terça-feira, 25 de junho de 2013

Ohin Tribunal Desidi Kazu Hera, “Arguidu Mariano Sei Ba Hela Iha Becora”

.

Jornal Timor Post - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Tribunal Distrital Dili, liu husi Juiz Koletivu ba kazu krime omesidu Hera, ohin sei foti desizaun primeiru instansia ba arguidu Mariano ho Agustinho neebe hanesan membru PNTL. 

Arguidu Mariano amiasa sei ba hela iha rizaun Becora, tanba liu husi alegasaun final Ministeriu Publiku (MP) husu ba Tribunal atu aplika pena tinan 25 kadeia, tanba faktus provadu katak, arguidu mak lori pistola tiru mate Matebian Armindo Soares. 

No Arguidu Agustinho hetan de’it ameasa ba pena suspensaun, tanba tuir faktus hatudu arguidu komete de’it krimi ofencas ba integridade fizika simples hasoru matebian, bainhira ba dada sai matebian husi uma laran sai mai liur. 

Entertantu, Ministeriu Publiku liu husi prokurador internasional Jose Luis Landim, liu husi alegasaun final ba kazu Hera, husu ba Tribunal Distrital Dili atu aplika pena entre 12 to’o 25 kadeia ba arguidu Mariano nudar membru PNTL tanba faktus prova komete krime omisidu agavadu hasoru matebian Armindo Soares. 

Landim haktuir, rajaun nia husu tinan 12 to’o 25 kadeia ba arguidu tanba faktus ne’ebe Ministeriu Publiku junta iha faktus hatudu provas katak, arguidu hanesan membru PNTL uja arma estadu nian hodi tiru mate vitima iha fatin atuasaun. 

Entertantu, parte defeza aprezenta husi defensor Fernando de carvalho husu ba Tribunal atu tetu didiak desizaun ba krime ofencas ne’ebe komete husi arguido Agustinho, tanba Polisia halo atuasaun tuir orden instituisaun. 

Tan ne’e, kona ba krime omesidu agravadu ne’ebe Ministeriu Publiku alega ba ninia kliente Mariano presiza investigasuan forensiku, no exame valisitiku atu bele identifika lolos involku ne’ebe hamate vitima Armindo Soares ne’e mai duni husi Mariano nia Pistola ka lae?
.

Grupo de timorenses realiza protesto para exigir melhores condições na saúde

,

Díli, 25 jun (Lusa) - Um grupo de cidadãos timorenses realiza quinta-feira um protesto pacífico no Largo de Lecidere, em Díli, para exigir ao Governo local melhores condições para o Hospital Nacional Guido Valadares.

"O objetivo do protesto é exigir ao Governo que repare o hospital, que está em muito mau estado", afirmou Rosa Ramos-Horta Carrascalão, organizadora do protesto.

Segundo Rosa Ramos-Horta Carrascalão, os "serviços estão péssimos" e a "culpa não é dos funcionários, que também são vítimas das más condições".

O protesto começa às 09:00 locais (01:00 em Lisboa) e pretende "chamar a atenção dos governantes para a profunda e desumana falta de condições" existentes naquele estabelecimento de saúde, refere uma carta da organização do protesto enviada ao Presidente, primeiro-ministro e parlamento timorenses.

Segundo a missiva, a falta de condições existentes no hospital "resulta na perda de muitas vidas que poderiam, deveriam e têm que ser evitadas".

Para a organização do protesto, a atual situação existente no hospital "não se justifica", porque o país tem "recursos financeiros suficientes" para ter uma melhor resposta dos serviços de saúde.

MSE // PMC

Lusa/Fim
,

PR de Timor-Leste inicia visita à Nova Zelândia

.

Díli, 25 jun (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste, Taur Matan Ruak, iniciou hoje uma deslocação oficial à Nova Zelândia, para reforço das relações bilaterais entre os dois países, com uma visita a uma fábrica de produção de café.

O café é o único produto que Timor-Leste exporta para a Nova Zelândia, rendendo ao país cerca de meio milhão de dólares por ano (cerca de 382 mil euros).

"Depois do petróleo, o café é segundo maior produto exportado por Timor-Leste. É uma maneira de obter rendimento para o povo", afirmou Taur Matan Ruak, citado pela imprensa neozelandesa, agradecendo àquele país a ajuda que tem dado à produção de café.

Durante a sua estada na Nova Zelândia, que termina na quinta-feira, Taur Matan Ruak - que viaja acompanhado da primeira-dama, Isabel Ferreira, e do ministro dos Negócios Estrangeiros, José Luís Guterres, - vai reunir-se com o primeiro-ministro, John Key, e com o governador-geral daquele país, Jeremiah "Jerry" Mateparae.

Na quarta-feira, o chefe de Estado timorense vai também visitar a escola da polícia neozelandesa. Milhares de polícias e militares da Nova Zelândia apoiaram Timor-Leste desde 1999.

Antes de se deslocar à Nova Zelândia, o chefe de Estado timorense realizou uma visita oficial à Indonésia para reforço das relações de cooperação bilateral.

Depois da Indonésia, Taur Matan Ruak deslocou-se a Singapura, onde visitou o vice-primeiro-ministro, Fernando La Sama de Araújo, que se encontra internado no hospital Mount Elizabeth devido a uma operação ao coração.

Desde que tomou posse, a 20 de Maio de 2012, o Presidente timorense só saiu duas vezes do país.

A primeira foi a Moçambique, em julho do ano passado, para participar na cimeira de chefes de Estado e de Governo da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), organização cuja presidência rotativa vai ser assumida por Timor-Leste em 2014.

A segunda deslocação ao exterior ocorreu em março e foi ao Vaticano para a cerimónia de tomada de posse do papa Francisco.

MSE // DM.

Lusa/Fim

Editor Foto: Paizinho Tilman
Fotógrafo: Abick Carceres
. 

“Veteranus Ameasa Halo Asaun Hasoru Australia”

.

Jornal Timor Post - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Organizasaun Veteranus no Kombatentes Libertasaun Nasional Timor-Leste ameasa halo asaun pasifika hasoru Governu Australia, wainhira laiha solusaun ba kazu Certaim Maritime Arrangement of The Timor Sea (CMATS). 

“Ami hanesan organizasaun Libertasaun nasional fo apoiu ba GOvernu Timor-Leste atu dada kadoras mai TL no ami la muda akordu ne’ebe governu TL ho Australia asina,” dehan Sekretariu jeral Organizasaun Kombatente Libertasaun nasional Timor-Leste, Jorge Alves. Ba Jornalista sira iha nia kna’ar fatin, taibesi, Dili, Segunda (24/6). 

Jorge hateten, nia la preokupa kompania Woodside ka Conochophilips mak halo esplorasaun ba mina ne’ene iha tasi laran, tanba ne’e kestaun tekniku, maibe politikamente kadoras tenki dada mai TL. 

 Entertantu, iha parte seluk, Ministru Petroliu no Rekursu Minerais (MPRM), Alfredo Pires hateten, Governu Australia fo ona resposta ba karta notifikasaun husi Governu Timor-Leste kona-ba prosesu arbitrazen ba kazu negosiasaun lina fronteira maritime (CMATS). 

Iha resposta ne’e, Australia pronto ona hodi hasoru malu iha tribunal arbitrazen, maibe prosesu ne’e rasik seidauk bele hahu, tanba sei hein tan fulan 6 atu nomeia prezidenti meza hodi lidera kazu ne’e. 

“Iha loron 19 Junu, Governu Australia responde no nomeia ona nia advogadu husi Universidade yayan, Amerika, agra sira nia advogadu ho ita nia advogadu husi Inglatera mak sei koalia ba malu atu hetan Prezidente da mesa ka terseira pessoa,” ital abele koalia diretamente ho ita nia advogadu nune’e mos sira, atu desidi kualker surat ida ne’ebe ita hakarak haruka ba ita nia advogadu Australia, tenki iha konesementu nune’e mos ita,” dehan Alfredo iha edifisu RTTL, Kaikoli, Segunda (24/6). 

 Husi parte Timor-leste desidi ona atu lori kazu ne’ebe ba Tribunal arbitrazen Longdres Inglatera, maibe hein pozisaun Australia nian. 

 “Karta responde ne’e hau rasik seidauk are, karta ne’e agora sei iha Primeiru Ministru xanana Gusmao nia liman, maibe klaru katak, Australia fo tiha ona resposta,” haktuir Alfredo. 

Timor-Leste hetan ona apoiu husi advogadu nain rua no ida ne’ebe Governu Timor-Leste nomeia ba prosesu arbitrazen mak advogadu ida hudi Londres, Inglatera ho naran Lord Colege. 

Advogadu husi Ibglatera ne’e nia funsaun boot iha Inglatera no liliu iha rai Elisabeth hanaran nia Lord College, ekipa advogadu husi Timor-Leste nian seluk mak, Professor Vong Law.
,

Atrazu Ezekusaun: “PN Sei Altera Lei Kamara Kontas”

.

Jornal Timor Post - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Prezidenti Komisaun A trata ba asuntu konstitusional, Justisa Administrasaun, Poder LOkal no Anti-Korupsaun, Carmelita Moniz hateten, Ministeriu FInancas hato’o ona pareser para Parlamentu nasional atu halo alterasaun lei Kamara Kontas. 

Razaun pareser husu alterasaun lei Kamara Kontas, liu-liu relasiona atrazu ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) 2013 besik tinan klaran ona maibe governu foin ezekuta deit 15% husi tital OJE 2013 U$1.6 biloens, tanba tuir lei jestaun finanseiru, projeitu ho montante U$500.000 ba leten tenki hetan vustu husi Tribunal kontas, antes implementa. 

 “Lei kona-ba Kamara de kontas ne’e tama iha urjensia, ne’ebe mak uluk Parlamentu Nasional rasik aprova iha 2009, depois tenki halo primeiru alterasaun ba artigu rua ne’ebe ligadu ho ezekusaun OJE,’ Carmelita informa ba jornalista sira iha PN, hafoin plenaria, Segunda (24/6). 

Entertantu, iha plenaria PN, deputadu husi Bancada FRETILIN, Inacio Moreira mos kestiaona sistema ezekusaun orsamntu Jeral do estadu 2013 ne’ebe besik tinan klaran maibe seidauk atinji 30%, ne’e tanba estrutura V Governu mosu moda hotu sistema finansas ne’ebe governu anterior halo ona. 

“Tinan klaran ona, Ministru no Sekretariu Estadu sira ezekuta orsamentu jeral estadu 2013 maioria seidauk to’o pursentu 30, ne’e presija toma atensaun,” nia sujere.
,

“Longuinhos Sei Tetu Desizaun KS”

.

Jornal Independnete - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Komandante Tranzitoriu ba Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) Komisariu Longuinhos Monteiro sei tetu desizaun Konsellu Seguransa (KS) ne’ebe prolonga tan nia mandatu ba tinan rua. 

Komandu PNTL ne’e dehan, to’o oras ne’e nia seidauk hetan karta despaisu husi Sekretariu Estadu Seguransa (SES) ou Ministru Defeza no Seguransa (MDS) ba nia mandatu extra-ordinariu ne’e. 

“Hau seidauk simu karta despaixu kona bah au nia mandatu foun ne’e,” hateten Longuinhos ba Jornalista sira iha Kuartel Jeral PNTL, Kaikoli (14/6). 

Mandatu tranzitoriu sei remata iha loron 27 fulan-Junu tinan ida ne’e, no sei kontinua nu’udar komandante extra-ordinariu tuir desizaun Konsellu Seguransa ba tinan rua oin mai (2013-2015). Maibe, tuir nia, mandatu foun ne’e nia seidauk bele koalia tanba mandatu tranzitoriu seidauk remata. 

“Hau sei koalia iha loron 27 fulan ida ne’e, wainhira hau nia mandatu estra-ordinariu remata,” dehan Longuinhos. 

Antes desizaun KS fo sai, komandante Longuinhos fo sai ona ba publiku katak, nia hetan ona tawaran ida ne’ebe boot liu fali kargu komandate Jeral PNTL nian agora ne’e, maibe sei estadu kontinua fo fiar ba nia atu lidera PNTL nia pronto nafatin. 

Entertantu, Parlamentu Nasional husi Komisaun B (trata asuntu negosiu Estranjeiru, Defesa no seguransa Nasional), sosieade sivil no publika kontinua fo hanoin ba komandante Longuinhos atu hadia tan displina membru Polisia Nasional Timor-Leste. 

Presidenti Komisaun B, Trata asuntu negosiu Estranjeiru, Defeza no seguransa Nasional, Maria Lurdes Bessa hateten prolongamentu kandatu komandante Jeral PNTL ne’e desizaun husi Konsellu Ministru maibe sira nia parte husu deit atu hadia displina ba membru PNTL, liu-liu halo avaliasaun ba servisu durante nia mandatu. 

“Ha’u sujere de’it ba komandante jeral atu hadia no forma membru Polisia sira atu hala’o kna’ar ho profesionalizmu tuir lei no orden,” dehan iha CCD foin lalais. Iha fatin hanesan, membru Komisaun A, Cesar Valente de Jesus dehan, komandante Jeral tenke haka’as aan hodi hadia failansu neebe durante ne’e polisia sira hasoru, liu-liu hadia displina servisu atua situasaun ho profesionalizmu. 

 “Hau ezizi komandante Jeral atu haka’as aan hadia buat hirak ne’e antes akontese prevensaun operasaun no transforma estratejia servisu, liu-liu displina iha atuasaun ba konflitu ruma. Entertantu, Vice Diretur Fundasaun Mahein (FM) Joao Almeida hateten katak, mandatu foun ba komandante Jeral PNTL ne’e hanesan sadik no obstaklu ba dezenvolvimentu instituisaun. 

“Ami haree katak, importante Longuinhos (KOmisariu PNTL) tenki hadia diak liu tan buat ne’ebe mak seidauk atinji kona ba kna’ar PNTL nian hanesan ezekusaun lei no orden, importante mak hadia diak liu tan lei no orden, liu-liu iha pratika implementasaun tuir lei ninian,” Hateten Joao Almeida foin lalais nee. 
.

“Eis Membru Governu Barak Tama Radar Investigasaun KAK”

.

Jornal Independnete - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

 Hafoin hetan mandatu legal husi estadu, Komisaun Anti Korupsaun (KAK) identifika ona eis membru Governu barak ne’ebe sei tama prosesu investiga, tanba envolope kazu mal administrasaun, abuzu poder no korupsaun. 

 Komisaun KAK, Aderito de Jesus Soares, la hateten klaru kona ba numeru kazu no tipu kazu ne’ebe eis membru governu sira komete, maibe kazu hirak ne’e iha ona prosesu nia laran. 

“Oras ne’e dadaun eis membru balun, KAK haruka ona ba Tribunal no balun halo ona julgamentu, maibe eis membru Governu balun sei iha prosesu investigasaun,” dehan nia iha Sentru Convensoes Dili (CCD), foin lalais ne’e. 

Nia rekonese katak, kazu hirak ne’ebe KAK aprezenta ba tribunal, lubuk ida mak envolve ona governante balun. Tuir Komisariu Aderito, KAK oras ne’e dadauk iha koordenasaun diak ho Ministeriu Publiku (MP) inklui sosieade sivil hodi luta kontra korupsaun iha Timor-Leste. 

Nia hatutan, prosesu investigasaun ba kazu korupsaun ne’ebe akontese iha Timor, presiza lao neneik, tanba tipu kazu hotu-hotu tenki bazeia ba lei. Nia dehan, KAK servisu bazeia deit ba lei, lakohi servisu dook husi lei, tanba KAK nia servisu mak trata ema hotu-hotu iha lei nia okos kuandu komete kazu korupsaun ruma. 

Aderito mos hatutan, kombate korupsaun presiza lao neneik atu bele identifika koruptu sira ba Tribunal, ne’ebe kombate korupsaun laos ohin loron deit, presiza tetu didak, labele ansi. 

“Hanesan halai maratona, tenki kuidadu ita nia iis, labele to’o iha dalan klaran de’it, garis finish la to’o,” dehan nia. Komisaun KAK ne’e mos iha esperansa iha tempu ida instituisaun ne’e bele la’o diak liu tan hodi luta kontra korupsaun, tanba motto KAK hateten, “Bele sai riku, maibe la’os ho korupsaun”. 

 “Ha fiar katak, loron ida KAK sei servisu lalais, tanba kestaun tarde sai hanesan problema nasional, hau sente la’os KAK mesak mak servisu,” nia hateten. 

Antes ne’e, Primeiru Ministru Kay Rala xanana Gusmao husu ba Komisaun Anti Korupsaun atu investiga eis membru deputadu sira ne’ebe oras ne’e deskonfia riku matak bainhira remata sira nia mandatu. 

Nune’e, sadik Komisaun Anti Korupsaun atu investiga mos nia, tanba Xefe Governu konsidera KAK la seriu atu servisu. 
,

Menu Merenda Eskolar: “Estudante Haan Etu Maran Ho Ai-Manas”

.

Jornal Independnete - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Politika Ministru Edukasaun (ME), implementa merenda eskolar iha eskola pre-eskolar iha teritoriu Timor laran tomak maibe, realidade implementasaun ne’e mosu kontrariu husi merenda eskolar liliu ba menu hahan. 

Iha Eskola Baziko Filial no.10,20 Ciclo, “Hau Klemen” Bairo-Pite estudante han hetu maran ho ai-manas. 

Nune’e Filomena de Jesus hanesan inan ne’ebe mak osan eskola iha eskola ne’e hateten katak, nia senti lamenta tebe-tebes ho menu merenda eskolar ne’e, tanba la tuir livru manual ne’ebe ME entrega ba eskola sira, dehan loron ida menu troka maibe kontrariu fali, tanba balun han deit hetu maran ho ai-manas. 

Nia hatutan katak, diak liu osan ne’ebe mak fob a kada alunus hodi han U$0,15 sentavos loron ida ne’e tau deit ba bankaria labarik sira nia, atu nune’e labarik sir abele halo buat ruma iha futuru, tanba hare ba nutrisaun merenda eskolar nee la tama ba katergoria diak, hahan ne’e nutrisaun iha duni ka la’e, ME tenki hare tuir atu la bele manipula. 

Hatan ba kestaun ne’e, Fernanda Aldeira belo hanesan Kordenador Eskola baziku Filial No.10, 20 “Haus Klemen” Bairo-Pite hateten, menu ba estudante ne’e los duni la tuir buat ne’ebe mak realidade mosu failansu husi APP sira. 

Dala ruma fornese dor sira mai dehan, menu ne’ebe mak iha la tuir livru manual merenda eskolar ne’e, tuir deit ema sira ne’ebe mak jere osan, nia dehan tan, osan ne’ebe mak jere husi sentral mak foti husi Banku fo direitamente ba APP hanesan (Asosiasaun Pais Inan-Aman) mak jere osan ne’e.
,

“PM Xanana Bandu Estudante Fuma”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmao Aviza ba Diretor eskola mestre no mestra sira iha teritoriu Timor laran tomak atu eduka estudante sira hodi labele fuma. 

“Hau Lori doutor husi Australia ne’ebe mak hakarak halo kampania anti-smoking iha Timor, liu-liu ba eskola sira iha teritoriu Timor laran tomak atu labele fuma,” Apela xefe Governu Kay Rala Xanana Gusmao, iha implementasaun kampania Anti-fuma sigaru ba dahuluk iha Eskola Sekundaria Kay Rala iha Sub Distritu manututo Vila, Distritu manatutu, sabadu 922/6). 

Xanana haktuir, ohin nia fuma, doutor husi Australia ne’e konversa, ba PM xanana hodi la bele fuma sigaru. 

“Nia kumpriende maibe ema hotu tenki hatene katak, hau tenki fuma, hau fuma, tanba ne’e mak atu hala’o kampania boot ida ba anti-Smoking,” dehan Xanana. Xefe Governu ne’e dehan ba estudante no joven sira katak, maske imi matenek to’o ne’ebe maibe kuandu imi fuma, maka imi nia aten no imi nia fuan la dun diak, imi sei la servisu ho diak hodi servi rai ida ne’e. 

“Hau fo ezemlu ida ne’ebe akontese ba Vice Primeiru Ministru Fernando ‘La Sama’, agora iha hospital halo tratamentu ba ninian pulmaun ou nia fuan tanba aat,” Xanana haktuir. 

Xanana sublina katak, nia sei joven podeia iha saude atu servi didiak rai ida ne’e ohin loron nia tama iha hospital hodi halo operasaun ne’ebe halo kbi’it nu’udar ema reduz kedas ona. 

“Ne’e duni hau halo doutor ne’e halo kampania anti-smoking hahu husi eskola Sekundaria Kay Rala, noa hau husu ba diretor, mestre, no inan aman sira labele pemiti ona sira monu bas ala ne’ebe ami hetan,” Xanana apela. 

 Nia hatutan, Jovens mak futuru nasaun nian, tanba ne’e Joven sira tenki iha saude diak hodi servi povu no nasaun. 

“Hakarak sai matenek atu servisu rai ida ne’e, servi ba ho isin diak, rona ka la’e,” Xanana haklean. 

Xanana haktuir tan,” Timor Presiza jerasaun foun ne’ebe matenek no saudavel, matenek mos tenki saudavel, bele matenek to’o iha ne’ebe, kuandu kondisaun la diak, fuan la diak ita la produz buat diak, ne’e duni hau lori mai atu hahu kampania ida ne’e ba iha jerasaun foun para kria saude ne’ebe diak, nune’e buat ne’ebe uluk ita mehi sir abele hatutan ho diak,” Xanana dehan. 
,

Maijen Lere: “Arte Marsiais Lalika Koko Estadu”

.

Jornal Nacional Diario - Tersa-feira, 25 Junho 2013 

Xefi Estadu Maior Jeneral (Maijen) FALINTIL-Forca Defeza Timor-Leste (F-FDTL) Maior Jeneral, Lere Anan Timur, deklara artemarsiais lalika koko Estadu, tanba Estadu laos organizasaun Naun Govermental (ONG) ne’ebe imi atu Koko. 

“Hau hatete ba sira (Artemarsiais-red) nia nain ulun nain liman ne’ebe mak uluk ba hasoru hau, imi (arte marsiais) lalika koko ho Estadu, Estadu ne’e la’os ONG ida ka suku ida ka Aldeia ida be imi koko,” Maijor Jeneral Lere Anan Timur, deklara ba Jornalista sira iha Kuartel Jeneral F-FDTL, Fatuhada, Dili, Segunda (24/6) relasiona ho situasaun iha Beto Suku Komoro, Sub Distritu Dom Aleixo, Distritu Dili, ne’ebe artemarsiais balun komesa ativu fali ona hodi provoka situasaun. 

Eis veteranu ne’e hateten, arte marsiais ne’ebe mak hakarak halimar ho estabilidade, maibe Estadu iha kompetensia no dirietu atu kaer ema ne’ebe mak kria instabilidade rai laran. 

 “Sira hanoin sira haksoit tu’un sae ne’e kalan ba baku tuku, asalta ema nia uma, ne’e aban bain rua sira sei lori konsekoensia balun ba para iha Hospital, kadeia, ne’e mak sira nia fatin no balun ba para iha semiteriu ne’e ba,” hateten Lere. 

Lere haktuir, nia parte rona ona informasaun balu ne’ebe mak iha katak, parte area Beto, Comoro, ne’e artemarsiais komesa ativu fali ona liu-liu grupu organizasaun balun iha area Beto ne’eba. 

Nudar instituisaun Lutu ba nasaun, Lere Anan Timur, husu ba Joven sira ne’ebe mak foin tinan 15 to’o 23 atu labele envolve no kria konflitu hodi labele prejudika futuru sira ninian rasik. 

Iha fatin lahatensan komandu Jeral PNTL Komisariu Longuinhos Monteiro hatete, konaba seguransa, lao diak iha Distritu 13, maibe iha Distritu Suai mak akontese dezastre naturais afeita ba ita nia komunidade estragus materiais barak. 

 “Ita nia perezensa Polisia iha bairo halo aproximasaun diak liu tan area ne’ebe mak sai tendensia konflitu, sira mos relata situasaun iha terenu no halo preparative buat ne’ebe sei mosu iha oin,” hateten Komisariu Longuinhos Monteiro.
,

segunda-feira, 24 de junho de 2013

“Indonesia Gava Zona Ekonomia Espesial Oe-Cusse”

.

Jornal Timor Post - Segunda-feira, 24 Junho 2013 

Responsavel Zona Espesial Ekonomia Sosial Oe-Cusse, Dr. Mari Alkatiri informa, nasaun Indonezia gava tebes planu harii Zona Espesial Ekonomia-Sosial ba Distritu Oe-Cusse. 

Governu Indonesia rasik atu organiza enkontru ida iha Kupaun, kapital Provinsia Nusa Tenggara Timur (NTT) iha Timor-osidental, hodi deskute klean kona ba Zona Espesial ekonomia Oe-Cusse. 

Alkatiri hato’o kestaun ne’e, hafoin fila husi vizita durante semana rua iha Indonezia, durante tempu ne’e, Alkatiri Vizita Kupaun (Timor Osidental), Bali, Jakarta no Batam. 

 Objetivu vizita estadu ne’e, atu halibur hanoin no hetan esperensia husi Indonezia kona-ba estabelesementu Zona Espesial Ekonomia Merkadu no Sosial ho Projeitu Pilotu Oe-Cusse. Objetivu Vizita Estadu ne’e, atu halibur hanoin no hetan esperensia husi Indonezia kona ba estabelesementu Zona Espesial Ekonomia Merkadu no Sosial ho Projeitu Pilotu Oe-Cusse. 

 “Hau bele dehan, viazen ne’e diak tebes, tanba ita atu haboot nia importansia Projeitu Oecusse, atu sai projeitu ida iha reijaun no sub reijaun, bolu naran Indonezia oriental ho Timor-Leste,” Eis Primeiru Ministru no atual Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN ne’e esplika ba jornalista sira, Dominru (23/6), bainhira halo konferensia imprensa iha Aeroportu Internasional Nicolau Lobato, Comoro, Dili. 

Tuir Alkatiri, Projeitu Oecusse sai baze investimentu ba rai Timor-Leste, nunee, bele hametin liu relasaun ekonomia ho Indonesia. 

 “Sira iha Indonesia rona buat sira ne’e, sira dehan uniku iha mundu, hau laos gava-an, maibe sira rasik mak dehan duni, tanba komponente social ne’ebe husi fundu rua, fundu investimentu no kombate pobreza,” Alkatiri dehan. 

“Servisu hamutuk ho Timor osidental, ita bele hetan bazaar boot liu, tanba populasaun Timor-Leste agora miliaun ida, tau hamutuk ho NTT no Maluku, bele to’o abitante miliaun 80, ne’e signifika merkadu ida boot,” Alkatiri esplika. Iha tinan 2003, Alkatiri hasoru Megawati Soekarno Putri (Eis Prezidenti Indonezia), fo hanoin Indonezia katak, lina Fronteira laos atu separa Timor-leste no Indonezia, maibe, lina Fronteira atu hakbesik ba malu no halo uniaun ida, liu husi Ekonomia. “ida ne’e diplomasia ekonomia Timor-Leste ne’ebe hahu buat ida konkretu, laos ho diskursu deit,” Alkatiri esplika. 

Kona-ba Projeitu tasi mane, Alkatiri dehan, presija ajuda malu, atu bele aintiji ligasaun ba Australia, Nova Zelandia no Pasifiku, nune’e, Timor-Leste sai sentru halo trinanglu ida ba Indonesia, Novazelandia no Australia. “Emprezariu no lider sira ho Indonesia, dehan programa ne’e furak tebes, sira hotu pronto atu kolabora no investe,” Alkatiri haktuir. 

Iha Batan, Indonesia, delegasaun Alkatiri observa dezenvolvimentu Batan, hanesan Zona espesial Ekonomia, haree kona ba asepeitu pozitivu no negativu husi Zona ne’e. 

Dezenvolvimentu iha Batam La’os lalais tebes, nune’e mos numeru Populasaun aumenta maka’as, tinan 40 liu-ba, populasaun iha Batam hamutuk rihun 10, ohin loron atinji ona kuaze miliaun 1 rihun atus rua, (1.200.000) jiwa Indonesia. 

“Maske nune’e ita lakohi kopea deit saida mak Indonezia implementa iha Batam, ne’ebe besik liu Singapura,” nia dehan Tan. Alkatiri mos kontenti rona informasaun husi Prezidenti Taur Matan Ruak, bainhira hasoru malu Denpasar, Bali, Indonezia,” Prezidenti Taur dehan, Governante Indonezia sira dehan Projeitu Oecusse nian “menarik sekali” (intersante loos),” Alkatiri haktuir. 

Iha tempu badak, Primeiru Ministru Xanana Gusmao, Prezidenti da Republika ho Responsavel Zona Espesial Ekonomia sei halibur malu hodi tau hanoin aselera prosesu ne’e. 

 “Ita tenki iha koordenasaun mega projeitu hanesan tasi mane ho Oe-cusse, hau hanesan patriota, hakarak dezenvolvimentu lao iha Timor-Leste tomak,” dehan Alkatiri. 
,

UE apoia governo timorense a reabilitar estradas em Ermera, Liquiça e Covalima

.

Díli, 24 jun (Lusa) - A União Europeia e o Governo de Timor-Leste assinaram hoje um acordo de financiamento de 20,5 milhões de euros para a reabilitação e manutenção de estradas nos distritos de Ermera, Liquiça e Covalima.

"Com este projeto de estradas distritais e o já existente projeto de estradas rurais, a União Europeia contribui deste modo para a melhoria de 218 km de estradas no país, apoiando deste modo a estratégia global do governo nesse sector", afirmou Dick Meganck, diretor para a Ásia, Ásia Central, Médio Oriente/Golfo e Pacífico da Direção-Geral do Desenvolvimento e Cooperação da União Europeia.

O programa para reabilitação e manutenção de estradas distritais é um complemento ao programa de desenvolvimento rural da União Europeia, lançado em 2011 e orçado em 11 milhões de euros.

"A União Europeia e o Governo de Timor-Leste vêm por este meio reafirmar a sua vontade para não só reforçar a sua cooperação na área das redes viárias do país, mas igualmente o seu empenho no progresso relacionado com os Objetivos de Desenvolvimento do Milénio", afirmou Dick Meganck.

Segundo Dick Meganck, é naqueles distritos que o potencial para o desenvolvimento económico é maior e onde vive a "população mais pobre do país".

"A construção de estradas permite impulsionar a criação de empregos, tem um impacto positivo nas condições de vida e é essencial para o desenvolvimento do setor agrícola, nomeadamente para a indústria do café, e consequentemente para o aumento das exportações de Timor-Leste", acrescentou.

Para o vice-ministro dos Negócios Estrangeiros e Cooperação timorense, Constâncio da Conceição Pinto, as estradas distritais vão contribuir para o objetivo nacional de reduzir a pobreza e melhorar as condições de vida das comunidades rurais timorenses.

Constâncio da Conceição Pinto agradeceu também o apoio continuado da União Europeia a Timor-Leste, que desde a restauração da independência, a 20 de maio de 2002, já ultrapassou os 200 milhões de euros.

MSE // DM.

Lusa/Fim
.

“Mandatu Extra-Ordinaria Long Obstaklu ba PNTL”

.

Jornal Independente - Segunda-feira, 24 Junho 2013 

Mandatu extra-ordinaria Komandante Jeral Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) hahu tinan 2013 to’o 2015, fo dezafiu boot ba Komisariu Longuinhos Monteiro atu hadia lei no regra, liuliu iha pratika implementasaun lei nian. 

Vice Diretur Fundasaun mahein (FM), Joao Almeida hateten kestaun ne’e tanba, durante ne’e publiku dala barak kestiaona konaba atetude no atuasaun husi membru PNTL ne’e sei hanesan sadik no obstaklu ba dezenvolvimentu instituisaun. 

 “Ami haree katak, importante Longuinhos (Komisariu PNTL) tenki hadia diak liu tan buat ne’ebe mak seidauk atinji kona ba kna’ar PNTL nian hanesan ezekusaun lei no orden, importante mak hadia diak liu tan lei no ordem, importante mak hadia diak liu tan regra, liuliu iha parte implementasaun regra lei nian,” Hateten Vice Diretor Fundasaun mahein Almedia ba Jornalista sira, iha ninia servisu fatin,’ Balide Dili foin lalais. 

Tuir observasaun FM katak, dala barak akontese, Polisia rasik halo julgamentu iha estrada hasoru ema ne’ebe halo krime. Tuir nia katak, lolos nuudar Polisia hala’o lei no orden labele halo julgamentu, tanba investigasaun mak bele prova ema ne’e halo ka lae, i Tribunal mak bele desidi. 

Entaun ho kontinuasaun mandatu hirak ne’e importante avalia servisu hirak nee ho kondisaun servisu saida mak akontese iha instituisaun nia laran. 

 “Kontinuasuan mandatu komandu Jeral Presiza avalia no rona saida mak preokupasuan ba membru PNTL sira infrenta atu nune’e, bele fornese diak liu tan, ita haree hanesan formasaun lei no direitus humanus tanba buat ida ne’ebe ami haree katak, durante ne’e ita nia intensifika liu formasaun fizika ninian liga ho unidade espesial Polisia ninian,” hateten Almeida. 

Nune’e Joao Almeida, husu ba Sekretariu Estadu Seguransa no Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), atu tenke kordena diak liu tan, tanba haree katak SES mak orgaun aas liu ne’ebe responsavel politika no administrasaun seguransa nian ne’ebe instituisaun PNTL tutela. 

 “Ita presiza instituisaun rua ne’e iha kordenasaun ida ne’ebe diak tanba, durante ne’e ita akompania iha buat balun ne’ebe entre SES no PNTL iha dezentendementu, por zemplo kazu sosa kilat, hafoin sosa kilat husi Indonezia talves komando Jeral PNTL lahatene ou talves SES lahatene, ne’ebe responsablidade ida ne’e dudu ba mai, nune’e konsekuensia kilat ne’ebe mak sosa iha Indonesia husi Kompania PT. Pindad laiha kualdiade,’” hateten Vice Diretor FM ne’e. 
.

“Fronteira Memo Rezolvidu”

.

Jornal Nacional Diario - Segunda-feira, 24 Junho 2013 

Estadu Timor-Leste no Indonesia liu husi Ministeriu Negosiu Estranjeiru Timor-Leste no Indonesia asina ona akordu ida konaba segimentu fronteira ida iha Oecusse Memo no hela fatin rua maka seidauk rezolvidu, Bijael Sunan no Noel Besi iha Oecusse. 

Liu husi Media ANTARA ne’ebe maka Jornal Nacional asesu katak Ministru Negosiu Estranjeiru (MNE) Indonesia, Marty Natalegawa hateten, MNE Indonesia no Ministru Negosiu Estranjeiru no Cooperasaun (MNEC) Timor-Leste, Jose Luis Guterres asina ona akordu ida ba segimentu Fronteira memo nian. 

 Akordu ne’e asina wainhira Prezidenti da Republika (PR), Taur Matan Ruak hala’o vizita Estadu ba Indonezia hodi hasoru malu ho Prezidenti da Republika Indonesia Susilo Bamban Yodiono (SBY) iha Istana Merkdeka Jakarta, Sesta (21/6). Ho akordu ne’ebe mak hala’o ona ba segimentu Memo nian hatudu katak, segimentu tolu iha lina Fronteira entre Indonesia ho Timor-Leste besik atu rezolve hotu ona tanba ida rezolvidu ona no hela segimentu rua mak seidauk rezolve. 

 “Iha loron ida ne’e husi segimentu tolu ne’ebe iha ne’e konkorda hamutuk ona, no ohin ita halo akordu ne’e kona ba Dilumil Memo no sei iha segimentu rua mak ita presiza halo kodensaun tan,” dehan MNE, Marty Natalegawa. 

Nia hatutan, nu’udar Ministru Negosiu Estranjeiru nia sei esforsu maka’as hodi servisu hamutuk ho MNEC Timor Leste, nune’e segimentu rua ne’ebe maka seidauk rezolvidu bele rezolve. MNE, Marty mos hatutan tan katak, husi esforsu Indonesia ho Timor Leste nian mak rezolve hotu Fronteira trestre maka sei hahu halo diskusaun konaba Fronteira Maritima. 

“Ita tenki servisu maka’as para rezolve hotu tiha segimentu rua ne’ebe maka sei hela, mak ita sei deskute fali problema Fronteira Maritima nian,” hateten nia. 

Maske nune’e, Xefi Diplomasia Indonesia nian ne’e labele determina, wainhira mak bele rejolve problema segimentu rua ne’ebe maka seidauk rezolvidu, maibe Ministeriu Negosiu Estranjeiru Indonesia no Timor-Leste sei servisu maka’as hodi halo dialogu ho komunidade ne’ebe mak hela iha lina Fronteira, liu-liu iha area segimentu rua ne’e nian, nune’e bele hetan solusaun ne’ebe diak. 

 “Tanba ida ne’e tenki servisu no rezolve ho kuidadu, sei diak liu wainhira rejolve hotu iha tempo ne’ebe labele kleur liu,” nia hatutan. Iha biabn ne’e mos Timor Leste no Indonesia mos halo konsensu hamutuk atu loke postu Fronteira iha Tnubibi, Bobonaro, Memo Oecusse no Pasabe. 
,

“PR Taur Hirus Protokolu”

.

Jornal Independente - Segunda-feira, 24 Junho 2013 

 Prezidenti Republika (PR) Taur Matan Ruak hirus ninia Staff protokolu sira tanba ladun fo atendementu diak ba konvidadus sira iha Palasiu Prezidenti. 

Xefe EStadu hirus staff protokolu sira relasiona ho aktividade alunus luron ibun nain 50 ne’e edukadores sira (18/6) ba hasoru Prezidenti Taur ne’ebe hanesan aman nasaun nian hodi fo agradese ba tempu durante ne’e hodi autoriza eskola infantile halao iha ninia edifisiu palasiu Prezidenti hodi halao prosesu aprendizazen. 

Maibe hafoin serimonia to’o rohan hasai foto hamutuk entre prezidenti Taur ho estudante no edukador sira, xefi estadu Konvida Xefe Eskola infantile Ana Gomes simu prezente de agradesementu liu husi tais Timor ba nia esforsu durante ne’e. 

Ho laran kontenti, Xefe Estadu bolu xefe Eskola ho nia alunus atu tama hikas ba salaun Xina Palasiu Prezidenti hodi intrega prezente maibe protokolu sira seidauk prepara buat ida. Xefe Estadu husu ba protokolu hodi lori tais Timor para fo prezenta ba Xefe eskola ho nia alunus sira maibe, protokolu sira hata’an ba prezidenti republika katak, tasi seidauk prepara. 

 “Imi prepara ona buat ruma lori mai, (tais-red), fob a Diretor ho nia alunus,” prezidenti husu ba Protokolu. 

Tamba la prepara saida mak atu fo, tamba ne’e, protokolu hatan deit dehan ‘iha leten hela’ entaun ho hirus Prezidenti Republika hateten ba protokolu sira,”Lori fila tiha imi nia tasi ba uma,” PR Taur ho oin buis hateten ba Protokolu Prezidenti Republika sira. 

Ho nune’e, Xefe estadu husu deskukpa ba Diretora, edukador no alunus sira tanba laiha presente ida prepara hodi fob a diresaun eskola Infantil. 

 “Hau husu Deskulpa,” PR Taur hato’o ba Diretora, ho nune’e Diretora ne’e mos simu ho laran kontenti, tamba xefe estadu ho domin ne’ebe mak boot tebes ba alunus sira.

 Iha nia lian menon, Xefe Estadu hato’o katak, sei fo apoiu nafatin, liuliu sei koalia ho parte governu hodi toma konsiderasaun ba estudante dalan ninin sira. 
.