LH's Press Conference: The condition of the basic infrastructure at Covalima/ Suai District very bad...!!!
.
Durante loron ualu (loron 8) husi dia 23-30 Setembro, ekipa
Luta Hamutuk hala’o ona aktividade diskusaun komunitariu iha suco
hamutuk nen (suco 6) iha Distrito Covalima, Suai hodi fahe informasaun
konaba prosesu dezenvolvimentu extraktiva industria minarai no gas,
fundo petroleo nomos transparansia no akuntabilidade iha orsamento jeral
estado.
Fahe informasaun no diskusaun komunitariu hanesan aktividade
regular ida ne’ebe mak tinan-tinan sempre hala’o husi Luta Hamutuk hodi
koalia ho xefe suco, membru konsellu suco, xefe aldeia sira, juventude
nomos populasaun sira. Nune’e mos, rona komunidade sira nia hanoin
konaba prosesu dezenvolvimento iha sira-nia suco ida-idak.
Hanesan Luta Hamutuk, ami senti duni, rona no hare’e rasik
situasaun infrastruktura baziku iha Distrito Covalima, Suai ne’ebe grave
teb-tebes; tanba estrada ne’ebe liga entre Zumalai ba Suai at ba
beibeik no difikulta mobilidade transporte publiku, fatin barak
la-aksesu bee-mos, irigasaun laiha, infrastruktura no fasilidades escola
at tebes, falta profesores no falta mediku iha areia remotas sira.
Depois de diskusaun, ami halo vizita ba escola balun, hare’e besik
konstrusaun irigasaun nomos hare’e besik mina matan balun.
Ami mos halo enkontru balun ho lideransa komunitariu (xefe suco,
kumunidade balun no lia-nain sira) iha Suco Suai Loro no Camanasa, hodi
hatene prosesu dezenvolvimento baze de apoio (supply base)
petroleo iha corridor Costa Sul nian, liu-liu sei hahu husi Suco
Camanasa, Suai. Hodi rona mos saida mak sira nia hanoin ba prosesu
dezenvolvimento supply base, saida mak sira senti, oinsa sira-nia kontribuisaun no oinsa sira-nia hanoin ba oin bainhira supply base hari’i tiha ona.
Iha diskusaun komunitariu no enkontru separadu balun, ami konsege
deskobre lamentasoes husi populasau nomos lideransa komunitariu sira
konaba:
1. Kondisaun estrada ne’ebe liga entre Zumalai no Suai grave teb-tebes (inklui estrada iha villa laran).
Populasaun lamenta tebes ho estrada ne’ebe at los, tanba difikulta ba
transporte publiku hodi halo sirkulasaun nune’e halo povu labele aksesu
ba transporte publiku. Kondisaun estrada ne’ebe at mos halo transporte
publiku oituan deit mak halo sirkulasaun, nune’e komunidade sira labele
aksesu ba merkadu nune’e mos prejudika folin transporte publiku sae ba
beibeik.
Populasaun sira husu ba governu, liu-liu Ministerio
Infrastruktura (Obras Publico) atu hadia sira-nia estrada nune’e bele
hafasil sira hodi hala’o aktividade ekonomia. Sira preokupa tebes, no
sira hateten katak sira lahatene ona oinsa atu hato’o sira-nia
preokupasaun. Durante ne’e nunka hetan vizita husi ukun-nain sira;
ministro, secretario do estado, deputado sira nunka halo vizita ba sira
nia fatin hodi hare’e besik sira-nia situasaun agora dadaun.
2. Escola Pre-Secundaria Belecasac no Escola Primaria Labarai nia kondisaun sei hanesan fahi-luhan.
Escola Pre-Secundaria Belecasac ho nia alunus hamutuk ema 340 sei
escola iha uma-du’ut, falta aula apredinjazen, laiha kadeira no meja
(inklui laiha bibioteka no sanitasaun). Agora dadaun halo hela
kontrusaun escola liu husi projeto PDD iha 2012, maibe so halo
konstrusaun ba aula tolu deit. Komunidade sira hateten katak, aula
ne’ebe limitadu sei difikulta alunus hamutuk ema 340. Escola agora
dadaun ne’e, iha tempu udan sempre nakonu ho bee no tahu nune’e prosesu
aprendijazen hala’o deit iha tahu laran. Udan komesa atu tu’un no tinan
barak nia laran ne’e estudante no profesores/as tenki moris iha
situasaun ne’ebe difisil tebes.
Kondisaun infrenta mos husi Escola Primaria Labarai, estudante sira
sei tu’ur iha rai, laiha kadeira no meja, kondisaun aula at tebes, laiha
bibioteka nomos sintina ba alunus sira (laiha sanitasaun).
Komunidade sira husu ba governo, liu husi Ministerio Edukasaun
atu fo atensaun maka’as no halo atuasaun imediata ba situasaun escola
ida ne’e. Ami hatene katak, ita hotu sei lakohi ita nia-oan sira escola
iha kondisaun escola ne’ebe sei hanesan iha tinan 1980-tal bainhira
Indonezia okupa rai ida ne’e.
3. Povu Suco Belecasac no Suco Mape laiha bee-mos no konsege rezulta ferik ida mate tanba monu ba posu bee-matan.
Iha loron mak
hanesan, bainhira Luta Hamutuk atu hala’o diskusaun iha Suco Mape, ferik
ida monu ba bee-matan bainhira atu kuru bee-mos ne’ebe do’ok husi
komunidade. Populasaun iha Suco ne’e kuaze xefe familia hamutuk 100.
Tuir informasaun katak, dalabarak ona populasaun no xefe suco halo ona
proposta ba Diresaun Servisu Agua e Saniamento (SAS) Sub-distrito
Zumalai maibe parte SAS lakohi halo kanalizasaun bee-mos tanba tuir SAS
katak, “SAS so bele halo kanalizasaun bee-mos bainhira xefe familia
atinzi ona 150”.
Hanesan mos Suco Belecasac, Aldeia hamutuk 4 (Busa Dao, Ilha, Du’ut
no Gazolo) laiha be-mos no durante ne’e sira la-aksesu ba bee-mos, tenki
kuru bee-mos do’ok tebes nomos dalabarak tenki hein deit udan-ben hodi
konsumu.
Situasaun ne’e tristeza no la-rasional, tanba tuir Luta Hamutuk
nia hatene katak bee-mos hanesan nesesidade mais baziku ba ema-nia
moris. Ami preokupa tanba ita hotu sei la-husik povu rai ne’e atu mate
tan tanba inkompetensia governo, liu-liu Diresaun SAS. Tanba-ne’e, ami
husu ba Ministerio Infrastruktura (Agua e Saniamento) atu tau atensaun
maka’as no fo prioridade bee-mos ba povu hotu.
4. Lideransa
komunitariu no populasaun Camanasa no Belecasac ejiji hasoru malu ho
Primeiro Ministro Xanana Gusmão, Presidente da Republika Taur Matan Ruak
no General F-FDTL Lere Anan Timur.
Suco Kamanasa, Suco Matai no Suco Belecasac hanesan fatin ba
dezenvolvimentu supply base petroleo no gas. Tuir populasaun katak
komesa inisiu Ministerio Rekursu Naturais no Minerais (MRNM) nunka halo
koordenasaun bainhira sukat-rai iha fatin refere, laiha espasu diskusaun
bainhira halo enkontru ho komunidade, MRNM tenta hamosu grupo
pro-kontra iha fatin refere ho organiza grupo balun. Kestaun ida ne’e,
halo rai-nain sira lamenta tebes, povu husik ona nia to’os tinan ida ona
maibe to’o agora laiha serteza no agora dadaun povu komesa hasoru
hamlaha tanba la halo ona to’os.
Em prinsipiu lideransa lokal no populasaun sira simu atu hari’i
supply base iha fatin refere maibe presiza iha serteza ba povu oinsa
re-lokasaun ba sira no oinsa sira-nia moris ba oin. Sira mos konsidera
katak, Ministro Rekursu Naturais bosok ona sira, nune’e sira husu atu
hasoru malu ho Premeiru Ministro, Presidente da Republika no General
F-FDTL; ho ulun bo’ot sira ne’e mak sira hakarak entrega sira-nia
problema hodi hakotu.
Iha indikasaun forte iha kampu katak, MRNM agora dadaun soran
populasaun sira mak hela iha fatin refere hodi hamosu konflitu
horizontal entre povu. Situasaun ne’e grave tanba lideransa komunitariu
no povu lolos bele simu supply base maibe sira hakarak mak hatene lolos
oinsa governu nia planu hodi re-aloka sira nomos oinsa sira-nia distinhu
ba oin. Populasaun sira ejiji mak tenki iha koordenasaun ne’ebe diak,
husu atu esplika didiak, tenki iha sertza ba sira nia moris no kumpri
promesa tanba sira husik ona tos no agora dadaun povu hasoru hamlaha.
5. Labarik sira (estudante) sei kontinua merenda escolar ho etu maran.
Hanesan iha Suco Matai, inan-aman estudante Primaria lamenta ho
merenda escolar tanba hahan ne’ebe escola fornese ba sira-nia oan laiha
nutrisaun tanba fornese etu maran deit. Pior liu tan mak dalabarak
labarik sira labele aksesu merenda escolar tanba laiha fos nune’e escola
tenki hein iha fulan barak nia laran. Tanba-ne’e, sira husu diak liu
lalika iha merenda escolar bainhira modelu merenda escolar sei nafatin
hanesan agora dadaun (lee: merenda escolar ho etu maran deit!).
Situasaun ne’e hatudu katak Ministerio Edukasaun, Saude no
Agrikultura seidauk hatudu sira-nia seriedade ba asunto merenda escolar
ne’ebe involve jerasaun futuru nasaun doben ida ne’e. Tanba-ne’e, ami
ejiji maka’as ba governo atu hadia lalais nutrisaun merenda escolar no
konsistente iha implementasaun nune’e estudante primaria bele aksesu
merenda ho diak no tuir duni rekijitus estandarte saude ba aihan ne’ebe
iha nutrisaun ba povu nia-oan.
6. Povu Suai ijiji
ba governo atu implementa projeto MDG ne’ebe hodi hari’i uma 5 kada
adeia nune’e povu ne’ebe sei kiak bele hela iha uma ne’ebe ho kondisaun
diak.
Tinan rua ona (2011 no 2012), governu halo dala rua alokasaun
orsamento hodi hari’i uma 5 iha aldeia ida-idak maibe tuir informasaun
katak, suco sira ne’ebe Luta Hamutuk halo aktividades to’o agora seidauk
implementa. Povu Covalima, Suai hein hela uma ne’ebe governu planeia
ona, lideransa komunitariu sira iha suco ida-idak prepara ona rai ba uma
5 maka aldeia ida maibe to’o agora laiha serteza bainira los mak atu
implementa.
Lideransa komunitariu no povu ejiji atu implementa lalais tanba
tuir sira katak, povu kiak barak mak iha sira-nia aldeia, oan kiak,
faluk no alejiadus hein hela uma ne’ebe governo promete. Sira lamenta
tanba tinan 2012 mos atu remata dadaun maibe situasaun real hatudu katak
laiha siñal ruma husi governo bainhira los mak implementa. Sira husu
mos ba governo atu esplika tanbasa mak to’o agora seidauk implementa
projeto uma 5 kada aldeia. Komunidade sira lamenta tebes ho situasaun
ida ne’e!
Ba ita hotu nia atensaun, ami hato’o obrigado wain!
Dili: 05 Outubro 2012
Mericio AkaraDirector Luta Hamutuk Institute Dili, Timor Leste
.
Sem comentários:
Enviar um comentário
Nota: só um membro deste blogue pode publicar um comentário.
Sem comentários:
Enviar um comentário
Nota: só um membro deste blogue pode publicar um comentário.