafoin remata enkontru ho Xefe Estadu iha Palasiu Prezidensiál, Bairu-Pite, (06/07).

Nia dehan, Timor Leste hanesan nasaun mais joven no Governu TL iha servisu ida ho forma pozitivu tebes atu bele iha kooperasaun bilaterál ne’ebé lori benefísiu ba povu ida ne’e.

Nune'e, durante reuniaun ho Prezidente Republika, José Ramos Horta ho Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Japaun Takei Shunsuke  hodi povu Japaun nia naran hato’o profunda respeitu ba fortelesimentu relasaun bilaterál entre nasaun rua.

Tanba ne'e, Japaun iha komitmentu bo’ot atu kontinua mantein hodi hametin relasaun bilaterál ho Timor Leste iha seitór hotu-hotu.

Nia argumenta, Japaun ho Timor Leste hanesan parseiru Importante iha Rejiaun indo Pasífiku ne’ebé kompartilla valores universál hanesan liberdade, demokrasia, direitus umanus, nu’udár Estadu direitu Demokrátiku,” Takei Shunsuke esplika.

Nia esplika, hafoin partisipa iha serimónia posse IX Governu Konstitusional, MNEK Japaun ne’e iha kedan Komunikasaun direta ho Governu foun no ne’e atu demostra de’it Japaun nia komitmentu hodi fó importánsia ba relasaun bilaterál entre Japaun ho Timor-Leste.

Entretantu, iha enkontru ne'e Prezidente Repúblika José Ramos Horta mós troka ideas ho MNEK Japaun kona-bá oinsa apoiu ne’ebé Japaun oferese ba Timor Leste iha área seguransa no apoiu formasaun hotu-hotu ne’ebé iha, ho intensaun atu tulun adezaun Timor Leste nian ba ASEAN. 

Hanesan ondra ida mai ha'u realiza vizita kortezia ne'e hodi hasoru malu ho Prezidente Repúblika durante reuniaun ha'u tranzmite ha'u nia profundu respeitu ba esforsu sira ne'ebé halo ona husi Xefe Estadu hodi hametin relasaun bilaterál ho Japaun.

Ha'u mós tranzmite ami nia intensaun hodi hametin kolaborasaun iha area sira ne'ebé kona-ba kestaun rejionais no komunidade internasionál.

Japaun ho Timor Leste nu'udar parseiru ida-ne'ebé importante tebes iha rejiaun Indo-Pasífiku ne'ebé fahe valór universál sira hanesan liberdade, demokrásia, Direitus Humanus, no mós estadu direitu.

Ha'u nia vizita mai Timor Leste ne'e realiza hafoin formasaun governu foun iha semana kotuk, hodi halo komunikasaun direita ho governu foun hatudu katak ami tau importánsia ba kooperasaun ho Timor Leste.

Ha'u mós espresa ha'u nia agradesimentu tanba bele troka ideia ho Xefe Estadu, kona-ba apoiu oi-oin ne'ebé Japaun fó ba Timor Leste, alende iha area seguransa no paz.

Ha'u simu rekomendasaun sira kona-ba relasaun entre nasaun rua espesialmente kolaborasaun ba apoiu adezaun Timor Leste ba ASEAN no ami iha servisu ida ne'ebé pozitivu tebes, Japaun apoiu adezaun Timor Leste ba ASEAN.

Kona-ba kestaun ida ne'e, programa formasaun téknika ka estajiáriu téknika agora daudauk iha hela preparativu hodi simu Timoroan 11 ba Japaun.

Iha sentidu ida ne'e ha'u sente katak Timor Leste iha kooperasaun ne'ebé sei joven no governu Timor Leste mós halo hela servisu ne'ebé pozitiva tebes iha área ida ne'e no governu Japaun mós iha komprimisiu atu koopera ho Timor Leste.

quinta-feira, 6 de julho de 2023

Governo Xanana nian despede ema atus ba atus tanba sira laos ema CNRT

Foto, Facebook

Timor Hau Nian Doben 

Tuir Timor Hau Nian Doben fonte ida, funsionariu  atus ba atus h hetan despedimento iha ministério no sekretaria Estadu hotu-hotu tanba sira ema hosi partidu opozisaun sira.

“Sira despede hosi ministério no sekretarias de Estadu hotu-hotu, laiha razaun legal, funsionarius kazuais no ajentes ne’ebe iha kontratu tinan rua, tolu no balun tinan sanulu, ne’ebe pertense ba partidu Fretilin, PLP no Khunto” nia dehan

Funsionariu balun ke hetan despedimento sira “iha konfuzaun boot” tanba sira nia kontratu seidauk hotu, balun sira nia kontratu sei validu to’o Dezembru, maibe sira  hetan despedimento no sira la hatene se sira sei simu sira nia vensimento (osan) to’o Dezembro ka lae.

“Sira ne’ebe hetan despedimento sira konfuzaun boot tanba balun assina kontratu to’o Dezembro no de repenti sira hetan despedimento no sira la hatene se sira sei  hetan osan to’o Dezembro bainhira sira nia kontratu ramata ka lae. Sira hetan despedimento tan deit sira ema Fretilin, PLP no Khunto.

Fonte ida ne’e dehan tan katak,” nia persebe katak knaar balun knaar politiku no CNRT iha direitu tomak hodi tau sira nia ema rasik, maibe laos iha situasau ida ne’e. Servisu sira ne’e baibain deit laos knaar politiku, sira (Governo) halo maka perseguisaun politika hasoru ema partidu opozisaun sira.

Ministro Administrasaun Estatal, Tomás Cabral, dehan katak nia mos hetan despedimento hosi Ramos-Horta ne’ebe funsionariu sira ne’e mos bele hetan despedimento

“Hau, Tomás Cabral, servisu ba Prezidente Ramos-Horta no hau rasik hetan despedimento, tanba sa imi labele?”, nia husu.

Iha media sosial, timor oan balun hatudu sira nia hirus kona ba despedimento sira ne’e no ema balun hahu insentiva ema sira  ke hetan despemento hodi halo manifestasaun iha Parlamento Nasional nia oin, ne’ebe bele akontese iha semana tuir mai. 

Tuir fonte ida ne’e nia dehan katak,  “ hau tauk maka Xanana Gusmão sei ukun ho nia teknica ida, nia sei dividi Timor Oan  hodi ukun. Hahu ona”.

Governo de Xanana despediu centenas de pessoas que não pertencem ao CNRT

Timor Hau Nian Doben

De acordo com uma fonte do Timor Hau Nian Doben, estão a ser despedidos centenas de funcionários de todos os ministérios e secretárias de Estado que pertencem aos partidos de oposição.

“Estão a despedir de todos os ministérios e secretarias de Estado, sem justa causa centenas de funcionários casuais e agentes que têm contratos de dois, três, cinco e dez anos, que pertençam à Fretilin, PLP e Khunto”, disse.

Muitos destes funcionários estão “bastante confusos” porque os contratos deles ainda não terminaram, muitos ainda possuem contratos validos até Dezembro, mesmo assim foram despedidos sem saberem se irão continuar a ser remunerados até  os contratos terminarem.

“Os que foram despedidos estão bastante confusos porque (alguns) assinaram contratos até dezembro e de repente são despedidos e eles não sabem se vão ser pagos até Dezembro, quando os contratos acabam, ou não. Eles foram todos despedidos apenas porque são da Fretilin, PLP e Khunto”, explicou.

A mesma fonte disse ainda que “entende que alguns cargos são políticos e que o CNRT tem todo o direito de apontar o pessoal deles, mas não é de todo o caso. Estes empregos são empregos normais e não cargos políticos, isto não passa de perseguição política”. 

O ministro da Administração Estatal, Tomás Cabral, disse que que ele também foi despedido pelo Ramos-Horta quando trabalhava na presidência e que estes funcionários também podem ser despedidos.

“Eu, Tomás Cabral, trabalhava para o Presidente Ramos-Horta e também fui despedido, porquê que vocês não podem?”, interrogou.

Nas redes sócias alguns timorenses demonstram estar bastante indignados com estes despedimentos e algumas pessoas estão mesmo a incentivar para que os funcionários que foram alvo de despedimento se preparem para fazer uma manifestação em frente do Parlamento Nacional que poderá decorrer na próxima semana.

De acordo com a mesma fonte, “receio que Xanana Gusmão mais uma vez vá governar usando a sua famosa máxima, dividir para reinar. Já começou”.  

quarta-feira, 5 de julho de 2023

Tempu aat iha Timor-Leste hamate ema ida no uma atus tolu hetan estragus boot

Foto, Facebook

Lusa Português -  Tradusaun ba Tetun hosi Timor Hau Nian Doben 

Tuir Ajensia Lusa ema ida mate no uma atus tolu hetan estragus, balun hetan estragus boot, tanba tempu aat ke akontese iha Timor Leste desde inisiu fulan ida ne’e, ho inundasaum no deslizamentos (namdoras) ke afeta estradas, pontes, tuir autoridade lokal sira.

Anacleto Caetano,  diretor do Gabinete de Relações Externas da Autoridade de Proteção Civil (APC) dehan katak ema ke mate estudante ida ke bee arrasta nia iha munisipiu Lautem, fatin ida ke afetadu ho tempu aat.

Tempu aat halo estragus iha uma privadu sira, estradas, pontes iha munisipiu 13 iha Timor-Leste, ho família atus ba atus ke tenke hetan realojamentu iha fatin temporariu.

Ekipa protesaun sivil ho kolaborasaun ho autoridade no komunidade sira maka foo tulun inisial ba família ke sai vítima ba tempo aat, inklui fo hahan no sasan essensial (ne’ebe presiza tebes).

Iha fatin balun, nia haktuir katak, tempu aat difikulta servisu hosi ekipa apoio sira tanba estrada ke halo ligasaun ba fatin afetadu sira balun hetan estragus.

Iha Same,ponte  Avatu Kotu hetan estragus tanba bee nia forsa nune’e interrompe (hapara) saída hosi sidade ida ne’e ba Dili, no  ponte Rai-Ketan entre Suai no Zumalai mos hetan estragus parsial.   

 

Ramos-Horta laiha fuan, ema falsu, la preocupa ho povu nia terus, hakarak maka rona musika iha Facebook

Maubere Tuba Rai Metin

Horseik kalan senhor Maubere Fretilin bolu ami nia atensaun hodi ba haree Prezidenti Ramos-Horta nia Facebook tanba  enquantu povu terus barak tanba inundasaun, Ramos-Horta la halo publikasaun nein ida kona ba situasaun nia povu iha territoriu tomak.

Ramos-Horta hasai tiha ona publikasaun muzika nian hosi nia Facebook maibe ami iha foto hosi publikasaun refere iha leten. Ema ne’e moe laiha duni. Labarik nain hat lakon tanba bee iha mota sai no nia hakarak rona muzika? Fuan laiha duni, imi nia fuan malirin ona ka fuan laiha? Uza mos labarik ba sira nia ajenda politika, imi hanoin ami la hatene imi nia jogada foer? Ami laos beik.

Sr. Maubere Fretilin husu ba Senhor Prezidenti: Povu terus makas tanba inundasaun no ita boot tau muzika? Sa Prezidenti maka halo ida ne’e? 

Resposta simples tebes, Sr. Maubere Fretilin!

Ramos-Horta uza povu tuir nia ajenda, tanba sa  preokupa ho povu   se nia hetan ona kadeira iha Palasiu Prezidensia, tanba sa preokupa ho povu se nia la presiza ona povu nia votu. Ema ne’e ema ida ke  laiha fuan, ema falsu, la preocupa ho povu nia terus, hakarak maka rona musica deit , no hetan diak ba sira nia aan rasik. 

Primeiru Ministru mos hanesan Ramos Horta, uluk nia dehan katak tempu siak Taur Matan Ruak tanba lakohi TMR ukun ita, no tempu ida ne’eba nia sai atu hamutuk ho povu  atu halo “Banana Show” maibe agora ke tur ona iha kadeira Primeiru Ministru nia haruka ema seluk ba besik povu, Maubere Oan sei la haree Xanana nia klamar, nia  tur iha AC hanoin halo nusá  assalta Kofre Estadu hamutuk ho ninia asulear sira.

Se maka vota ba Xanana maka sei terus tebes, maibe imi rasik maka tau sira rua hodi ukun ita, ne’ebe tur deit no terus nafatin, atu halo tan saída los ka lae?

Xanana hanesan “Salvador da Pátria” tanba sa la besik povu no fo’o tulun diretamente ba sira? Hetan ona kadeira los ka lae? Imi halo hau muta. 

Hanesan hau belun ida dehan horseik: “ Hitler (Xanana) bele uza povu tuir nia hakarak, maibe saudozu sira sei julga nia”. Ironiku maka loron rua deit Xanana ukun no natureza siak tebes  ona nia nomos nia asulear sira ke toma posse sabadu liu ba. 

Diak liu imi rua ba reza no halo hanesan uluk, ba besik povu no foo tulun diretamente ba sira. Karik imi la ba, ne’e hatudu momos katak imi ema oportunista boot uza deit povu doben no rai doben ba imi nia intrese rasik. 

OPORTUNISTAS!

terça-feira, 4 de julho de 2023

Quatro crianças desaparecidas devido a mau tempo no leste de Timor-Leste

Foto, Facebook

Agência Lusa - Bele lee Iha Tetun iha ne'e

Quatro crianças foram dadas como desaparecidas, depois de serem arrastadas pelas águas duma ribeira, na zona leste de Timor-Leste, devido ao mau tempo registado no país nos últimos dias, disse hoje a proteção civil.

Dados iniciais indicam que as quatro crianças foram arrastadas pelas águas na zona de Odufuro Luro, no município de Lautem, uma das várias regiões do país afetadas pelo mau tempo, acrescentou.

As crianças, da aldeia de Lereadu, estavam a voltar para casa da escola quando terão sido arrastadas pelas águas de uma ribeira que galgaram as margens.

Equipas da proteção civil têm estado a responder a emergências registadas em várias zonas do país, com inundações a afetaram dezenas de famílias, pontes caídas e estradas seriamente danificadas.

Em Manufahi, as inundações afetaram pelo menos dez famílias, que tiveram de ser realojadas, enquanto em Covalima, parte da estrada entre Suai e Zumalai abateu devido a um aluimento de terra.

No município de Ainaro, em Same, há relatos de pontes caídas e de inundações que afetaram várias famílias em vários locais, com equipas a proteção civil e das autoridades locais a prestarem apoio de emergência, incluindo com realojamentos e alimentação.

Entre janeiro e julho, morreram 20 pessoas em Timor-Leste devido a desastres naturais, como cheias, incêndios e deslizamentos de terra, que causaram ainda estragos em residências de quase 1.200 pessoas, de acordo com um balanço da Autoridade de Proteção Civil.

Ekipa Halo Ona Identifikasaun ba Ponte Sira Kotu Kauza Husi Udan Boot

Foto, Facebook

Jornal Independente

DILI: Ministru Obras Públika, Samuel Marçal hatete, ekipa husi Ministeriu Obras Públika no mós Instituisaun Gestaun Ekipamentus (IGE) halo ona identifikasaun ba ponte sira ne’ebé kotu kauza husi udan boot, iha loron hirak nian laran.

“Por enkuantu agora ita atu atua deit situasaun ne’e, horseik kedas ha’u orienta ona ba iha IGE, sira hatun ona instrusaun ba iha munisipiu sira ne’e para hodi atua situasaun sira ne’e iha fatin hotu”,dehan nia hafoin partisipa iha reiuniaun dahuluk Konsellu Ministru Extraordinariu, iha Palasiu Governu, tersa ne’e (04/07).

Ministru hatutan, ekipa tun ona ba terenu, IGE ho Obras Públiku iha munisipiu hotu tun kedan ba iha terenu identifika no ba ponte sira ne’ebé kotu ne’e, sira hahú ona buka dalan alternativu temporariamente.

Nune’e, Ministeriu sei hanoin ba oin oinsa atu orsamentu hodi konstrui fila fali ponte sira ne’ebé kotu.

Nia dehan, ponte ida iha Lospalos kuaze atu monu, nune’e Ministeriu tenki antisipa.

“Iha Suai iha fatin hira kedan, iha Ainaro rai halai mais ida ne’e kareta sei bele liu no balun ne’ebé kareta labele liu, ne’e ita haruka ona Obras Públika iha munisipiu ho IGE ba para halo dalan alternative atu bele asesu”,Ministru Esplika.

Entretantu, Governante ne’e haktuir, ba programa loron 120 nian, sei diskuti iha loron 05 fulan-Jullu tinan 2023 no sei aprezenta ba públiku.

Enkuantu, ba projetu sira ne’e antes ne’e paradu, Ministru Obras Públika dehan, hafoin semana ida nia laran, bainhira orsamentu iha ona, nia rasik sei ba vizita munisipiu sira ne’e hodi observa projetu sira ne’ebé mak la’o laiha kontratu no balun ne’ebé abandonado hela.DILI: Ministru Ob

Tempu aat halakon labarik nain haat iha leste hosi Timor-Leste


Lusa- Tradução Timor Hau Nian Doben


Tuir Ajensia Lusa labarik nain haat lakon hafoin bee hosi mota arrasta sira, iha leste hosi Timor-Leste, tanba tempu aat (udan no anin boot), ne’ebe akontese dadaun iha rai ida ne’e .

Protesaun Sivil dehan ba Lusa katak labarik nain haat mota arrasta sira iha zona Odufuro Luru nian, iha munisipiu Lautem, rejiaun ida ke afetadu liu ho tempu aat. 

Labarik sira ne’e, hosi aldeia Lereadu, sira fila hosi eskola no ba uma bainhira mota arrasta sira.

Ekipa Protesaun Sivil sira  iha fatin ba hatan ba emerjensia sira iha fatin balun iha Timor-Leste, ho inundasaun ne’ebe afeta família balun, ponte balun monu no luron (estrada)  balun hetan estragus boot.

Iha Manufahi, inundasaun afeta besik família sanulo, ne’ebe tenke realoja sira, iha Covalima, parte estrada entre Suai no Zumalai hetan estragu boot tanba rai monu. 
 
Iha Munisipiu Ainaro, iha Same, iha notisia katak ponte balun monu no inundasaun afeta família iha fatin balun. Equipa protesaun sivil no autoridade lokal sira fo’o tulun emerjensia, inklui realojamento (hetan fatin ba ema ke afetadutadu ba hela) no hahan. 

Tuir Ajensia Lusa entre Janeiro no Julho, ema 20 mate iha Timor-Leste tanba desastre natuais hanesan inundasaun, insendiu no deslizamento rai (rai monu), ne’ebe kauza estragus iha uma hosi ema 1.2000, tuir balansu ida hosi Autoridade Protesaun Sivil. 

Foto - Facebook

domingo, 2 de julho de 2023

XANANA, CNRT NO RAMOS-HORTA LA MERESE ALKATIRI NO LU-OLO BA TOMADA DE POSSE IX GOVERNU

Oan Kiak 

Ema barak foti assuntu katak Maun Mari no Maun Lu-Olo  horseik la ba assisti tomada posse IX Governu nian? Los duni, sira la ba tanba Xanana, CNRT no Ramos-Horta la merese Alkatiri no Lu-Olo ba tomada de posse Governu foun ida ne’e. 

Durante kampanha eleitoral Maun Xanana ho ninia TBO sira hakilar beibeik kona ba Maun Mari nia relijiau no bolo nia árabe, traidor no liafuan aat sira seluk, sira mos dala barak insulta Maun Lu. 

Ne’ebe Xanana nia asulear sira foin maka hakfodak katak liderança Fretilin la ba tomada de posse? Moe laiha, imi tolok ema la halimar no hakarak ema ba rei imi nia kidun ka? 

Politika tenke halo ho matenek, beik sira maka laiha ona argumento no hahu tolok ema no insulta ema nia relijiaun, relijiaun ne’e lulik tebes, Katolika, Buda, Islão, ka relijiaun seluk, ita tenke respeita. 

Artigo 45

(Liberdade konxiénsia, relijaun no kultu ninian )
1. Ema hotu tenki iha liberdade ba konxiénsia, relijiaun no ba kultu, nune’e konfisaun relijiozu sira haketak ho Estadu.
2. Labele halo ta’uk no labele diskrimina (hatún) ema ida tanba nia konviksaun relijioza.
3. Iha garantia ba objesaun tuir konxiénsia, tuir lei haruka.
4. Iha garantia ba liberdade atu hanorin relijiaun ne’ebé de’it, maibé iha relijiaun ida-idak nia laran.

Laos hanesan Maun Xanana bolu fali ema árabe no insulta tanba sira nia raça. Timor-Leste Estado laico ida, laos relijiaun ida maka ukun ita.

Ita nia Konstituisaun bandu halo diskriminasau hasoru ema nia relijiaun, maibe Maun Xanana boot liu Konstituisaun, nia ho Ramos-Horta gosta tebe tun sae Konstituisaun tuir sira nia hakarak nomos konveniensia. 

Ramos-Horta mos halo atuasaun ho má-fé tanba nia nunca halo interferência bainhira Maun Xanana no ninia TBO sira  bolu árabe ba Maun Mari nomos insulta Maun Mari nia relijiaun, Islão, maibe Horta atua hanesan ema cínico boot  tanba iha nia Facebook nia hakerek:

“EID MUBARAK 
May this Eid 
Illuminate all humanity 
with justice and compassion.”

Horta ema hipokrita gosta maka hatudu oin ba mundo hanesan nia ema laran diak no boot. Ke nia iha respeito ba relijiaun hotu maibe iha ita nia rai rasik, ema laiha tolerância ba relijiaun seluk no insulta tun sae ema seluk nia relijiaun?

“Justice no compassion” iha ne’ebe iha Timor-Leste ba relijiaun seluk? Maun Horta ita boot karik ema ho laran falso ka hakerek arbiru deit? Malae sira dehan: karidade hahu iha ita nia uma, laos karidade, kompassion no justiça deit iha Facebook hodi hatudu aan ba nasaun seluk. Moe laiha ka? 

Prezidente da Repúblika halo juramento ida ba Maromak nomos ba povu katak nia sei hametin unidade nasional.

“Ha’u jura ba Maromak, ba Povu no ba ha'u-nia onra katak ha’u sei halo tuir loloos knaar ne’ebé ha’u simu, halo tuir no haruka halo tuir Lei-Inan no lei-oan sira no fó ha’u-nia kbiit no kapasidade tomak atu tuba-netik no hametin ukun an rasik no unidade nasaun nian.”

Maun Horta jura arbiru deit ka, bainhira dehan katak sei defende unidade nasaun? Defende ita nia nasaun, laos ba sai ATAN ba CNRT ka ba Maun Xanana, maibe defende unidade nasaun nian nomos povu Timor tomak no tenke xama atensaun ba Xanana nomos ba ninia asulear sira bainhira sira insulta Maun Mari tanba ninia relijiaun ka ema se se deit ninia relijiaun. 

Foin CNRT hili senhora Lay hodi sai Prezidente Parlamento, imajina took ke ema Fretilin nomos ninia líder  bolu prezidente PN, ema matan bubo, Xina Pirata, Xina naokteen no seluk tan. Maun Horta sei halo interferência ka lae? 

Ita hotu mai aprende ho Maun Taur saída maka dignidade politika, imi nain rua mos iha buat barak ba aprende ho Maun Taur. Lee saída maka Maun Taur tau iha Facebook  no tau iha imi nia kakutak katak iha politika ita iha adversariu politiku no labele halo konfuzaun ho inimigo. Laiha inimigu iha politika, iha deit adversariu, imi keta halo konfuzaun iha imi nia kakutak foer.

“Hosi Ex Primeiro-Ministro: S.E. Taur Matan Ruak Facebook

Ita tenke muda abítu:

Dezde I Governu  to'o mai VII Governu  iha transferénsia  poder ba  Governu  foun, la iha  marka prezensa ruma hosi Primeiru-Ministru no Membru  Governu  sesante ruma iha serimónia  pose. Iha epoka ida ne’e  S.E. Eis Primeiru-Ministru  Jenerál Taur Matan Ruak hakarak  muda abítu  tradisionál  ida ne'e i lakohi abítu ida ne’e  kontinua buras  ba bebeik  iha ita rain. Nune'e mak Eselénsia   Eis Primeiru-Ministru  Jenerál Taur Matan Ruak hamutuk  ho nia  elenku Governamental  deside marka prezensa iha serimónia  pose IX Governu nian hodi  hatudu ba públiku  katak ita iha responsabilidade  hodi entrega poder ho di'ak  ba susesor sira independentemente  iha diferensas.

Nasaun ne'e  tenke la'o  ba oin  independentemente  se mak ukun, tanba ita-nia objetivu mak oinsá  hasai ita-nia povu hosi beik, kiak no mukit,  ita hakarak  Timoroan hotu hotu  sente katak ukun an ida ne'e vale apena sira mós  sente, la'os  ema balun de'it  mak sente, ida ne’e  mak ita-nia objetivu  loloos hosi UKUN  AN ida ne'e.

Hakuak boot hosi Jenerál Taur Matan Ruak 
Prezidente Repúblika   períodu 2012-2017 
Primeiru-Ministru  VIIIGK  períodu 2018-2023”
________________

Rona Maun Taur  ka lae, Maun Horta no Maun Xanana? Husu ba imi ukun ho tolerância, fuan no honestidade tanba rai lulik ida ne’e Timor Oan hotu nian, laos imi nia deit  ka imi nia kusta deit! 

Moe oituan ba...

Xanana Promete sei Halo Auditoria ba Ró Haksolok


Tempo Timor

Tempotimor (Dili)-Governu dasia ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru (PM), Xanana Gusmão prepara ona planu no promete séi halo auditoria ba prosesu sosa Ró Haksolok.

Tanba Ró ne’e ho folin ne’ebé karun tebes no proseu ho tempu naruk ona, maibé sidauk lori mai Timor- Leste.

Halo mós auditoria ba atividade sira ne’ebé durante ne’e la’o iha Rejiaun Administrativu Espesiál Oekussi Ambenu (RAEOA) no Zona Espesiál Ekonomia Merkadu Sosiál (ZEEMS).

“Revoga Lei númeru 3/2014 ne’ebé kria RAEOA ho ZEEMS atu subordina fali autoridade RAEOA nian ba kontru ida ne’ebé di’ak liu husi governu sentral, tanba objetivu ne’ebé hakerek iha lei ne’e, ba kriasaun ZEEMS la mosu, la hakerek, nein ituan, apezar de tinan 9 ona no halo kedas auditoria ba tividade hotu-hotu ne’ebé hala’o iha ne’eba inklui mós prosesu akizasaun ka sosa Ró Haksolok ne’ebé karun tebes”, dehan Xanana iha ninia diskursu hafoin simu pose iha palásiu prezidensiál, Bairo Pite, sábadu (01/07).

Auditoria ba prosesu Ró Haksolok ne’e prioridade ida ba Governu dasia, ne’ebé lidera husi Primeiru Ministru, Xanana Gusmão. (*)


sábado, 1 de julho de 2023

Líder da oposição em Timor-Leste contesta composição do novo executivo


Díli, 01 jul 2023 (Lusa) - O líder da oposição timorense considera que o novo Governo é “antidemocrático” porque o partido da maioria deveria governar sozinho, procurando apenas incidência parlamentar pontual, em vez de uma aliança pós-eleitoral.

“Tendo em consideração os resultados confirmados pelo Tribunal de Recurso, sem contestação, o CNRT foi o grande vencedor das eleições, conquistando 31 mandatos dos 65 no Parlamento Nacional. Mais dois mandatos, e teria tido a maioria absoluta”, escreveu Mari Alkatiri, secretário-geral da Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (Fretilin), numa publicação no Facebook.

“Numa situação como esta, e em democracia construtiva do Estado de Direito Democrático, os ditos ‘aliados naturais´ deveriam simplesmente garantir através da incidência parlamentar, pontual ou não, a viabilização da governação durante todo o mandato, reservando para todos entendimento e consenso em áreas estruturantes na consolidação do Estado de Direito Democrático e construção da Nação como uma "Uma Lisan" [casa tradicional] de todo o povo, una, sólida e indivisível”, referiu.

A composição do IX Governo, considerou, “é, nada mais, o contrário de todo isto”.

Mari Alkatiri publicou o texto no dia da tomada de posse do IX Governo constitucional, formado por elementos do Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT), de Xanana Gusmão, o primeiro-ministro, e do Partido Democrático (PD).

As duas forças políticas controlam 37 dos 65 lugares no Parlamento Nacional, onde a Fretilin é a segunda força política, com 19 assentos.

No texto, publicado na sua página oficial no Facebook, Mari Alkatiri saúda o CNRT e o novo primeiro-ministro, Xanana Gusmão, mas considera que “Timor-Leste entrou nitidamente no caminho da viabilização da equação do poder executivo de uma forma deturpada”.

“Tudo começou em 2007 onde se negou ao Partido mais votado, Fretilin, a liderança, e mais ainda a participação no Governo. O segundo partido mais votado, o CNRT, reunindo ao seu redor os pequenos partidos, constituiu uma aliança pós-eleitoral maioritária, e recebeu do então Presidente da República o mandato de constituir o IV Governo”, recordou.

Segundo Alkatiri, nesse momento começou “o império dos pequenos partidos na democracia multipartidária” timorense, que “atingiu o seu cúmulo, a sua afirmação mais aberrante, mais antidemocrática neste IX Governo”.

“Por isso, é tempo de uma reflexão profunda a nível nacional sobre o Estado e a nação. É tempo de se pensar muito seriamente sobre Timor-Leste, o seu povo, as suas gerações vindouras. Vamos todos devolver a vitória ao povo”, acrescentou.

O novo Governo, que entra hoje formalmente em funções, é formado, na sua maior parte, por elementos que já estiveram em anteriores executivos em Timor-Leste.

Entre os mais veteranos da governação em Timor-Leste está o novo ministro da Presidência do Conselho de Ministros, Agio Pereira, que integrou os últimos cinco executivos (ainda que o VIII apenas durante parte do mandato).

Os membros do Governo incluem vários elementos que estavam, até aqui, a exercer funções na Presidência da República, incluindo o chefe da Casa Civil, Bendito Freitas, que é o novo ministro dos Negócios Estrangeiros.

ASP // VM

Lusa/Fim

quinta-feira, 23 de fevereiro de 2023

Primeiru Ministru La Mosu lha Palásiu Prezidente


Timor Post -Reportajen: Jeremias Soares

DILI-Xefe Governu Taur Matan Ruak la mosu ba iha palasiu prezidente Ai-tarak laran, kinta Feira ohin 23/02/2023, posibilidade kansela Enkontru semanál ho Xefe Estadu José Ramos Horta.

loloos ohin Kinta (23/02), tuku 9:30, Prezidente Repúblika José Ramos Horta, enkontru regular ho Primeiru Ministru Ta’ur Matan Ruak, iha Pallasu Prezidensial, Bairru- Pité.

Maibé oras baku ba tuku 9:40 ona, Xefe Governu seidauk sama ain iha Pallasu Prezidente.

“Enkontru semanal ne’e Primeiru Ministru mak kansela”, dehan fonte husi Pallasu Prezidente ne’e.

Auzénsia PM Taur iha relsaun ho konferénsia imprensa ne’ebé iha ligasaun ho kazu Kazu Longuinhos Monteiro kona ba kazu rai kilat.

Tuir PM taur klatak, mandadu husi tribunal hetan mós intervensaun husi parte Prezidensiá Repúblika nian Xefe Kaza Militar, tanba nee Taur konsidera PR Horta abuzu podér hodi intervein Serbisu (SNI).

“Ha’u to’o iha Darwin Australia, ha’u haruka ha’u nia xefe Gabinete buka hatene saida mak akontese iha Timor...entaun ha’u hakfodak, see ida ne’e mandadu tribunal tanba saida mak Prezidente Repúblika fó fali ultimatu ba Primeiru Ministru,”

“Ha’u hanoin ida ne’e abuzu poder uitoan, prepotensia oituan husi parte Prezidente Republika, ne’ebé tuir loloos labele,” dehan hafoin bla husi Singapura iha Aerportu Internasional Nicolao Lobato, Kuarta nee (22/02).

Ramos-Horta halo amiasas no ultimatum ba Primeiru-Ministru tanba Longuinhos Monteiro nia uma hetan buska


Timor Hau Nian Doben

Tuir pajina Facebook Primeiru-Ministru nian, Prezidente da Repúblika (PR), Ramos-Horta husu ba hasai Diretór SNI nian tanba ba halo buska iha Longuinhos Monteiro nia uma, se la hasai Horta sei halo buat rua: ida denunsia ba públiku, ida seluk hapara enkontru semanál ho Primeiru-Ministru.

"Kazu ida Loes, ha’u iha dia 09 ha’u viajem mai husi Kanberra mai Darwin, ha’u iha aviaun laran Senór Ministru Fidelis telephone ba ha’u dehan Prezidente da Repúblika preokupadu loos tanba SNI ba atu revista senór Longuinhos nia uma tanba ne’e husu ba Primeiru-Ministru hasai Diretór SNI nian, sei la hasai Prezidente halo buat rua ida denunsia ba públiku, ida seluk hapara enkontru semanál ho Primeiru-Ministru, ha’u iha aviaun laran ha’u responde ba Senór Ministru hateten ba Prezidente rua ne’e ha’u simu hotu, denunsia ba públiku no hapara enkontru semanal ho Primeiru-Ministru mós ha’u simu”, dehan Matan Ruak.

Tuir Taur Matan Ruak autoridade sira halo buska ho mandato tribunal nian no nia hanoin katak PR atua ho prepotensia no halo abuzu de poder. 

Ha’u to’o iha Darwin ha’u haruka ha’u nia Xefe Gabinete buka hatene saída mak akontese iha ne’ebá i kuandu ha’u buka hatene sira haruka mandatu Tribunal nian entaun ha’u hakfodak ne’e, sei ida ne’e mandatu Tribunal tanba-saida mak Prezidente fó fali ultimatu ba Primeiru-Ministru, ha’u hanoin ida ne’e abuza poder uitoan, prepotensia uitoan husi Parte Prezidente da Repúblika nian ké labele, Prezidente da Repúblika orgaun no simbolu nasaun nian entaun tenke sukat nia komportamentu hotu ne’e nia sukat kuidadu loos labele hanesan fali 𝐜𝐨𝐛𝐨𝐢𝐚𝐝𝐚 demais, iha Timor ne’e laiha ema ida iha lei nia leten inklui Prezidente da Repúblika, hotu-hotu iha lei nia okos, ha’u eis Prezidente ne’ebé ha’u hatene saída mak ha’u koalia, ha’u preokupa uitoan mas ita aprende dalaruma sira ne’ebé fó informasaun ba Nai Prezidente fó sala depois Prezidente envez rona ho kalma lae, bidu uluk mak entaun mak hanesan ne’e", ramata.

“Ramos-Horta halo dala barak intervensaun ba orgaun sobernia sira seluk, ida maka halo kritikas makaas ba Tribunal no halo duvidas iha publiku nia leet se PR ida ne’e beikteen no la hatene nia knaar hanesan Xefe Estadu ka nia sai ema ditador hanesan Suharto”, dehan deputadu ida ba Timor Hau Nian Doben.

PM timorense acusa Presidente da República de abuso de poder e prepotência


Díli, 22 fev 2023 (Lusa) – O primeiro-ministro timorense, Taur Matan Ruak, acusou hoje o Presidente da República de abuso de poder e de prepotência por ter exigido ao chefe do executivo que demitisse o responsável do Serviço Nacional de Inteligência.

“Isto é abuso de poder e prepotência da parte do Presidente da República. Isto não é correto. O Presidente é um órgão que é símbolo nacional. Todos os comportamentos são importantes, e devem ser feitos com cuidado. Não pode ser uma coboiada”, afirmou Taur Matan Ruak à chegada a Díli.

A Lusa tentou, sem sucesso, contactar com o Presidente da República.

O chefe do Governo falava à chegada a Díli, depois de uma visita ao exterior, referindo-se ao que disse ser um “ultimato” dado pelo Presidente José Ramos-Horta relativamente a buscas conduzidas na casa de um dos assessores do chefe de Estado, Longuinhos Monteiro.

A polémica em torno a esse caso começou no mês passado depois de uma rusga, sem mandado judicial, efetuada na casa de Longuinhos Monteiro em Loes, e onde participaram, entre outros, elementos do SNI.

A rusga – durante a qual foram encontradas algumas armas - acabou por ser declarada ilegal pelo Tribunal Distrital de Díli que, posteriormente, emitiu mandados para buscas adicionais, em Díli e Loes.

Na busca mais recente, já este mês, o chefe de Estado decidiu enviar o seu chefe da Casa Militar como “observador” e “testemunha” da operação, algo que já suscitou críticas da parte das bancadas do Governo no parlamento.

Taur Matan Ruak explicou que no passado dia 09 de fevereiro, quando estava em viagem entre Camberra e Darwin, na Austrália, foi contactado pelo ministro da Presidência do Conselho de Ministros, Fidelis Magalhães.

“Estava no avião e o senhor ministro Fidelis telefonou-me e disse-me que o Presidente estava muito preocupado porque o SNI foi fazer uma busca a casa do senhor Longuinhos”, disse Taur Matan Ruak.

“Pedia ao senhor primeiro-ministro para afastar o diretor do SNI. Se não o fizesse, o presidente faria duas coisas: denunciaria o caso a público e pararia os encontros semanais com o primeiro-ministro. Eu respondi: digam ao Presidente que eu aceito tudo, aceito que comunique ao público e aceito que pare as reuniões semanais com o PM”, explicou.

Taur Matan Ruak disse aos jornalistas no Aeroporto de Díli que falou à chegada a Darwin com o seu chefe de gabinete, que lhe confirmou que a segunda rusga tinha sido feita com mandado judicial.

“Falei com o meu chefe de gabinete para perceber o que tinha acontecido. E fui informado de que a busca tinha sido feita com mandado do tribunal. Então fiquei assustado. Se há mandado do tribunal por que é que o PR faz ultimato ao PM”, questionou.

Esse ultimato, afirmou, constitui abuso de poder e prepotência do chefe de Estado.

As criticas relativamente ao envolvimento de elementos do SNI têm a ver não apenas com a existência ou não de mandado judicial, mas também com o facto da interpretação de que as rusgas não se inserem nas competências deste serviço de informações.

A questão foi já discutida entre Ramos-Horta e Taur Matan Ruak no seu encontro semanal de 24 de janeiro, depois do qual o primeiro-ministro timorense defendeu reformas no setor da polícia, segurança e Justiça para responder à preocupação com o que disse ser o “ego setorial” que está a colocar desafios ao país.

“A questão não é nova. No nosso país há essa questão do ego setorial. Mas noutros países também há”, disse Taur Matan Ruak, quando questionado pela Lusa sobre recentes polémicas relativamente à atuação de algumas estruturas da segurança no país.

“É uma preocupação e estamos a ver como devemos evitar isso no futuro. Uma das coisas que estamos a estudar seriamente são as reformas, mudar o que não está bem para responder aos desafios no país”, afirmou.

Questionado, em particular, sobre a atuação do SNI, sob sua tutela – com acusações de que os seus elementos terão atuado além das suas competências legais -, o chefe do Governo, e ministro do Interior, disse que a questão é mais ampla.

“Registei a preocupação do senhor Presidente, das várias personalidades, para ver como podemos evitar isso no futuro. Isto é uma questão global, não apenas do SNI. Temos que ver a Polícia Científica de Investigação Criminal (PCIC), a Polícia Nacional de Timor-Leste (PNTL), as instituições da Justiça. Isto tem a ver com as reformas no nosso país”, disse.

Ramos-Horta criticou por várias vezes a atuação das forças de segurança e do SNI, afirmando à Lusa, em janeiro, que alguns responsáveis de instituições de segurança em Timor-Leste atuam sem respeitar as leis e valores democráticos e com “total impunidade”.

“Alguns senhores reclamam para si poderes que não têm, e atropelam todos os princípios e valores que norteiam sociedades democráticas. Já chamei a atenção dos responsáveis dessas instituições, mas continuam a agir com total impunidade”, disse José Ramos-Horta, numa mensagem enviada à Lusa.

“Sobre estas instituições não tenho nenhum poder. Se o tivesse, eu sei o que faria”, acrescentou na mensagem.

ASP // VM

Lusa/Fim

Foto, daqui.