Deskonfia ConocoPhilips Manipula Dokumentu; “FONGTIL Ameasa Halo Demonstrasaun”

.

Jornal Independente - Kuarta-feira, 10 Outubru 2012

Sosiedade sivil ne’ebe hamahon an iha Forum Organizasaun Timor Leste (FONGTIL) deskonfia kompani estranjeiru ConocoPhilips manipula dokumentus kona ba taxa hodi na’ok osan mina no gas iha tasi Timor. 

Televizaun Australia, ABC semana kotuk fo sai katak kompania rua, Woodside husi Australia no Conocophilips, seidauk selu taxa hamutuk billaun U$3 ba GOvernu Timor Leste. FONGTIL sei hamrik iha Governu nia kotuk hodi defende riku-soin povu nian, entertantu estudante sira mos apoiu Xanana kontra kompania estranjeiru rua ne’e. Membru FONGTIL nu’udar peskizador ONG Lao Hamutuk Juvinal Dias dehan, deskonfia kompania ConocoPhilips manipula dokumentus kona ba kustu perfurasaun ba posu mina ponix ne’ebe besik iha area Bayu Undan nian. 

 Iha tinan 2003 bainhira ConocoPhilips hetan kontratu atu esplora mina iha postu mina Bayu Undan, sira moa hakarak halo perfurasaun hodi teste posu mina ida ne’ebe besik Bayu Undan ho naran Ponix. 

 Tanba ne’e, Juvinal dehan, iha momentu ne’eba kompanya bayu Undan husu lisensa ba halo teste perfurasaun ho konkordansia ida katak, kustu atu halo teste ba posu Mina Ponix ne’e la foti osan husi operasaun bayu Undan nian. 

Testu ne’e, kompania ConocoPhilips bele uza nia osan, maibe governu Timor Leste labele selu kustu ne’ebe mak uja ba halo pergurasaun. Ba kestaun ne’e, Juvinal dehan, kompania Conocophilips manipula tiha dokumentu hodi hatama kustu ne’ebe sira uza iha perfurasaun posu Ponix ba Bill Of Quantiti (BOQ) Bayu Undan nian.

 “Bainhira sira hatama BOQ osan U$32 juta (milaun), inklui tiha iha BOQ despeza Bayu Undan nian, sira obriga ita (TL) selu,” dehan Juvinal liu husi konferensia iha FONGTIL horseik. 

 Hahu iha 2003 ate 2010, Juvinal dehan, Governu Timor Leste la deskobre aktu ne’e, tanba rekursu umanu TL sei fraku. Depioi 2010, Juvinal dehan, Governu Timor Leste halo verifikasaun hodi identifika katak, Kompania Conocophilips haruka fali Governu TL selu osan ba kustu perfurasaun ba posu mina ponix ne’ebe tuir lolos TL lamerese selu. 

 “Tanba ne’e ita lakon tiha millaun U$9.7 taxa ne’e ita lakon tiha, tuir lolos sira (Conocophilips) tenki selu ba ita maibe, tanba sira bosok no manipula numeru, entaun sira hamenus tiha lukru ne’ebe sira hetan,” dehan Juvinal. 

Ba kazu kompania Woodside, Juvinal dehan, ne’e kazu faham saham iha Joint Petrolio Development Area (JPDA) Kitan ne’ebe sira fa’an saham ba Kompania ENI Italia ho folin millaun U$23. Tuir lei taxa Timor nian, Juvinal dehan kompania Woodside tenki selu taxa husi lukru ne’ebe mak nia fa’an. “Ita nia lei taxa ne’e hateten, kompania Woodside tenki selu taxa husi lukru ne’ebe mak sira fa’an, maibe sira bosok no sira lakohi, tanba ida ne’e mak governu haruka sira selu,” dehan Juvinal. Iha fatin hanesan, Portavoz FONGTIL Gaudencio S. Sousa hatete, sei hamrik iha Governu nia kotuk hodi defende dereitu povu maubere ne’ebe deskonfia ConocoPhilips no Woodside naok. 

“Ami sei uza rekursu oioin atu defende direitu povu maubere, ho dalan halo advokasia, se sira kompania la kumpri ami sei halo demonstrasaun,” dehan Gaudencio. 

FONGTIL sei servisu hamutuk ho Coren Grupu Transparansia (CGT), ne’ebe serivu kleur iha area transparansia no halo akontabilidade rendimentu Petrolifeiru hodi obriga kompania rua ne’e selu taxa. 

,