sexta-feira, 5 de outubro de 2012

LH's Press Conference: The condition of the basic infrastructure at Covalima/ Suai District very bad...!!!

.


Durante loron ualu (loron 8) husi dia 23-30 Setembro, ekipa Luta Hamutuk hala’o ona aktividade diskusaun komunitariu iha suco hamutuk nen (suco 6) iha Distrito Covalima, Suai hodi fahe informasaun konaba prosesu dezenvolvimentu extraktiva industria minarai no gas, fundo petroleo nomos transparansia no akuntabilidade iha orsamento jeral estado. 

Fahe informasaun no diskusaun komunitariu hanesan aktividade regular ida ne’ebe mak tinan-tinan sempre hala’o husi Luta Hamutuk hodi koalia ho xefe suco, membru konsellu suco, xefe aldeia sira, juventude nomos populasaun sira. Nune’e mos, rona komunidade sira nia hanoin konaba prosesu dezenvolvimento iha  sira-nia suco ida-idak.

Hanesan Luta Hamutuk, ami senti duni, rona no hare’e rasik situasaun infrastruktura baziku iha Distrito Covalima, Suai ne’ebe grave teb-tebes; tanba estrada ne’ebe liga entre Zumalai ba Suai at ba beibeik no difikulta mobilidade transporte publiku, fatin barak la-aksesu bee-mos, irigasaun laiha, infrastruktura no fasilidades escola at tebes, falta profesores no falta mediku iha areia remotas sira. Depois de diskusaun, ami halo vizita ba escola balun, hare’e besik konstrusaun irigasaun nomos hare’e besik mina matan balun.

Ami mos halo enkontru balun ho lideransa komunitariu (xefe suco, kumunidade balun no lia-nain sira) iha Suco Suai Loro no Camanasa, hodi hatene prosesu dezenvolvimento baze de apoio (supply base) petroleo iha corridor Costa Sul nian, liu-liu sei hahu husi Suco Camanasa, Suai. Hodi rona mos saida mak sira nia hanoin ba prosesu dezenvolvimento supply base, saida mak sira senti, oinsa sira-nia kontribuisaun no oinsa sira-nia hanoin ba oin bainhira supply base hari’i tiha ona.

Iha diskusaun komunitariu no enkontru separadu balun, ami konsege deskobre lamentasoes husi populasau nomos lideransa komunitariu sira konaba: 

1. Kondisaun estrada ne’ebe liga entre Zumalai no Suai grave teb-tebes (inklui estrada iha villa laran).

Populasaun lamenta tebes ho estrada ne’ebe at los, tanba difikulta ba transporte publiku hodi halo sirkulasaun nune’e halo povu labele aksesu ba transporte publiku. Kondisaun estrada ne’ebe at mos halo transporte publiku oituan deit mak halo sirkulasaun, nune’e komunidade sira labele aksesu ba merkadu nune’e mos prejudika folin transporte publiku sae ba beibeik.

Populasaun sira husu ba governu, liu-liu Ministerio Infrastruktura (Obras Publico) atu hadia sira-nia estrada nune’e bele hafasil sira hodi hala’o aktividade ekonomia. Sira preokupa tebes, no sira hateten katak sira lahatene ona oinsa atu hato’o sira-nia preokupasaun. Durante ne’e nunka hetan vizita husi ukun-nain sira; ministro, secretario do estado, deputado sira nunka halo vizita ba sira nia fatin hodi hare’e besik sira-nia situasaun agora dadaun. 

2. Escola Pre-Secundaria Belecasac no  Escola Primaria Labarai nia kondisaun sei hanesan fahi-luhan.

Escola Pre-Secundaria Belecasac ho nia alunus hamutuk ema 340 sei escola iha uma-du’ut, falta aula apredinjazen, laiha kadeira no meja (inklui laiha bibioteka no sanitasaun). Agora dadaun halo hela kontrusaun escola liu husi projeto PDD iha 2012, maibe so halo konstrusaun ba aula tolu deit. Komunidade sira hateten katak, aula ne’ebe limitadu sei difikulta alunus hamutuk ema 340. Escola agora dadaun ne’e, iha tempu udan sempre nakonu ho bee no tahu nune’e prosesu aprendijazen hala’o deit iha tahu laran. Udan komesa atu tu’un no tinan barak nia laran ne’e estudante no profesores/as tenki moris iha situasaun ne’ebe difisil tebes.

Kondisaun infrenta mos husi Escola Primaria Labarai, estudante sira sei tu’ur iha rai, laiha kadeira no meja, kondisaun aula at tebes, laiha bibioteka nomos sintina ba alunus sira (laiha sanitasaun).

Komunidade sira husu ba governo, liu husi Ministerio Edukasaun atu fo atensaun maka’as no halo atuasaun imediata ba situasaun escola ida ne’e. Ami hatene katak, ita hotu sei lakohi ita nia-oan sira escola iha kondisaun escola ne’ebe sei hanesan iha tinan 1980-tal bainhira Indonezia okupa rai ida ne’e. 

3. Povu Suco Belecasac no Suco Mape laiha bee-mos no konsege rezulta ferik ida mate tanba monu ba posu bee-matan.

 Iha loron mak hanesan, bainhira Luta Hamutuk atu hala’o diskusaun iha Suco Mape, ferik ida monu ba bee-matan bainhira atu kuru bee-mos ne’ebe do’ok husi komunidade. Populasaun iha Suco ne’e kuaze xefe familia hamutuk 100. Tuir informasaun katak, dalabarak ona populasaun no xefe suco halo ona proposta ba Diresaun Servisu Agua e Saniamento (SAS) Sub-distrito Zumalai maibe parte SAS lakohi halo kanalizasaun bee-mos tanba tuir SAS katak, “SAS so bele halo kanalizasaun bee-mos bainhira xefe familia atinzi ona 150”.

Hanesan mos Suco Belecasac, Aldeia hamutuk 4 (Busa Dao, Ilha, Du’ut no Gazolo) laiha be-mos no durante ne’e sira la-aksesu ba bee-mos, tenki kuru bee-mos do’ok tebes nomos dalabarak tenki hein deit udan-ben hodi konsumu.

Situasaun ne’e tristeza no la-rasional, tanba tuir Luta Hamutuk nia hatene katak bee-mos hanesan nesesidade mais baziku ba ema-nia moris. Ami preokupa tanba ita hotu sei la-husik povu rai ne’e atu mate tan tanba inkompetensia governo, liu-liu Diresaun SAS. Tanba-ne’e, ami husu ba Ministerio Infrastruktura (Agua e Saniamento) atu tau atensaun maka’as no fo prioridade bee-mos ba povu hotu. 

4. Lideransa komunitariu no populasaun Camanasa no Belecasac ejiji hasoru malu ho Primeiro Ministro Xanana Gusmão, Presidente da Republika Taur Matan Ruak no General F-FDTL Lere Anan Timur.

Suco Kamanasa, Suco Matai no Suco Belecasac hanesan fatin ba dezenvolvimentu supply base petroleo no gas. Tuir populasaun katak komesa inisiu Ministerio Rekursu Naturais no Minerais (MRNM) nunka halo koordenasaun bainhira sukat-rai iha fatin refere, laiha espasu diskusaun bainhira halo enkontru ho komunidade, MRNM tenta hamosu grupo pro-kontra iha fatin refere ho organiza grupo balun. Kestaun ida ne’e, halo rai-nain sira lamenta tebes, povu husik ona nia to’os tinan ida ona maibe to’o agora laiha serteza no agora dadaun povu komesa hasoru hamlaha tanba la halo ona to’os.

Em prinsipiu lideransa lokal no populasaun sira simu atu hari’i supply base iha fatin refere maibe presiza iha serteza ba povu oinsa re-lokasaun ba sira no oinsa sira-nia moris ba oin. Sira mos konsidera katak, Ministro Rekursu Naturais bosok ona sira, nune’e sira husu atu hasoru malu ho Premeiru Ministro, Presidente da Republika no General F-FDTL; ho ulun bo’ot sira ne’e mak sira hakarak entrega sira-nia problema hodi hakotu.

Iha indikasaun forte iha kampu katak, MRNM agora dadaun soran populasaun sira mak hela iha fatin refere hodi hamosu konflitu horizontal entre povu. Situasaun ne’e grave tanba lideransa komunitariu no povu lolos bele simu supply base maibe sira hakarak mak hatene lolos oinsa governu nia planu hodi re-aloka sira nomos oinsa sira-nia distinhu ba oin. Populasaun sira ejiji mak tenki iha koordenasaun ne’ebe diak, husu atu esplika didiak, tenki iha sertza ba sira nia moris no kumpri promesa tanba sira husik ona tos no agora dadaun povu hasoru hamlaha. 

5. Labarik sira (estudante) sei kontinua merenda escolar ho etu maran.

Hanesan iha Suco Matai, inan-aman estudante Primaria lamenta ho merenda escolar tanba hahan ne’ebe escola fornese ba sira-nia oan laiha nutrisaun tanba fornese etu maran deit. Pior liu tan mak dalabarak labarik sira labele aksesu merenda escolar tanba laiha fos nune’e escola tenki hein iha fulan barak nia laran. Tanba-ne’e, sira husu diak liu lalika iha merenda escolar bainhira modelu merenda escolar sei nafatin hanesan agora dadaun (lee: merenda escolar ho etu maran deit!).

Situasaun ne’e hatudu katak Ministerio Edukasaun, Saude no Agrikultura seidauk hatudu sira-nia seriedade ba asunto merenda escolar ne’ebe involve jerasaun futuru nasaun doben ida ne’e. Tanba-ne’e, ami ejiji maka’as ba governo atu hadia lalais nutrisaun merenda escolar no konsistente iha implementasaun nune’e estudante primaria bele aksesu merenda ho diak no tuir duni rekijitus estandarte saude ba aihan ne’ebe iha nutrisaun ba povu nia-oan. 

6. Povu Suai ijiji ba governo atu implementa projeto MDG ne’ebe hodi hari’i uma 5 kada adeia nune’e povu ne’ebe sei kiak bele hela iha uma ne’ebe ho kondisaun diak.

Tinan rua ona (2011 no 2012), governu halo dala rua alokasaun orsamento hodi hari’i uma 5 iha aldeia ida-idak maibe tuir informasaun katak, suco sira ne’ebe Luta Hamutuk halo aktividades to’o agora seidauk implementa. Povu Covalima, Suai hein hela uma ne’ebe governu planeia ona, lideransa komunitariu sira iha suco ida-idak prepara ona rai ba uma 5 maka aldeia ida maibe to’o agora laiha serteza bainira los mak atu implementa.

Lideransa komunitariu no povu ejiji atu implementa lalais tanba tuir sira katak, povu kiak barak mak iha sira-nia aldeia, oan kiak, faluk no alejiadus hein hela uma ne’ebe governo promete. Sira lamenta tanba tinan 2012 mos atu remata dadaun maibe situasaun real hatudu katak laiha siñal ruma husi governo bainhira los mak implementa. Sira husu mos ba governo atu esplika tanbasa mak to’o agora seidauk implementa projeto uma 5 kada aldeia. Komunidade sira lamenta tebes ho situasaun ida ne’e!

Ba ita hotu nia atensaun, ami hato’o obrigado wain!

Dili: 05 Outubro 2012

Mericio Akara Director Luta Hamutuk Institute
Dili, Timor Leste

.

Sem comentários:

Enviar um comentário

Nota: só um membro deste blogue pode publicar um comentário.